Adhyaya 177

Verse 1

परेद्युः प्रातः ब्राह्मणेन दत्तमन्नं भुक्त्वा बकाय प्रापणीयं अन्नादिपूर्णं शकटमारुह्य बकवंन प्रति भीमस्य गमनम्।। 1 ।। तत्र भीमेन शकटस्तान्नभोजनम्।। 2 ।। अन्नं भुञ्जानं भीमं दृष्ट्वा क्रुद्धेन बकेन सह भीमस्य युद्धम्।। 3 ।। बकवधः।। 4 ।। युधिष्ठिर उवाच। उपपन्नमिदं मातस्त्वया यद्बुद्धिपूर्वकम्। आर्तस्य ब्राह्मणस्यैतदनुक्रोशादिदं कृतम्।।

paredyuḥ prātaḥ brāhmaṇena dattamannaṃ bhuktvā bakāya prāpaṇīyaṃ annādipūrṇaṃ śakaṭamāruhya bakavaṃna prati bhīmasya gamanam|| 1 || tatra bhīmena śakaṭastānnabhojanam|| 2 || annaṃ bhuñjānaṃ bhīmaṃ dṛṣṭvā kruddhena bakena saha bhīmasya yuddham|| 3 || bakavadhaḥ|| 4 || yudhiṣṭhira uvāca| upapannamidaṃ mātastvayā yadbuddhipūrvakam| ārtasya brāhmaṇasyaitadanukrośādidaṃ kṛtam||

Verse 2

ध्रुवमेष्यति भीमोऽयं निहत्य पुरुषादकम्। सर्वथा ब्राह्मणस्यार्थे यदनुक्रोशवत्यसि।।

dhruvameṣyati bhīmo'yaṃ nihatya puruṣādakam| sarvathā brāhmaṇasyārthe yadanukrośavatyasi||

Verse 3

यथा त्विदं न विन्देयुर्नरा नगरवासिनः। तथाऽयं ब्राह्मणो वाच्यः परिग्राह्यश्च यत्नतः।।

yathā tvidaṃ na vindeyurnarā nagaravāsinaḥ| tathā'yaṃ brāhmaṇo vācyaḥ parigrāhyaśca yatnataḥ||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। युधिष्ठिरेण संमन्त्र्य ब्राह्मणार्थमरिन्दम। कुन्ती प्रविश्य तान्सर्वान्मन्त्रयामास भारत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| yudhiṣṭhireṇa saṃmantrya brāhmaṇārthamarindama| kuntī praviśya tānsarvānmantrayāmāsa bhārata||

Verse 5

अथ रात्र्यां व्यतीतायां भीमसेनो महाबलः। ब्राह्मणं समुपागम्य वचश्चेदमुवाच ह।।

atha rātryāṃ vyatītāyāṃ bhīmaseno mahābalaḥ| brāhmaṇaṃ samupāgamya vacaścedamuvāca ha||

Verse 6

आपदस्त्वां विमोक्ष्येऽहं सपुत्रं ब्राह्मण प्रियम्। मा भैषी राक्षसात्तस्मान्मां ददातु बलिं भवान्।।

āpadastvāṃ vimokṣye'haṃ saputraṃ brāhmaṇa priyam| mā bhaiṣī rākṣasāttasmānmāṃ dadātu baliṃ bhavān||

Verse 7

इद मामशितं कर्तुं प्रयतस्व सकृद्गृहे। आथात्मानं प्रादास्यामि तस्मै घोराय रक्षसे।।

ida māmaśitaṃ kartuṃ prayatasva sakṛdgṛhe| āthātmānaṃ prādāsyāmi tasmai ghorāya rakṣase||

Verse 8

त्वरध्वं किं विलम्बध्वे मा चिरं कुरुतानघाः। व्यवस्येयं मनः प्राणैर्युष्मान्रक्षितुमद्य वै।।

tvaradhvaṃ kiṃ vilambadhve mā ciraṃ kurutānaghāḥ| vyavasyeyaṃ manaḥ prāṇairyuṣmānrakṣitumadya vai||

