Adhyaya 181

Verse 1

द्रोणहन्तृपुत्रोत्पादनेच्छया याजकान्वेषणार्थमतटो द्रुपदस्य उपयाजवचनेन याजसमीपगमनम्।। 1 ।। पुत्रार्थं यज्ञे आरब्धे अग्निकुण्डाद्धृष्टद्युम्नस्योत्पत्तिस्तच्चरितमाकाशवाणी च।। 2 ।। पाञ्चाल्या उत्पत्तिः।। 3 ।। तयोर्नामकरणम्।। 4 ।। द्रोणेन धृष्टद्युम्नस्यास्त्रशिक्षणम्।। 5 ।। ब्राह्मण उवाच। अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्द्विजर्षभान्। अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्बहून्।।

droṇahantṛputrotpādanecchayā yājakānveṣaṇārthamataṭo drupadasya upayājavacanena yājasamīpagamanam|| 1 || putrārthaṃ yajñe ārabdhe agnikuṇḍāddhṛṣṭadyumnasyotpattistaccaritamākāśavāṇī ca|| 2 || pāñcālyā utpattiḥ|| 3 || tayornāmakaraṇam|| 4 || droṇena dhṛṣṭadyumnasyāstraśikṣaṇam|| 5 || brāhmaṇa uvāca| amarṣī drupado rājā karmasiddhāndvijarṣabhān| anvicchanparicakrāma brāhmaṇāvasathānbahūn||

Verse 2

पुत्रजन्म परीप्सन्वै शोकोपहतचेतनः। द्रोणेन वैरं द्रुपदो न सुष्वाप स्मरन्सदा। नास्ति श्रेष्ठमपत्यं म इति नित्यमचिन्तयत्।।

putrajanma parīpsanvai śokopahatacetanaḥ| droṇena vairaṃ drupado na suṣvāpa smaransadā| nāsti śreṣṭhamapatyaṃ ma iti nityamacintayat||

Verse 3

जातान्पुत्रान्स निर्वेदाद्धिग्बन्धूनिति चाब्रवीत्। निःश्वासपरमश्चासीद्द्रोणं प्रतिचिकीर्षया।।

jātānputrānsa nirvedāddhigbandhūniti cābravīt| niḥśvāsaparamaścāsīddroṇaṃ praticikīrṣayā||

Verse 4

प्रभावं विनयं शिक्षां द्रोणस्य चरितानि च। क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्नाध्यगच्छत।।

prabhāvaṃ vinayaṃ śikṣāṃ droṇasya caritāni ca| kṣātreṇa ca balenāsya cintayannādhyagacchata||

Verse 5

प्रतिकर्तुं नृपश्रेष्ठो यतमानोऽपि भारत। अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गाकूले परिभ्रमन्।।

pratikartuṃ nṛpaśreṣṭho yatamāno'pi bhārata| abhitaḥ so'tha kalmāṣīṃ gaṅgākūle paribhraman||

Verse 6

ब्राह्मणावसथं पुम्यमाससाद महीपतिः। तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रती द्विजः।।

brāhmaṇāvasathaṃ pumyamāsasāda mahīpatiḥ| tatra nāsnātakaḥ kaścinna cāsīdavratī dvijaḥ||

Verse 7

अधीयानौ महाभागौ सोऽपश्यत्संशितव्रतौ। याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी शाम्यन्तौ परमेष्ठिनौ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वमि एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 181 ।।

adhīyānau mahābhāgau so'paśyatsaṃśitavratau| yājopayājau brahmarṣī śāmyantau parameṣṭhinau|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi caitrarathaparvami ekāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 181 ||

Verse 8

संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ। तारणेयौ युक्तरूपौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ।। परमे ब्रह्मणि वेदे वा स्थातुं शीलं ययोस्तौ।।

saṃhitādhyayane yuktau gotrataścāpi kāśyapau| tāraṇeyau yuktarūpau brāhmaṇāvṛṣisattamau|| parame brahmaṇi vede vā sthātuṃ śīlaṃ yayostau||

Verse 9

स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः। बुद्ध्वा बलं तयोस्तत्र कनीयांसमुपह्वरे।।

sa tāvāmantrayāmāsa sarvakāmairatandritaḥ| buddhvā balaṃ tayostatra kanīyāṃsamupahvare||

