Adhyaya 180

Verse 1

धृष्टद्युम्नाद्युत्पत्तिकथनार्थं द्रोणद्रुपदयोरुत्पत्तिकथनपूर्वकं द्रुपदवृत्तान्तकथनम्।। 1 ।। ब्राह्मण उवाच। गङ्गाद्वारं प्रति महान्बभूवर्षिर्महातपाः। भरद्वाजो महाप्राज्ञः सततं संशितव्रतः।।

dhṛṣṭadyumnādyutpattikathanārthaṃ droṇadrupadayorutpattikathanapūrvakaṃ drupadavṛttāntakathanam|| 1 || brāhmaṇa uvāca| gaṅgādvāraṃ prati mahānbabhūvarṣirmahātapāḥ| bharadvājo mahāprājñaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ||

Verse 2

सोऽभिषेक्तुं गतो गङ्गां पूर्वमेवागतां सतीम्। ददर्शाप्सरसं तत्र घृताचीमाप्लुतामृषिः।।

so'bhiṣektuṃ gato gaṅgāṃ pūrvamevāgatāṃ satīm| dadarśāpsarasaṃ tatra ghṛtācīmāplutāmṛṣiḥ||

Verse 3

तस्या वायुर्नदीतीरे वसनं व्यहरत्तदा। अपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा तामृषिश्चकमे तदा।।

tasyā vāyurnadītīre vasanaṃ vyaharattadā| apakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tāmṛṣiścakame tadā||

Verse 4

तस्यां संसक्तमनसः कौमारब्रह्मचारिणः। चिरस्य रेतश्चस्कन्द तदृषिर्द्रोण आदधे।।

tasyāṃ saṃsaktamanasaḥ kaumārabrahmacāriṇaḥ| cirasya retaścaskanda tadṛṣirdroṇa ādadhe||

Verse 5

ततः समभवद्द्रोणः कुमारस्तस्य धीमतः। अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः।।

tataḥ samabhavaddroṇaḥ kumārastasya dhīmataḥ| adhyagīṣṭa sa vedāṃśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ||

Verse 6

भरद्वाजस्य तु सखा पृषतो नाम पार्थिवः। तस्यापि द्रुपदो नाम तदा समभवत्सुतः।।

bharadvājasya tu sakhā pṛṣato nāma pārthivaḥ| tasyāpi drupado nāma tadā samabhavatsutaḥ||

Verse 7

स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्षतः। चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभः।।

sa nityamāśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ| cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ||

Verse 8

ततस्तु पृषतेऽतीते स राजा द्रुपदोऽभवत्। द्रोणोऽपि रामं शुश्राव दित्सन्तं वसु सर्वशः।।

tatastu pṛṣate'tīte sa rājā drupado'bhavat| droṇo'pi rāmaṃ śuśrāva ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ||

Verse 9

वनं तु प्रस्थितं रामं भरद्वाजसुतोऽब्रवीत्। आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजोत्तम।।

vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bharadvājasuto'bravīt| āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijottama||

Verse 10

राम उवाच। शरीरमात्रमेवाद्य मया समवशेषितम्। अस्त्राणि वा शरीरं वा ब्रह्मन्नेकतमं वृणु।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि अशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 180 ।।

rāma uvāca| śarīramātramevādya mayā samavaśeṣitam| astrāṇi vā śarīraṃ vā brahmannekatamaṃ vṛṇu|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi caitrarathaparvaṇi aśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 180 ||

Verse 11

द्रोण उवाच। अस्त्राणि चैव सर्वाणि तेषां संहारमेव च। प्रयोगं चैव सर्वेषां दातुमर्हति मे भवान्।।

droṇa uvāca| astrāṇi caiva sarvāṇi teṣāṃ saṃhārameva ca| prayogaṃ caiva sarveṣāṃ dātumarhati me bhavān||

Verse 12

ब्राह्मण उवाच। तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रददौ भृगुनन्दनः। प्रतिगृह्य तदा द्रोणः कृतकृत्योऽभवत्तदा।।

brāhmaṇa uvāca| tathetyuktvā tatastasmai pradadau bhṛgunandanaḥ| pratigṛhya tadā droṇaḥ kṛtakṛtyo'bhavattadā||

Verse 13

संप्रहृष्टमना द्रोणो रामात्परमसम्मतम्। ब्रह्मास्त्रं समनुज्ञाप्य नरेष्वभ्यधिकोऽभवत्।। एकतममेकतरम्।।

saṃprahṛṣṭamanā droṇo rāmātparamasammatam| brahmāstraṃ samanujñāpya nareṣvabhyadhiko'bhavat|| ekatamamekataram||

Verse 14

ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान्। अब्रवीत्पुरुषव्याघ्रः सखायं विद्धि मामिति।।

tato drupadamāsādya bhāradvājaḥ pratāpavān| abravītpuruṣavyāghraḥ sakhāyaṃ viddhi māmiti||

Verse 15

द्रुपद उवाच। नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा। नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते।।

drupada uvāca| nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā| nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kimiṣyate||

Verse 16

ब्राह्मण उवाच। स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रति बुद्धिमान्। जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम्।।

brāhmaṇa uvāca| sa viniścitya manasā pāñcālyaṃ prati buddhimān| jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam||

Verse 17

तस्मै पौत्रान्समादाय वसूनि विविधानि च। प्राप्ताय प्रददौ भीष्मः शिष्यान्द्रोणाय धीमते।।

tasmai pautrānsamādāya vasūni vividhāni ca| prāptāya pradadau bhīṣmaḥ śiṣyāndroṇāya dhīmate||