Verse 9

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तः स भीमेन ब्राह्मणो भरतर्षभ। सुहृदां तत्समाख्याय ददावन्नं सुसंस्कृतम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktaḥ sa bhīmena brāhmaṇo bharatarṣabha| suhṛdāṃ tatsamākhyāya dadāvannaṃ susaṃskṛtam||

Verse 10

पिशितोदनमाजह्रुरथास्मै पुरवासिनः। सघृतं सोपदंशं च सूपैर्नानाविधैः सह।।

piśitodanamājahrurathāsmai puravāsinaḥ| saghṛtaṃ sopadaṃśaṃ ca sūpairnānāvidhaiḥ saha||

Verse 11

तदाऽशित्वा भीमसेनो मांसानि विविधानि च। मोदकानि च मुख्यानि चित्रोदनचयान्बहून्।।

tadā'śitvā bhīmaseno māṃsāni vividhāni ca| modakāni ca mukhyāni citrodanacayānbahūn||

Verse 12

ततोऽपिबद्दधिघटान्सुबहून्द्रोणसंमितान्। तस्य भुक्तवतः पौरा यथावत्समुपार्जितान्।।

tato'pibaddadhighaṭānsubahūndroṇasaṃmitān| tasya bhuktavataḥ paurā yathāvatsamupārjitān||

Verse 13

उपजह्रुर्भृतं भागं समृद्धमनसस्तदा। ततो रात्र्यां व्यतीतायां सव्यञ्जनदधिप्लुतम्।।

upajahrurbhṛtaṃ bhāgaṃ samṛddhamanasastadā| tato rātryāṃ vyatītāyāṃ savyañjanadadhiplutam||

Verse 14

समारुह्यान्नसंपूर्णं शकटं स वृकोदरः। प्रययौ तूर्यनिर्घोषैः पौरैश्च परिवारितः।।

samāruhyānnasaṃpūrṇaṃ śakaṭaṃ sa vṛkodaraḥ| prayayau tūryanirghoṣaiḥ pauraiśca parivāritaḥ||

Verse 15

आत्मानमेषोऽन्नभूतो राक्षसाय प्रदास्यति। तरुणोऽप्रतिरूपश्च दृढ औदरिको युवा।।

ātmānameṣo'nnabhūto rākṣasāya pradāsyati| taruṇo'pratirūpaśca dṛḍha audariko yuvā||

Verse 16

वाग्भिरेवंप्रकाराभिः स्तूयमानो वृकोदरः। चुचोद स बलीवर्दौ युक्तौ सर्वाङ्गकालकौ।।

vāgbhirevaṃprakārābhiḥ stūyamāno vṛkodaraḥ| cucoda sa balīvardau yuktau sarvāṅgakālakau||

Verse 17

वादित्राणां प्रवादेन ततस्तं पुरुषादकम्। अभ्यगच्छत्सुसंहृष्टः सर्वत्र मनुजैर्वृतः।।

vāditrāṇāṃ pravādena tatastaṃ puruṣādakam| abhyagacchatsusaṃhṛṣṭaḥ sarvatra manujairvṛtaḥ||

Verse 18

संप्राप्य स च तं देशमेकाकी समुपाययौ। पुरुषादभयाद्भीतस्तत्रैवासीज्जनव्रजः।।

saṃprāpya sa ca taṃ deśamekākī samupāyayau| puruṣādabhayādbhītastatraivāsījjanavrajaḥ||

Verse 19

स गत्वा दूरमध्वानं दक्षिणामभितो दिशम्। यतोपदिष्टमुद्देशे ददर्श विपुलं द्रुमम्।।

sa gatvā dūramadhvānaṃ dakṣiṇāmabhito diśam| yatopadiṣṭamuddeśe dadarśa vipulaṃ drumam||

