Adhyaya 178

Verse 1

बकवधानन्तरं समागतानां तत्परिवाराणां भीमेन समयकरणम्।। 1 ।। नगरद्वारदेशे बकशरीरं निधाय ब्राह्मणगृहमा गत्य भीमेन कुन्त्यादीन्प्रति बकवृत्तान्तकथनम्।। 2 ।। मृतबकदर्शार्थं पौराणां गमनम्।। 3 ।। ब्रह्ममहोत्सवकरणम्।। 4 ।। बकवधेन पौराणां भीमसेवनम्।। 5 ।। वैशंपायन उवाच। ततः स भग्नपार्श्वाङ्गो नदित्वा भैरवं रवम्। शैलराजप्रतीकाशो गतासुरभवद्बकः।।

bakavadhānantaraṃ samāgatānāṃ tatparivārāṇāṃ bhīmena samayakaraṇam|| 1 || nagaradvāradeśe bakaśarīraṃ nidhāya brāhmaṇagṛhamā gatya bhīmena kuntyādīnprati bakavṛttāntakathanam|| 2 || mṛtabakadarśārthaṃ paurāṇāṃ gamanam|| 3 || brahmamahotsavakaraṇam|| 4 || bakavadhena paurāṇāṃ bhīmasevanam|| 5 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ sa bhagnapārśvāṅgo naditvā bhairavaṃ ravam| śailarājapratīkāśo gatāsurabhavadbakaḥ||

Verse 2

तेन शब्देन वित्रस्तो जनस्तस्याथ रक्षसः। निष्पपात गृहाद्राजन्सहैव परिचारिभिः।।

tena śabdena vitrasto janastasyātha rakṣasaḥ| niṣpapāta gṛhādrājansahaiva paricāribhiḥ||

Verse 3

बकानुजस्तदा राजन्भीमं शरणमेयिवान्। ततस्तु निहतं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रं महाबलम्। राक्षसाः परमत्रस्ता भीमं शऱणमाययुः।।

bakānujastadā rājanbhīmaṃ śaraṇameyivān| tatastu nihataṃ dṛṣṭvā rākṣasendraṃ mahābalam| rākṣasāḥ paramatrastā bhīmaṃ śaṟaṇamāyayuḥ||

Verse 4

तान्भीतान्विगतज्ञानान्भीमः प्रहरतां वरः। सांत्वयामास बलवान्समये च न्यवेशयत्।।

tānbhītānvigatajñānānbhīmaḥ praharatāṃ varaḥ| sāṃtvayāmāsa balavānsamaye ca nyaveśayat||

Verse 5

न हिंस्या मानुषा भूयो युष्माभिरिति कर्हिचित्। हिंसतां हि वधः शीघ्रमेवमेव भवेदिति।।

na hiṃsyā mānuṣā bhūyo yuṣmābhiriti karhicit| hiṃsatāṃ hi vadhaḥ śīghramevameva bhavediti||

Verse 6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तानि रक्षांसि भारत। एवमस्त्विति तं प्राहुर्जगृहुः समयं च तम्।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā tāni rakṣāṃsi bhārata| evamastviti taṃ prāhurjagṛhuḥ samayaṃ ca tam||

Verse 7

सगणस्तु बकभ्राता प्राणमत्पाण्डवं तदा। ततः प्रभृति रक्षांसि तत्र सौम्यानि भारत। नगरे प्रत्यदृश्यन्त नरैर्नगरवासिभिः।।

sagaṇastu bakabhrātā prāṇamatpāṇḍavaṃ tadā| tataḥ prabhṛti rakṣāṃsi tatra saumyāni bhārata| nagare pratyadṛśyanta narairnagaravāsibhiḥ||

Verse 8

ततो भीमस्तमादाय गतासुं पुरुषादकम्। निष्कर्णनेत्रं निर्जिह्वं निःसंज्ञं कण्ठपीडनात्। कुर्वन्बहुविधां चेष्टां पुरद्वारमकर्षत।।

tato bhīmastamādāya gatāsuṃ puruṣādakam| niṣkarṇanetraṃ nirjihvaṃ niḥsaṃjñaṃ kaṇṭhapīḍanāt| kurvanbahuvidhāṃ ceṣṭāṃ puradvāramakarṣata||