Verse 10

प्रपेदे च्छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतव्रतम्। पादशुश्रूषणे युक्तः प्रियवाक्सर्वकामदः।।

prapede cchandayankāmairupayājaṃ dhṛtavratam| pādaśuśrūṣaṇe yuktaḥ priyavāksarvakāmadaḥ||

Verse 11

अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच सः। येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्यवे।।

arcayitvā yathānyāyamupayājamuvāca saḥ| yena me karmaṇā brahmanputraḥ syāddroṇamṛtyave||

Verse 12

अर्जुनस्य भवेद्भार्या भवेद्या वरवर्णिनी। उपयाज कृते तस्मिन् गवां दाताऽस्मि तेऽर्बुदं।।

arjunasya bhavedbhāryā bhavedyā varavarṇinī| upayāja kṛte tasmin gavāṃ dātā'smi te'rbudaṃ||

Verse 13

यद्वा तेऽन्यद्द्विजश्रेष्ठ मनसः सुप्रियं भवेत्। सर्वं तत्ते प्रदाताऽहं न हि मेऽत्रास्ति संशयः।।

yadvā te'nyaddvijaśreṣṭha manasaḥ supriyaṃ bhavet| sarvaṃ tatte pradātā'haṃ na hi me'trāsti saṃśayaḥ||

Verse 14

इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषिः प्रत्यभाषत। आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्पुनः।।

ityukto nāhamityevaṃ tamṛṣiḥ pratyabhāṣata| ārādhayiṣyandrupadaḥ sa taṃ paryacaratpunaḥ||

Verse 15

ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तमः। उपयाजोऽब्रवीत्काले राजन्मधुरया गिरा।।

tataḥ saṃvatsarasyānte drupadaṃ sa dvijottamaḥ| upayājo'bravītkāle rājanmadhurayā girā||

Verse 16

ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्माद्विचरन् गहने वने। अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्।।

jyeṣṭho bhrātā mamāgṛhmādvicaran gahane vane| aparijñātaśaucāyāṃ bhūmau nipatitaṃ phalam||

Verse 17

तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन्। विमर्शं संकरादाने नायं कुर्यात्कदाचन।। तारणेयौ कुमारीप्रभवौ सूर्यभक्तौ वा।।

tadapaśyamahaṃ bhrāturasāmpratamanuvrajan| vimarśaṃ saṃkarādāne nāyaṃ kuryātkadācana|| tāraṇeyau kumārīprabhavau sūryabhaktau vā||

Verse 18

दृष्ट्वा फलस्य नापश्यद्दोषान्पापानुबन्धकान्। विविनक्ति न शौचं यः सोऽन्यत्रापि कथं भवेत्।।

dṛṣṭvā phalasya nāpaśyaddoṣānpāpānubandhakān| vivinakti na śaucaṃ yaḥ so'nyatrāpi kathaṃ bhavet||

Verse 19

संहिताध्ययनं कुर्वन्वसन्गुरुकुले च यः। भैक्षमुत्सृष्टमन्येषां भुङ्क्ते स्म च यदा तदा।। संकरादाने दोषयुक्तवस्त्वादाने।।

saṃhitādhyayanaṃ kurvanvasangurukule ca yaḥ| bhaikṣamutsṛṣṭamanyeṣāṃ bhuṅkte sma ca yadā tadā|| saṃkarādāne doṣayuktavastvādāne||

Verse 20

कीर्तयन्गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः। तं वै फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा।। उत्सृष्टं उच्छिष्टम्।।

kīrtayanguṇamannānāmaghṛṇī ca punaḥ punaḥ| taṃ vai phalārthinaṃ manye bhrātaraṃ tarkacakṣuṣā|| utsṛṣṭaṃ ucchiṣṭam||

Verse 21

तं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति। जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्।। अघृणी लज्जाहीनः।।

taṃ vai gacchasva nṛpate sa tvāṃ saṃyājayiṣyati| jugupsamāno nṛpatirmanasedaṃ vicintayan|| aghṛṇī lajjāhīnaḥ||

Verse 22

उपयाजवचः श्रुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात्। अभिसम्पूज्य पूजार्हमथ याजमुवाच ह।।

upayājavacaḥ śrutvā yājasyāśramamabhyagāt| abhisampūjya pūjārhamatha yājamuvāca ha||