Verse 20

केशमज्जास्थिमेदोभिर्बाहूरुचरणैरपि। आर्द्रैः शुष्कैश्च संकीर्णमभितोऽथ वनस्पतिम्।।

keśamajjāsthimedobhirbāhūrucaraṇairapi| ārdraiḥ śuṣkaiśca saṃkīrṇamabhito'tha vanaspatim||

Verse 21

गृध्रकङ्कबलच्छन्नं गोमायुगणसेवितम्। उग्रगन्धमचक्षुष्यं श्मशानमिव दारुणम्।।

gṛdhrakaṅkabalacchannaṃ gomāyugaṇasevitam| ugragandhamacakṣuṣyaṃ śmaśānamiva dāruṇam||

Verse 22

तं प्रविश्य महावृक्षं चिन्तयामास वीर्यवान्। यावन्न पश्यते रक्षो बकाभिख्यं बलोत्तरम्।।

taṃ praviśya mahāvṛkṣaṃ cintayāmāsa vīryavān| yāvanna paśyate rakṣo bakābhikhyaṃ balottaram||

Verse 23

आचितं विविधैर्भोज्यैरन्नैरुच्चावचैरिदम्। शकटं सूपसंपूर्णं यावद्द्रक्ष्यति राक्षसः।।

ācitaṃ vividhairbhojyairannairuccāvacairidam| śakaṭaṃ sūpasaṃpūrṇaṃ yāvaddrakṣyati rākṣasaḥ||

Verse 24

तावदेवेह भोक्ष्येऽहं दुर्लभं हि पुनर्भवेत्। विप्रकीर्येत सर्वं हि प्रयुद्धे मयि रक्षसा।।

tāvadeveha bhokṣye'haṃ durlabhaṃ hi punarbhavet| viprakīryeta sarvaṃ hi prayuddhe mayi rakṣasā||

Verse 25

अभोज्यं हि शवस्पर्शे निगृहीते बके भवेत्। स त्वेवं भीमकर्मा तु भीमसेनोऽभिलक्ष्य च।।

abhojyaṃ hi śavasparśe nigṛhīte bake bhavet| sa tvevaṃ bhīmakarmā tu bhīmaseno'bhilakṣya ca||

Verse 26

उपविश्य विविक्तेऽन्नं भुङ्क्ते स्म परमं परः। तं ततः सर्वतोऽपश्यन्द्रुमानारुह्य नागराः।।

upaviśya vivikte'nnaṃ bhuṅkte sma paramaṃ paraḥ| taṃ tataḥ sarvato'paśyandrumānāruhya nāgarāḥ||

Verse 27

नारक्षो बलिमश्नीयादेवं बहु च मानवाः। भुङ्क्ते ब्राह्मणरूपेण बकोऽयमिति चाब्रुवन्।।

nārakṣo balimaśnīyādevaṃ bahu ca mānavāḥ| bhuṅkte brāhmaṇarūpeṇa bako'yamiti cābruvan||

Verse 28

स तं हसति तेजस्वी तदन्नमुपभुज्य च। आसाद्य तु वनं तस्य रक्षसः पाण्डवो बली। आजुहाव ततो नाम्ना तदन्नमुपपादयन्।।

sa taṃ hasati tejasvī tadannamupabhujya ca| āsādya tu vanaṃ tasya rakṣasaḥ pāṇḍavo balī| ājuhāva tato nāmnā tadannamupapādayan||

Verse 29

ततः स राक्षसः क्रुद्धो भीमस्य वचनात्तदा। आजगाम सुसंक्रुद्धो यत्र भीमो व्यवस्थितः।।

tataḥ sa rākṣasaḥ kruddho bhīmasya vacanāttadā| ājagāma susaṃkruddho yatra bhīmo vyavasthitaḥ||

Verse 30

महाकायो महावेगो दारयन्निव मेदिनीम्। लोहिताक्षः करालश्च लोहितश्मश्रुमूर्धजः।।

mahākāyo mahāvego dārayanniva medinīm| lohitākṣaḥ karālaśca lohitaśmaśrumūrdhajaḥ||