Verse 9

द्वारदेशे विनिक्षिप्य पुरमागात्स मारुतिः। स एव राक्षसो नूनं पुनरायाति नः पुरीम्।।

dvāradeśe vinikṣipya puramāgātsa mārutiḥ| sa eva rākṣaso nūnaṃ punarāyāti naḥ purīm||

Verse 10

सबालवृद्धाः पुरुषा इति भीताः प्रदुद्रुवुः। ततो भीमो बकं हत्वा गत्वा ब्राह्मणवेश्म तत्।।

sabālavṛddhāḥ puruṣā iti bhītāḥ pradudruvuḥ| tato bhīmo bakaṃ hatvā gatvā brāhmaṇaveśma tat||

Verse 11

बलीवर्दौ च शकटं ब्राह्मणाय न्यवेदयत्। तूष्णीमन्तर्गृहं गच्छेत्यभिधाय द्विजोत्तमम्।।

balīvardau ca śakaṭaṃ brāhmaṇāya nyavedayat| tūṣṇīmantargṛhaṃ gacchetyabhidhāya dvijottamam||

Verse 12

मातृभ्रातृसमक्षं च गत्वा शयनमेव च। आचचक्षेऽथ तत्सर्वं रात्रौ युद्धमभूद्यथा।।

mātṛbhrātṛsamakṣaṃ ca gatvā śayanameva ca| ācacakṣe'tha tatsarvaṃ rātrau yuddhamabhūdyathā||

Verse 13

ततो नरा विनिष्क्रान्ता नगरात्कल्यमेव तु। ददृशुर्निहतं भूमौ राक्षसं रुधिरोक्षितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि अष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 178 ।। ।। समाप्तं च बकवधपर्व ।।

tato narā viniṣkrāntā nagarātkalyameva tu| dadṛśurnihataṃ bhūmau rākṣasaṃ rudhirokṣitam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi bakavadhaparvaṇi aṣṭasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 178 || || samāptaṃ ca bakavadhaparva ||

Verse 14

तमद्रिकूटसदृशं विनिकीर्णं भयानकम्। दृष्ट्वा संहृष्टरोमाणो बभूवुस्तत्र नागराः।।

tamadrikūṭasadṛśaṃ vinikīrṇaṃ bhayānakam| dṛṣṭvā saṃhṛṣṭaromāṇo babhūvustatra nāgarāḥ||

Verse 15

एकचक्रां ततो गत्वा प्रवृत्तिं प्रददुः पुरे। ततः सहस्रशो राजन्नरा नगरवासिनः।।

ekacakrāṃ tato gatvā pravṛttiṃ pradaduḥ pure| tataḥ sahasraśo rājannarā nagaravāsinaḥ||

Verse 16

तत्राजग्मुर्बकं द्रष्टुं सस्त्रीवृद्धकुमारकाः। ततस्ते विस्मिताः सर्वे कर्म दृष्ट्वाऽतिमानुषम्। दैवतान्यर्चयाञ्चक्रुः प्रार्थितानि पुरा भयात्।।

tatrājagmurbakaṃ draṣṭuṃ sastrīvṛddhakumārakāḥ| tataste vismitāḥ sarve karma dṛṣṭvā'timānuṣam| daivatānyarcayāñcakruḥ prārthitāni purā bhayāt||

Verse 17

ततः प्रगणयामासुः कस्य वारोऽद्य भोजने। ज्ञात्वा चागम्य तं विप्रं पप्रच्छुः सर्व एव ते।।

tataḥ pragaṇayāmāsuḥ kasya vāro'dya bhojane| jñātvā cāgamya taṃ vipraṃ papracchuḥ sarva eva te||

Verse 18

एवं पृष्टः स बहुशो रक्षमाणश्च पाण्डवान्। उवाच नागरान्सर्वानिदं विप्रर्षभस्तदा।।

evaṃ pṛṣṭaḥ sa bahuśo rakṣamāṇaśca pāṇḍavān| uvāca nāgarānsarvānidaṃ viprarṣabhastadā||