Verse 23

अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो। द्रोणवैराभिसन्तप्तं प्रह्लादयितुमर्हसि।। इदं याजचरितं जुगुप्समानो निन्दन्। विचिन्तयन् स्वकार्यं चेति शेषः।।

ayutāni dadānyaṣṭau gavāṃ yājaya māṃ vibho| droṇavairābhisantaptaṃ prahlādayitumarhasi|| idaṃ yājacaritaṃ jugupsamāno nindan| vicintayan svakāryaṃ ceti śeṣaḥ||

Verse 24

स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तमः। तस्माद्द्रोणः पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे।। अष्टावयुतानि ददानि। रिक्तपाणिर्न पश्येत राजानं देवतां गुरुमिति स्मृतेरुपायनमात्रमेतत् न दक्षिणा अर्वुदप्रतिज्ञानात्।।

sa hi brahmavidāṃ śreṣṭho brahmāstre cāpyanuttamaḥ| tasmāddroṇaḥ parājaiṣṭa māṃ vai sa sakhivigrahe|| aṣṭāvayutāni dadāni| riktapāṇirna paśyeta rājānaṃ devatāṃ gurumiti smṛterupāyanamātrametat na dakṣiṇā arvudapratijñānāt||

Verse 25

क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्चिदग्रणीः। कौरवाचायर्मुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः।। पराजैष्ट पराजितवान्।।

kṣatriyo nāsti tasyāsyāṃ pṛthivyāṃ kaścidagraṇīḥ| kauravācāyarmukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ|| parājaiṣṭa parājitavān||

Verse 26

द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च। षडरत्नि धनुश्चास्य दृश्यते परमं महत्।।

droṇasya śarajālāni prāṇidehaharāṇi ca| ṣaḍaratni dhanuścāsya dṛśyate paramaṃ mahat||

Verse 27

स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमशंसयम्। प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः।।

sa hi brāhmaṇaveṣeṇa kṣātraṃ vegamaśaṃsayam| pratihanti maheṣvāso bhāradvājo mahāmanāḥ||

Verse 28

क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितः। तस्य ह्यस्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि।।

kṣatrocchedāya vihito jāmadagnya ivāsthitaḥ| tasya hyastrabalaṃ ghoramapradhṛṣyaṃ narairbhuvi||

Verse 29

ब्राह्मं सन्धारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानलः। समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरःसरः।।

brāhmaṃ sandhārayaṃstejo hutāhutirivānalaḥ| sametya sa dahatyājau kṣātradharmapuraḥsaraḥ||

Verse 30

ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राह्मं तेजो विशिष्यते। सोऽहं क्षात्राद्बलाद्धीनो ब्राह्मं तेजः प्रपेदिवान्।।

brahmakṣatre ca vihite brāhmaṃ tejo viśiṣyate| so'haṃ kṣātrādbalāddhīno brāhmaṃ tejaḥ prapedivān||

Verse 31

द्रोणाद्विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मवित्तमम्। द्रोणान्तकमहं पुत्रं लभेयं युधि दुर्जयम्।।

droṇādviśiṣṭamāsādya bhavantaṃ brahmavittamam| droṇāntakamahaṃ putraṃ labheyaṃ yudhi durjayam||

Verse 32

तत्कर्म कुरु मे मे याज वितराम्यर्बुदं गवाम्। तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत्।।

tatkarma kuru me me yāja vitarāmyarbudaṃ gavām| tathetyuktvā tu taṃ yājo yājyārthamupakalpayat||

Verse 33

गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत्। याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः।।

gurvartha iti cākāmamupayājamacodayat| yājo droṇavināśāya pratijajñe tathā ca saḥ||

Verse 34

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपाः। आचख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै।।

tatastasya narendrasya upayājo mahātapāḥ| ācakhyau karma vaitānaṃ tadā putraphalāya vai||

Verse 35

स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबलः। इष्यते यद्विधो राजन्भविता ते तथाविधः।।

sa ca putro mahāvīryo mahātejā mahābalaḥ| iṣyate yadvidho rājanbhavitā te tathāvidhaḥ||