Verse 31

आकर्णाद्भिन्नवक्त्रश्च शङ्कुकर्णो विभीषणः। त्रिशिखां भ्रुकुटिं कृत्वा संदश्य दशनच्छदम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 177 ।।

ākarṇādbhinnavaktraśca śaṅkukarṇo vibhīṣaṇaḥ| triśikhāṃ bhrukuṭiṃ kṛtvā saṃdaśya daśanacchadam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi bakavadhaparvaṇi saptasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 177 ||

Verse 32

भुञ्जानमन्नं तं दृष्ट्वा भीमसेनं स राक्षसः। विवृत्य नयने क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्।।

bhuñjānamannaṃ taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ sa rākṣasaḥ| vivṛtya nayane kruddha idaṃ vacanamabravīt||

Verse 33

कोऽयमन्नमिदं भुङ्क्ते मदर्थमुपकल्पितम्। पश्यतो मम दुर्बुद्धिर्यियासुर्यमसादनम्।।

ko'yamannamidaṃ bhuṅkte madarthamupakalpitam| paśyato mama durbuddhiryiyāsuryamasādanam||

Verse 34

भीमसेनस्ततः श्रुत्वा प्रहसन्निव भारत। राक्षसं तमनादृत्य भुङ्क्त एव पराङ्मुखः।।

bhīmasenastataḥ śrutvā prahasanniva bhārata| rākṣasaṃ tamanādṛtya bhuṅkta eva parāṅmukhaḥ||

Verse 35

रवं स भैरवं कृत्वा समुद्यम्य करावुभौ। अभ्यद्रवद्भीमसेनं जिङांसुः पुरुषादकः।।

ravaṃ sa bhairavaṃ kṛtvā samudyamya karāvubhau| abhyadravadbhīmasenaṃ jiṅāṃsuḥ puruṣādakaḥ||

Verse 36

तथापि परिभूयैनं प्रेक्षमाणो वृकोदरः। राक्षसं भुङ्क्त एवान्नं पाण्डवः परवीरहा।।

tathāpi paribhūyainaṃ prekṣamāṇo vṛkodaraḥ| rākṣasaṃ bhuṅkta evānnaṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā||

Verse 37

अमर्षेण तु संपूर्णः कुन्तीपुत्रं वृकोदरम्। जघान पृष्ठे पाणिभ्यामुभाभ्यां पृष्ठतः स्थितः।।

amarṣeṇa tu saṃpūrṇaḥ kuntīputraṃ vṛkodaram| jaghāna pṛṣṭhe pāṇibhyāmubhābhyāṃ pṛṣṭhataḥ sthitaḥ||

Verse 38

तथा बलवता भीमः पाणिभ्यां भृशमाहतः। नैवावलोकयामास राक्षसं भुङ्क्त एव सः।।

tathā balavatā bhīmaḥ pāṇibhyāṃ bhṛśamāhataḥ| naivāvalokayāmāsa rākṣasaṃ bhuṅkta eva saḥ||

Verse 39

ततः स भूयः संक्रुद्धो वृक्षमादाय राक्षसः। ताडयिष्यंस्तदा भीमं पुनरभ्यद्रवद्बली।।

tataḥ sa bhūyaḥ saṃkruddho vṛkṣamādāya rākṣasaḥ| tāḍayiṣyaṃstadā bhīmaṃ punarabhyadravadbalī||

Verse 40

क्षिप्तं क्रुद्धेन तं वृक्षं प्रतिजग्राह वीर्यवान्। सव्येन पाणिना भीमो दक्षिणेनाप्यभुङ्क्त ह।।

kṣiptaṃ kruddhena taṃ vṛkṣaṃ pratijagrāha vīryavān| savyena pāṇinā bhīmo dakṣiṇenāpyabhuṅkta ha||

Verse 41

शकटान्नं ततो भुक्त्वा रक्षसः पाणिना सह। गृह्णन्नेव तदा वृक्षं निःशेषं पर्वतोपमम्।।