Verse 18

द्रोणः शिष्यांस्ततः पार्थानिदं वचनमब्रवीत्। समानीय तु ताञ्शिष्यान्द्रुपदस्यासुखाय वै।।

droṇaḥ śiṣyāṃstataḥ pārthānidaṃ vacanamabravīt| samānīya tu tāñśiṣyāndrupadasyāsukhāya vai||

Verse 19

आचार्यवेतनं किंचिद्धृदि यद्वर्तते मम। कृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं स्यात्तदृतं वदतानघाः। सोऽर्जुनप्रमुखैरुक्तस्तथाऽस्त्विति गुरुस्तदा।।

ācāryavetanaṃ kiṃciddhṛdi yadvartate mama| kṛtāstraistatpradeyaṃ syāttadṛtaṃ vadatānaghāḥ| so'rjunapramukhairuktastathā'stviti gurustadā||

Verse 20

यदा च पाण्डवाः सर्वे कृतास्त्राः कृतनिश्चयाः। ततो द्रोणोऽब्रवीद्भूयो वेतनार्थमिदं वचः।।

yadā ca pāṇḍavāḥ sarve kṛtāstrāḥ kṛtaniścayāḥ| tato droṇo'bravīdbhūyo vetanārthamidaṃ vacaḥ||

Verse 21

पार्षतो द्रुपदो नाम छत्रवत्यां नरेश्वरः। तस्मादाकृष्य तद्राज्यं मम शीघ्रं प्रदीयताम्।। समनुज्ञप्य निशम्य। प्राप्येत्यपि पठन्ति।।

pārṣato drupado nāma chatravatyāṃ nareśvaraḥ| tasmādākṛṣya tadrājyaṃ mama śīghraṃ pradīyatām|| samanujñapya niśamya| prāpyetyapi paṭhanti||

Verse 22

धार्तराष्ट्राश्च ते भीताः पाञ्चालान्पाण्डवादयः। धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः पुनर्द्रोणेन चोदिताः।।

dhārtarāṣṭrāśca te bhītāḥ pāñcālānpāṇḍavādayaḥ| dhārtarāṣṭraiśca sahitāḥ punardroṇena coditāḥ||

Verse 23

यज्ञसेनेन संगम्य कर्णदुर्योधनादयः। निर्जिताः संन्यवर्तन्त तथा ते क्षत्रियर्षभाः।।

yajñasenena saṃgamya karṇaduryodhanādayaḥ| nirjitāḥ saṃnyavartanta tathā te kṣatriyarṣabhāḥ||

Verse 24

ततः पाण्डुसुताः पञ्च निर्जित्य द्रुपदं युधि। द्रोणाय दर्शयामासुर्बद्ध्वा ससचिवं तदा।।

tataḥ pāṇḍusutāḥ pañca nirjitya drupadaṃ yudhi| droṇāya darśayāmāsurbaddhvā sasacivaṃ tadā||

Verse 25

महेन्द्र इव दुर्धर्षो महेन्द्र इव दानवम्। महेन्द्रपुत्रः पाञ्चालं जितवानर्जुनस्तदा।।

mahendra iva durdharṣo mahendra iva dānavam| mahendraputraḥ pāñcālaṃ jitavānarjunastadā||

Verse 26

तद्दृष्ट्वा तु महावीर्यं फल्गुनस्य महौजसः। व्यस्मयन्त जनाः सर्वे यज्ञसेनस्य बान्धवाः।

taddṛṣṭvā tu mahāvīryaṃ phalgunasya mahaujasaḥ| vyasmayanta janāḥ sarve yajñasenasya bāndhavāḥ|

Verse 27

द्रोण उवाच। प्रार्थयामि त्वया सख्यं पुनरेव नराधिप। अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुमर्हति।।

droṇa uvāca| prārthayāmi tvayā sakhyaṃ punareva narādhipa| arājā kila no rājñaḥ sakhā bhavitumarhati||

Verse 28

अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन त्वया सह। राजाऽसि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे।। छत्रवत्यामहिच्छत्रे।।

ataḥ prayatitaṃ rājye yajñasena tvayā saha| rājā'si dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāhamuttare|| chatravatyāmahicchatre||

Verse 29

ब्राह्मण उवाच। एवमुक्तो हि पाञ्चाल्यो भारद्वाजेन धीमता। उवाचास्त्रविदां श्रेष्ठं द्रोणं ब्राह्मणसत्तमम्।।

brāhmaṇa uvāca| evamukto hi pāñcālyo bhāradvājena dhīmatā| uvācāstravidāṃ śreṣṭhaṃ droṇaṃ brāhmaṇasattamam||

Verse 30

एवं भवतु भद्रं ते भारद्वाज महामते। सख्यं तदेव भवतु शश्वद्यदभिमन्यसे।।

evaṃ bhavatu bhadraṃ te bhāradvāja mahāmate| sakhyaṃ tadeva bhavatu śaśvadyadabhimanyase||

Verse 31

एवमन्योन्यमुक्त्वा तौ कृत्वा सख्यमनुत्तमम्। जग्मतुर्द्रोणपाञ्चाल्यौ यथागतमरिन्दमौ।।

evamanyonyamuktvā tau kṛtvā sakhyamanuttamam| jagmaturdroṇapāñcālyau yathāgatamarindamau||

Verse 32

असत्कारः स तु महान्मुहूर्तमपि तस्य तु। नापैति हृदयाद्राज्ञो दुर्मनाः स कृशोऽभवत्।।

asatkāraḥ sa tu mahānmuhūrtamapi tasya tu| nāpaiti hṛdayādrājño durmanāḥ sa kṛśo'bhavat||