Adhyaya 176

Verse 1

भिक्षाटनार्थं गतानां युधिष्ठिरादीनां गृहं प्रत्यागमनम्।। 1 ।। भीमो बकं प्रति प्रेष्यत इति ज्ञातवतो युधिष्ठिरस्य संतापः।। 2 ।। भीमसेनप्रभावकथनेन कुन्त्या कृतं युधिष्ठिराश्वासनम्।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। करिष्य इति भीमेन प्रतिज्ञातेऽथ भारत। आजग्मुस्ते ततः सर्वे भैक्षमादाय पाण्डवाः।।

bhikṣāṭanārthaṃ gatānāṃ yudhiṣṭhirādīnāṃ gṛhaṃ pratyāgamanam|| 1 || bhīmo bakaṃ prati preṣyata iti jñātavato yudhiṣṭhirasya saṃtāpaḥ|| 2 || bhīmasenaprabhāvakathanena kuntyā kṛtaṃ yudhiṣṭhirāśvāsanam|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| kariṣya iti bhīmena pratijñāte'tha bhārata| ājagmuste tataḥ sarve bhaikṣamādāya pāṇḍavāḥ||

Verse 2

भीमसेनं ततो दृष्ट्वा आपूर्णवदनं तथा। बुबोध धर्मराजस्तु हृषितं भीममच्युतम्।।

bhīmasenaṃ tato dṛṣṭvā āpūrṇavadanaṃ tathā| bubodha dharmarājastu hṛṣitaṃ bhīmamacyutam||

Verse 3

तोषस्य कारणं यत्तु मनसाऽचिन्तयद्गुरुः। स समीक्ष्य तदा राजन्योद्धुकामं युधिष्ठिरः।।

toṣasya kāraṇaṃ yattu manasā'cintayadguruḥ| sa samīkṣya tadā rājanyoddhukāmaṃ yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 4

आकारेणैव तं ज्ञात्वा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः। रहः समुपविश्यैकस्ततः पप्रच्छ मातरम्।।

ākāreṇaiva taṃ jñātvā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ| rahaḥ samupaviśyaikastataḥ papraccha mātaram||

Verse 5

किं चिकीर्षत्ययं कर्म भीमो भमपराक्रमः। भवत्यनुमते कच्चित्स्वयं वा कर्तुमिच्छति।।

kiṃ cikīrṣatyayaṃ karma bhīmo bhamaparākramaḥ| bhavatyanumate kaccitsvayaṃ vā kartumicchati||

Verse 6

कुन्त्युवाच। ममैव वचनादेष करिष्यति परन्तपः। ब्राह्मणार्थे महत्कृत्यं मोक्षाय नगरस्य च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि षट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 176 ।।

kuntyuvāca| mamaiva vacanādeṣa kariṣyati parantapaḥ| brāhmaṇārthe mahatkṛtyaṃ mokṣāya nagarasya ca|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi bakavadhaparvaṇi ṣaṭsaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 176 ||

Verse 7

बकाय कल्पितं पुत्र महान्तं बलिमुत्तमम्। भीमो भुनक्तु सुस्पष्टमप्येकाहं तपःसुतः।।

bakāya kalpitaṃ putra mahāntaṃ balimuttamam| bhīmo bhunaktu suspaṣṭamapyekāhaṃ tapaḥsutaḥ||

Verse 8

युधिष्ठिर उवाच। किमिदं साहसं तीक्ष्णं भवत्या दुष्करं कृतम्। परित्यागं हि पुत्रस्य न प्रशंसन्ति साधवः।।

yudhiṣṭhira uvāca| kimidaṃ sāhasaṃ tīkṣṇaṃ bhavatyā duṣkaraṃ kṛtam| parityāgaṃ hi putrasya na praśaṃsanti sādhavaḥ||

Verse 9

कथं परसुतस्यार्थे स्वसुतं त्यक्तुमिच्छसि। लोकवेदविरुद्धं हि पुत्रत्यागात्कृतं त्वया।।

kathaṃ parasutasyārthe svasutaṃ tyaktumicchasi| lokavedaviruddhaṃ hi putratyāgātkṛtaṃ tvayā||

Verse 10

यस्य बाहू समाश्रित्य सुखं सर्वे शयामहे। राज्यं चापहृतं क्षुद्रैराजिहीर्षामहे पुनः।।

yasya bāhū samāśritya sukhaṃ sarve śayāmahe| rājyaṃ cāpahṛtaṃ kṣudrairājihīrṣāmahe punaḥ||

Verse 11

यस्य दुर्योधनो वीर्यं चिन्तयन्नमितौजसः। न शेते रजनीः सर्वा दुःखाच्छकुनिना सह।।

yasya duryodhano vīryaṃ cintayannamitaujasaḥ| na śete rajanīḥ sarvā duḥkhācchakuninā saha||