śakaṭānnaṃ tato bhuktvā rakṣasaḥ pāṇinā saha| gṛhṇanneva tadā vṛkṣaṃ niḥśeṣaṃ parvatopamam||

Verse 42

भीमसेनो हसन्नेव भुक्त्वा त्यक्त्वा च राक्षसम्। पीत्वा दधिघटान्पूर्णान्घृतकुम्भाञ्शतं शतम्।।

bhīmaseno hasanneva bhuktvā tyaktvā ca rākṣasam| pītvā dadhighaṭānpūrṇānghṛtakumbhāñśataṃ śatam||

Verse 43

वार्युपस्पृश्य संहृष्टस्तस्थौ गिरिरिवापरः। भ्रामयन्तं महावृक्षमायान्तं भीमदर्शनम्।।

vāryupaspṛśya saṃhṛṣṭastasthau giririvāparaḥ| bhrāmayantaṃ mahāvṛkṣamāyāntaṃ bhīmadarśanam||

Verse 44

दृष्ट्वोत्थायाहवे वीरः सिंहनादं व्यनादयत्। भुजवेगं तथाऽऽस्फोटं क्ष्वेलितं च महास्वनम्।।

dṛṣṭvotthāyāhave vīraḥ siṃhanādaṃ vyanādayat| bhujavegaṃ tathā''sphoṭaṃ kṣvelitaṃ ca mahāsvanam||

Verse 45

कृत्वाऽऽह्वयत संक्रुद्धो भीमसेनोऽथ राक्षसम्। उवाचाशनिशब्देन ध्वनिना भीषयन्निव।।

kṛtvā''hvayata saṃkruddho bhīmaseno'tha rākṣasam| uvācāśaniśabdena dhvaninā bhīṣayanniva||

Verse 46

भीम उवाच। बहुकालं सुपुष्टं ते शरीरं राक्षसाधम। द्विपच्चतुष्पन्मांसैश्च बहुभिश्चौदनैरपि।।

bhīma uvāca| bahukālaṃ supuṣṭaṃ te śarīraṃ rākṣasādhama| dvipaccatuṣpanmāṃsaiśca bahubhiścaudanairapi||

Verse 47

मद्बाहुबलमाश्रित्य न त्वं भूयस्त्वशिष्यसि। अद्य मद्बाहुनिष्पिष्टो गमिष्यसि यमालयम्।।

madbāhubalamāśritya na tvaṃ bhūyastvaśiṣyasi| adya madbāhuniṣpiṣṭo gamiṣyasi yamālayam||

Verse 48

अद्यप्रभृति स्वप्स्यन्ति वेत्रकीयनिवासिनः। निरुद्विग्नाः पुरस्यास्य कण्टके सूद्धृते मया।।

adyaprabhṛti svapsyanti vetrakīyanivāsinaḥ| nirudvignāḥ purasyāsya kaṇṭake sūddhṛte mayā||

Verse 49

अद्य युद्धे शरीरं ते कङ्कगोमायुवायसाः। मया हतस्य खादन्तु विकर्षन्तु च भूतले।।

adya yuddhe śarīraṃ te kaṅkagomāyuvāyasāḥ| mayā hatasya khādantu vikarṣantu ca bhūtale||

Verse 50

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा सुसंक्रुद्धः पार्थो बकजिघांसया। उपाधावद्बकश्चापि पार्थं पार्थिवसत्तम।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā susaṃkruddhaḥ pārtho bakajighāṃsayā| upādhāvadbakaścāpi pārthaṃ pārthivasattama||

Verse 51

महाकायो महावेगो दारयन्निव मेदिनीम्। पिशङ्गरूपः पिङ्गाक्षो भीमसेनमभिद्रवत्।।

mahākāyo mahāvego dārayanniva medinīm| piśaṅgarūpaḥ piṅgākṣo bhīmasenamabhidravat||