Verse 36

भारद्वाजस्य हन्तारं सोऽभिसन्धाय भूपतिः। आजह्वे तत्तथा सर्वं द्रुपदः कर्मसिद्धये।।

bhāradvājasya hantāraṃ so'bhisandhāya bhūpatiḥ| ājahve tattathā sarvaṃ drupadaḥ karmasiddhaye||

Verse 37

याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत्तदा। प्रेहि मां राज्ञि पृषति मिथुनं त्वामुपस्थितम्।।

yājastu havanasyānte devīmājñāpayattadā| prehi māṃ rājñi pṛṣati mithunaṃ tvāmupasthitam||

Verse 38

राज्ञ्युवाच। अवलिप्तं मुखं ब्रह्मन्दिव्यान्गन्धान्बिभर्मि च। सूतार्थे नोपलब्धाऽस्मि तिष्ठ याज मम प्रिये।।

rājñyuvāca| avaliptaṃ mukhaṃ brahmandivyāngandhānbibharmi ca| sūtārthe nopalabdhā'smi tiṣṭha yāja mama priye||

Verse 39

याज उवाच। याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजाभिमन्त्रितम्। कथं कामं न सन्दध्यात्सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ वा।।

yāja uvāca| yājena śrapitaṃ havyamupayājābhimantritam| kathaṃ kāmaṃ na sandadhyātsā tvaṃ viprehi tiṣṭha vā||

Verse 40

ब्राह्मण उवाच। एवमुक्त्वा तु याजेन हुते हविषि संस्कृते। उत्तस्थौ पावकात्तस्मात्कुमारो देवसन्निभिः।।

brāhmaṇa uvāca| evamuktvā tu yājena hute haviṣi saṃskṛte| uttasthau pāvakāttasmātkumāro devasannibhiḥ||

Verse 41

ज्वालावर्णो घोररूपः किरीटी वर्म चोत्तमम्। बिभ्रत्सखङ्गः सशरो धनुष्मान्विनदन्मुहुः।।

jvālāvarṇo ghorarūpaḥ kirīṭī varma cottamam| bibhratsakhaṅgaḥ saśaro dhanuṣmānvinadanmuhuḥ||

Verse 42

सोऽध्यारोदद्रथवरं तेन च प्रययौ तदा। ततः प्रणेदुः पञ्चालाः प्रहृष्टाः साधुसाध्विति।।

so'dhyārodadrathavaraṃ tena ca prayayau tadā| tataḥ praṇeduḥ pañcālāḥ prahṛṣṭāḥ sādhusādhviti||

Verse 43

हर्षाविष्टांस्ततश्चैतान्नेयं सेहे वसुन्धरा। भयापहो राजपुत्रः पञ्चालानां यशस्करः।।

harṣāviṣṭāṃstataścaitānneyaṃ sehe vasundharā| bhayāpaho rājaputraḥ pañcālānāṃ yaśaskaraḥ||

Verse 44

राज्ञः शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै। इत्युवाच महद्भूतमदृश्यं खेचरं तदा।।

rājñaḥ śokāpaho jāta eṣa droṇavadhāya vai| ityuvāca mahadbhūtamadṛśyaṃ khecaraṃ tadā||

Verse 45

कुमारी चापि पाञ्चाली वेदीमध्यात्समुत्थिता। सुभगा दर्शनीयाङ्गी स्वसितायतलोचना।।

kumārī cāpi pāñcālī vedīmadhyātsamutthitā| subhagā darśanīyāṅgī svasitāyatalocanā||

Verse 46

श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुञ्चितमूर्धजा। ताम्रतुङ्गनखी सुभ्रूश्चारुपीनपयोधरा।।

śyāmā padmapalāśākṣī nīlakuñcitamūrdhajā| tāmratuṅganakhī subhrūścārupīnapayodharā||

Verse 47

मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी। नीलोत्पलसमो गन्धो यस्याः क्रोशात्प्रधावति।।

mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sākṣādamaravarṇinī| nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośātpradhāvati||

Verse 48

या बिभर्ति परं रूपं यस्या नास्त्युपमा भुवि। देवदानवयक्षाणामीप्सितां देवरूपिणीम्।।

yā bibharti paraṃ rūpaṃ yasyā nāstyupamā bhuvi| devadānavayakṣāṇāmīpsitāṃ devarūpiṇīm||