Verse 19

ब्राह्मण उवाच। 1-179-19x आज्ञापितं मामशने रुदन्तं सह बन्धुभिः। ददर्श ब्राह्मणः कश्चिन्मन्त्रसिद्धो महामनाः।। कल्यं प्रातःकाले।।

brāhmaṇa uvāca| 1-179-19x ājñāpitaṃ māmaśane rudantaṃ saha bandhubhiḥ| dadarśa brāhmaṇaḥ kaścinmantrasiddho mahāmanāḥ|| kalyaṃ prātaḥkāle||

Verse 20

परिपृच्छ्य स मां पूर्वं परिक्लेशं पुरस्य च। अब्रवीद्ब्राह्मणश्रेष्ठो विश्वास्य प्रहसन्निव।।

paripṛcchya sa māṃ pūrvaṃ parikleśaṃ purasya ca| abravīdbrāhmaṇaśreṣṭho viśvāsya prahasanniva||

Verse 21

प्रापयिष्याम्यहं तस्मा अन्नमेतद्दुरात्मने। मन्निमित्तं भयं चापि न कार्यमिति चाब्रवीत्।।

prāpayiṣyāmyahaṃ tasmā annametaddurātmane| mannimittaṃ bhayaṃ cāpi na kāryamiti cābravīt||

Verse 22

स तदन्नमुपादाय गतो बकवनं प्रति। तेन नूनं भवेदेतत्कर्म लोकहितं कृतम्।।

sa tadannamupādāya gato bakavanaṃ prati| tena nūnaṃ bhavedetatkarma lokahitaṃ kṛtam||

Verse 23

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाश्च सुविस्मिताः। वैश्याः शूद्राश्च मुदिताश्चक्रुर्ब्रह्ममहं तदा।।

tataste brāhmaṇāḥ sarve kṣatriyāśca suvismitāḥ| vaiśyāḥ śūdrāśca muditāścakrurbrahmamahaṃ tadā||

Verse 24

ततो जानपदाः सर्वे आजग्मुर्नगरं प्रति। तमद्भुततमं द्रष्टुं पार्थास्तत्रैव चावसन्।।

tato jānapadāḥ sarve ājagmurnagaraṃ prati| tamadbhutatamaṃ draṣṭuṃ pārthāstatraiva cāvasan||

Verse 25

वेत्रकीयगृहे सर्वे परिवार्य वृकोदरम्। विस्मयादभ्यगच्छन्त भीमं भीमपराक्रमम्।।

vetrakīyagṛhe sarve parivārya vṛkodaram| vismayādabhyagacchanta bhīmaṃ bhīmaparākramam||

Verse 26

न वै न संभवेत्सर्वं ब्राह्मणेषु महात्मसु। इति सत्कृत्य तं पौराः परिवव्रुः समन्ततः।।

na vai na saṃbhavetsarvaṃ brāhmaṇeṣu mahātmasu| iti satkṛtya taṃ paurāḥ parivavruḥ samantataḥ||

Verse 27

अयं त्राता हि खेदानां पितेव परमार्थतः। अस्य शुश्रूषवः पादौ परिचर्य उपास्महे।।

ayaṃ trātā hi khedānāṃ piteva paramārthataḥ| asya śuśrūṣavaḥ pādau paricarya upāsmahe||

Verse 28

पशुमद्दधिमनच्चास्य वारं भक्तमुपाहरन्। तस्मिन्हते ते पुरुषा भीताः समनुबोधनाः।।

paśumaddadhimanaccāsya vāraṃ bhaktamupāharan| tasminhate te puruṣā bhītāḥ samanubodhanāḥ||

Verse 29

ततः संप्राद्रवन्पार्थाः सह मात्रा परन्तपाः। आगच्छन्नेकचक्रां ते गाण्डवाः संशितव्रताः।।

tataḥ saṃprādravanpārthāḥ saha mātrā parantapāḥ| āgacchannekacakrāṃ te gāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ||

Verse 30

वैदिकाध्ययने युक्ता जटिला ब्रह्मचारिणः। अवसंस्ते च तत्रापि ब्राह्मणस्य निवेशने। मात्रर सहैकचक्रायां दीर्घकालं सहोषिताः।।

vaidikādhyayane yuktā jaṭilā brahmacāriṇaḥ| avasaṃste ca tatrāpi brāhmaṇasya niveśane| mātrara sahaikacakrāyāṃ dīrghakālaṃ sahoṣitāḥ||