Verse 52

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा संदश्य दशनच्छदम्। भृशं स भूयः संक्रुद्धो वृक्षमादाय राक्षसः।।

triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā saṃdaśya daśanacchadam| bhṛśaṃ sa bhūyaḥ saṃkruddho vṛkṣamādāya rākṣasaḥ||

Verse 53

ताडयिष्यंस्तदा भीमं तरसाऽभ्यद्रवद्बली। क्रुद्धेनाभिहतं वृक्षं प्रतिजग्राह लीलया।।

tāḍayiṣyaṃstadā bhīmaṃ tarasā'bhyadravadbalī| kruddhenābhihataṃ vṛkṣaṃ pratijagrāha līlayā||

Verse 54

सव्येन पाणिना भीमः प्रहसन्निव भारत। ततः स पुनरुद्यम्य वृक्षान्बहुविधान्बली।।

savyena pāṇinā bhīmaḥ prahasanniva bhārata| tataḥ sa punarudyamya vṛkṣānbahuvidhānbalī||

Verse 55

प्राहिणोद्भीमसेनाय बकोऽपि बलवान्रणे। सर्वानपोहयद्वृक्षान्स्वस्य हस्तस्य शाखया।।

prāhiṇodbhīmasenāya bako'pi balavānraṇe| sarvānapohayadvṛkṣānsvasya hastasya śākhayā||

Verse 56

तद्वृक्षयुद्धमभवद्वृक्षषण्डविनाशनम्।। महत्सुघोरं राजेन्द्र बकपाण्डवयोस्तदा।।

tadvṛkṣayuddhamabhavadvṛkṣaṣaṇḍavināśanam|| mahatsughoraṃ rājendra bakapāṇḍavayostadā||

Verse 57

नाम विश्राव्य स बकः समभिद्रुत्य पाण्डवम्। समयुध्यत तीव्रेण वेगेन पुरुषादकः।।

nāma viśrāvya sa bakaḥ samabhidrutya pāṇḍavam| samayudhyata tīvreṇa vegena puruṣādakaḥ||

Verse 58

तयोर्वेगेन महता पृथिवी समकम्पत। पादपांश्च महामात्रांश्चूर्णयामासतुः क्षणात्।।

tayorvegena mahatā pṛthivī samakampata| pādapāṃśca mahāmātrāṃścūrṇayāmāsatuḥ kṣaṇāt||

Verse 59

द्रुतमागत्य पाणिभ्यां गृहीत्वा चैनमाक्षिपत्। आक्षिप्तो भीमसेनश्च पुनरेवोत्थितो हसन्।।

drutamāgatya pāṇibhyāṃ gṛhītvā cainamākṣipat| ākṣipto bhīmasenaśca punarevotthito hasan||

Verse 60

आलिङ्ग्यापि बकं भीमो न्यहनद्वसुधातले। भीमो विसर्जयित्वैनं समाश्वसिहि राक्षस।।

āliṅgyāpi bakaṃ bhīmo nyahanadvasudhātale| bhīmo visarjayitvainaṃ samāśvasihi rākṣasa||

Verse 61

इत्युक्त्वा पुनरास्फोट्य उत्तिष्ठेति च सोऽब्रवीत्। समुत्पत्य ततः क्रुद्धो रूपं कृत्वा महत्तरम्।।

ityuktvā punarāsphoṭya uttiṣṭheti ca so'bravīt| samutpatya tataḥ kruddho rūpaṃ kṛtvā mahattaram||

Verse 62

विरूपः सहसा तस्थौ2 तर्जयित्वा वृकोदरम्। अहसद्भीमसेनोऽपि राक्षसं भीमदर्शनम्।।

virūpaḥ sahasā tasthau2 tarjayitvā vṛkodaram| ahasadbhīmaseno'pi rākṣasaṃ bhīmadarśanam||

Verse 63

असौ गृहीत्वा पाणिभ्यां पृष्ठतश्च व्यवस्थितः। जानुभ्यां पीडयित्वाथ पातयामास भूतले।।

asau gṛhītvā pāṇibhyāṃ pṛṣṭhataśca vyavasthitaḥ| jānubhyāṃ pīḍayitvātha pātayāmāsa bhūtale||