Verse 49

सदृशी पाण्डुपुत्रस्य अर्जुनस्येति भारत। ऊचुः प्रहृष्टमनसो राजभक्तिपुरस्कृताः।।

sadṛśī pāṇḍuputrasya arjunasyeti bhārata| ūcuḥ prahṛṣṭamanaso rājabhaktipuraskṛtāḥ||

Verse 50

तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी। सर्वयोषिद्वरा कृष्णा निनीषुः क्षत्रियान्क्षयम्।।

tāṃ cāpi jātāṃ suśroṇīṃ vāguvācāśarīriṇī| sarvayoṣidvarā kṛṣṇā ninīṣuḥ kṣatriyānkṣayam||

Verse 51

सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा। अस्या हेतोः कौरवाणां महदुत्पत्स्यते भयम्।।

surakāryamiyaṃ kāle kariṣyati sumadhyamā| asyā hetoḥ kauravāṇāṃ mahadutpatsyate bhayam||

Verse 52

तच्छ्रुत्वा सर्वपञ्चालाः प्रणेदुः सिंहसङ्घवत्। न चैतान्हर्षसम्पूर्णानियं सेहे वसुन्धरा।।

tacchrutvā sarvapañcālāḥ praṇeduḥ siṃhasaṅghavat| na caitānharṣasampūrṇāniyaṃ sehe vasundharā||

Verse 53

पाञ्चालराजस्तां दृष्ट्वा हर्षादश्रूण्यवर्तयत्। परिष्वज्य च तां कृष्णां स्नुषा पाण्डोरिति ब्रुवन्। अङ्कमारोप्य पाञ्चालीं राजा हर्षमवाप सः।।

pāñcālarājastāṃ dṛṣṭvā harṣādaśrūṇyavartayat| pariṣvajya ca tāṃ kṛṣṇāṃ snuṣā pāṇḍoriti bruvan| aṅkamāropya pāñcālīṃ rājā harṣamavāpa saḥ||

Verse 54

तौ दृष्ट्वा पार्षती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनी। न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति।।

tau dṛṣṭvā pārṣatī yājaṃ prapede vai sutārthinī| na vai madanyāṃ jananīṃ jānīyātāmimāviti||

Verse 55

तथेत्युवाच तां याजो राज्ञः प्रियचिकीर्षया। तयोश्च नामनी चक्रुर्द्विजाः सम्पूर्णमानसाः।।

tathetyuvāca tāṃ yājo rājñaḥ priyacikīrṣayā| tayośca nāmanī cakrurdvijāḥ sampūrṇamānasāḥ||

Verse 56

धृष्टत्वादत्यमर्षित्वाद्द्युम्नाद्युत्संभवादपि। धृष्टद्युम्नः कुमारोऽयं द्रुपदस्य भवत्विति।। तस्य तस्मात्। अग्रणीः श्रेष्ठः।।

dhṛṣṭatvādatyamarṣitvāddyumnādyutsaṃbhavādapi| dhṛṣṭadyumnaḥ kumāro'yaṃ drupadasya bhavatviti|| tasya tasmāt| agraṇīḥ śreṣṭhaḥ||

Verse 57

कृष्णेत्येवाब्रुवकन्कृष्णां कृष्णा।ञभूत्सा हि वर्णतः। तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रुपदस्य महामखे।।

kṛṣṇetyevābruvakankṛṣṇāṃ kṛṣṇā|ñabhūtsā hi varṇataḥ| tathā tanmithunaṃ jajñe drupadasya mahāmakhe||

Verse 58

वैदिकाध्ययने पारं धृष्टद्युम्नो गतः परम्।।

vaidikādhyayane pāraṃ dhṛṣṭadyumno gataḥ param||

Verse 59

धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यमानीय स्वं निवेशनम्। उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाजः प्रतापवान्।।

dhṛṣṭadyumnaṃ tu pāñcālyamānīya svaṃ niveśanam| upākarodastrahetorbhāradvājaḥ pratāpavān||

Verse 60

अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामतिः। तथा तत्कृतवान्द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात्।।

amokṣaṇīyaṃ daivaṃ hi bhāvi matvā mahāmatiḥ| tathā tatkṛtavāndroṇa ātmakīrtyanurakṣaṇāt||