Verse 64

पुनः क्रुद्धो विसृज्यैनं राक्षसं क्रोधजीवितम्। स्वां कटीमीषदुन्नम्य बाहू तस्य परामृशत्।।

punaḥ kruddho visṛjyainaṃ rākṣasaṃ krodhajīvitam| svāṃ kaṭīmīṣadunnamya bāhū tasya parāmṛśat||

Verse 65

तस्य बाहू समादाय त्वरमाणो वृकोदरः। उत्क्षिप्य चावधूयैनं पातयन्बलवान्भुवि।।

tasya bāhū samādāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ| utkṣipya cāvadhūyainaṃ pātayanbalavānbhuvi||

Verse 66

तं तु वामेन पादेन क्रुद्धो भीमपराक्रमः। उरस्येनं समाजघ्ने भीमस्तु पतितं भुवि।।

taṃ tu vāmena pādena kruddho bhīmaparākramaḥ| urasyenaṃ samājaghne bhīmastu patitaṃ bhuvi||

Verse 67

व्यात्ताननेन घोरेण लम्बजिह्वेन रक्षसा। तेनाभिद्रुत्य भीमेन भीमो मूर्ध्नि समाहतः।।

vyāttānanena ghoreṇa lambajihvena rakṣasā| tenābhidrutya bhīmena bhīmo mūrdhni samāhataḥ||

Verse 68

एवं निहन्यमानः स राक्षसेन बलीयसा। रोषेण महताऽऽविष्टो भीमो भीमपराक्रमः।।

evaṃ nihanyamānaḥ sa rākṣasena balīyasā| roṣeṇa mahatā''viṣṭo bhīmo bhīmaparākramaḥ||

Verse 69

गृहीत्वा मध्यमुत्क्षिप्य बली जग्राह राक्षसम्। तावन्योन्यं पीडयन्तौ पुरुषादवृकोदरौ।।

gṛhītvā madhyamutkṣipya balī jagrāha rākṣasam| tāvanyonyaṃ pīḍayantau puruṣādavṛkodarau||

Verse 70

मत्ताविव महानागावन्योन्यं विचकर्षतुः।।

mattāviva mahānāgāvanyonyaṃ vicakarṣatuḥ||

Verse 71

बाहुविक्षेपशब्दैश्च भीमराक्षसयोस्तदा। वेत्रकीयपुरी सर्वा वित्रस्ता समपद्यत।।

bāhuvikṣepaśabdaiśca bhīmarākṣasayostadā| vetrakīyapurī sarvā vitrastā samapadyata||

Verse 72

तयोर्वेगेन महता तत्र भूमिरकम्पत। पादपान्वीरुधश्चैव चूर्णयामासतू रयात्।।

tayorvegena mahatā tatra bhūmirakampata| pādapānvīrudhaścaiva cūrṇayāmāsatū rayāt||

Verse 73

समागतौ च तौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ। गिरिभिर्गिरिशृह्गैश्च पाषाणैः पर्वतच्युतैः।।

samāgatau ca tau vīrāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau| giribhirgiriśṛhgaiśca pāṣāṇaiḥ parvatacyutaiḥ||

Verse 74

अन्योन्यं ताडयन्तौ तौ चूर्णयामासतुस्तदा। आयामविस्तराभ्यां च परितो योजनद्वयम्।।

anyonyaṃ tāḍayantau tau cūrṇayāmāsatustadā| āyāmavistarābhyāṃ ca parito yojanadvayam||

Verse 75

निर्महीरुहपाषाणतृणकुञ्जलतावलिम्। चक्रतुर्युद्धदुर्मत्तौ कूर्मपृष्ठोपमां महीम्।।

nirmahīruhapāṣāṇatṛṇakuñjalatāvalim| cakraturyuddhadurmattau kūrmapṛṣṭhopamāṃ mahīm||

Verse 76

मुहूर्तमेवं संयुध्य समं रक्षःकुरूद्वहौ। ततो रक्षोविनाशाय मतिं कृत्वा कुरूत्तमः।।

muhūrtamevaṃ saṃyudhya samaṃ rakṣaḥkurūdvahau| tato rakṣovināśāya matiṃ kṛtvā kurūttamaḥ||

Verse 77

दन्तान्कटकटीकृत्य दष्ट्वा च दशनच्छदम्। नेत्रे संवृत्य विकटं तिर्यक्प्रैक्षत राक्षसम्।।

dantānkaṭakaṭīkṛtya daṣṭvā ca daśanacchadam| netre saṃvṛtya vikaṭaṃ tiryakpraikṣata rākṣasam||

Verse 78

अथ तं लोलयित्वा तु भीमसेनो महाबलः। अगृह्णात्परिरभ्यैनं बाहुभ्यां परिरभ्य च।।

atha taṃ lolayitvā tu bhīmaseno mahābalaḥ| agṛhṇātparirabhyainaṃ bāhubhyāṃ parirabhya ca||

Verse 79

जानुभ्यां पार्श्वयोः कुक्षौ पृष्ठे वक्षसि जघ्निवान्। भग्नोरुबाहुहृच्चैव विस्रंसद्देहबन्धनः।।

jānubhyāṃ pārśvayoḥ kukṣau pṛṣṭhe vakṣasi jaghnivān| bhagnorubāhuhṛccaiva visraṃsaddehabandhanaḥ||

Verse 80

प्रस्वेददीर्घनिश्वासो निर्यञ्जीवाक्षितारकः। अजाण्डास्फोटनं कुर्वन्नाक्रोशंश्च श्वसञ्छनैः।।

prasvedadīrghaniśvāso niryañjīvākṣitārakaḥ| ajāṇḍāsphoṭanaṃ kurvannākrośaṃśca śvasañchanaiḥ||

Verse 81

भूमौ निपत्य विलुठन्दण्डाहत इवोरगः। विस्फुरन्तं महाकायं परितो विचकर्ष ह।।

bhūmau nipatya viluṭhandaṇḍāhata ivoragaḥ| visphurantaṃ mahākāyaṃ parito vicakarṣa ha||

Verse 82

विकृष्यमाणो वेगेन पाण्डवेन बलीयसा। समयुज्यत तीव्रेण श्रमेण पुरुषादकः।।

vikṛṣyamāṇo vegena pāṇḍavena balīyasā| samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ||

Verse 83

हीयमानबलं रक्षः समीक्ष्य पुरुषर्षभः। निष्पिष्य भूमौ जानुभ्यां समाजघ्ने वृकोदरः।।

hīyamānabalaṃ rakṣaḥ samīkṣya puruṣarṣabhaḥ| niṣpiṣya bhūmau jānubhyāṃ samājaghne vṛkodaraḥ||

Verse 84

ततो।ञस्य जानुना पृष्ठमवपीड्य बलादिव। बाहुना परिजग्राह दक्षिणेन शिरोधराम्।।

tato|ñasya jānunā pṛṣṭhamavapīḍya balādiva| bāhunā parijagrāha dakṣiṇena śirodharām||

Verse 85

सव्येन च कटीदेशे गृह्य वाससि पाण्डवः। जानुन्यारोप्य तत्पृष्ठं महाशब्दं बभञ्ज ह।।

savyena ca kaṭīdeśe gṛhya vāsasi pāṇḍavaḥ| jānunyāropya tatpṛṣṭhaṃ mahāśabdaṃ babhañja ha||

Verse 86

ततोऽस्य रुधिरं वक्त्रात्प्रादुरासीद्विशांपते। भज्यमानस्य भीमेन तस्य घोरस्य रक्षसः।।

tato'sya rudhiraṃ vaktrātprādurāsīdviśāṃpate| bhajyamānasya bhīmena tasya ghorasya rakṣasaḥ||