Verse 12

यस्य वीरस्य वीर्येण मुक्ता जतुगृहाद्वयम्। अन्येभ्यश्चैव पापेभ्यो निहतश्च पुरोचनः।।

yasya vīrasya vīryeṇa muktā jatugṛhādvayam| anyebhyaścaiva pāpebhyo nihataśca purocanaḥ||

Verse 13

यस्य वीर्यं समाश्रित्य वसुपूर्णां वसुन्धराम्। इमां मन्यामहे प्राप्तां निहत्य धृतराष्ट्रजान्।।

yasya vīryaṃ samāśritya vasupūrṇāṃ vasundharām| imāṃ manyāmahe prāptāṃ nihatya dhṛtarāṣṭrajān||

Verse 14

तस्य व्यवसितस्त्यागो बुद्धिमास्थाय कां त्वया। कच्चिन्नु दुःखैर्बुद्धिस्ते विलुप्ता गतचेतसः।।

tasya vyavasitastyāgo buddhimāsthāya kāṃ tvayā| kaccinnu duḥkhairbuddhiste viluptā gatacetasaḥ||

Verse 15

कुन्त्युवाच। युधिष्ठिर न संतापस्त्वया कार्यो वृकोदरे। न चायं बुद्धिदौर्बल्याद्व्यवसायः कृतो मया।।

kuntyuvāca| yudhiṣṭhira na saṃtāpastvayā kāryo vṛkodare| na cāyaṃ buddhidaurbalyādvyavasāyaḥ kṛto mayā||

Verse 16

न च शोकेन बुद्धिः सा विलुप्ता गतचेकसः। इह विप्रस्य भवने वयं पुत्र सुखोषिताः। अज्ञाता धार्तराष्ट्राणां सत्कृता वीतमन्यवः।।

na ca śokena buddhiḥ sā viluptā gatacekasaḥ| iha viprasya bhavane vayaṃ putra sukhoṣitāḥ| ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ||

Verse 17

तस्य प्रतिक्रिया पार्थ मयेयं प्रसमीक्षिता। एतावानेव पुरुषः कृतं यस्मिन्न नश्यति।।

tasya pratikriyā pārtha mayeyaṃ prasamīkṣitā| etāvāneva puruṣaḥ kṛtaṃ yasminna naśyati||

Verse 18

यावच्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्याद्बहुगुमं ततः। ब्राह्मणार्थे महान्धर्मो जानामीत्थं वृकोदरे।।

yāvacca kuryādanyo'sya kuryādbahugumaṃ tataḥ| brāhmaṇārthe mahāndharmo jānāmītthaṃ vṛkodare||

Verse 19

दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तं तदा जतुगृहे महत्। हिडिम्बस्य वधाच्चैवं विश्वासो मे वृकोदरे।।

dṛṣṭvā bhīmasya vikrāntaṃ tadā jatugṛhe mahat| hiḍimbasya vadhāccaivaṃ viśvāso me vṛkodare||

Verse 20

बाह्वोर्बलं हि भीमस्य नागायुतसमं महत्। येन यूयं गजप्रख्या निर्व्यूढा वारणावतात्।।

bāhvorbalaṃ hi bhīmasya nāgāyutasamaṃ mahat| yena yūyaṃ gajaprakhyā nirvyūḍhā vāraṇāvatāt||

Verse 21

वृकोदरेण सदृशो बलेनान्यो न विद्यते। यो व्यतीयाद्युधि श्रेष्ठमपि वज्रधरं स्वयम्।।

vṛkodareṇa sadṛśo balenānyo na vidyate| yo vyatīyādyudhi śreṣṭhamapi vajradharaṃ svayam||

Verse 22

जातमात्रः पुरा चैव ममाङ्कात्पतितो गिरौ। शरीरगौरवादस्य शिला गात्रैर्विचूर्णिता।।

jātamātraḥ purā caiva mamāṅkātpatito girau| śarīragauravādasya śilā gātrairvicūrṇitā||

Verse 23

तदहं प्रज्ञया ज्ञात्वा बलं भीमस्य पाण्डव। प्रतिकार्ये च विप्रस्य ततः कृतवती मतिम्।।

tadahaṃ prajñayā jñātvā balaṃ bhīmasya pāṇḍava| pratikārye ca viprasya tataḥ kṛtavatī matim||

Verse 24

नेदं लोभान्न चाज्ञानान्न च मोहाद्विनिश्चितम्। बुद्धिपूर्वं तु धर्मस्य व्यवसायः कृतो मया।।

nedaṃ lobhānna cājñānānna ca mohādviniścitam| buddhipūrvaṃ tu dharmasya vyavasāyaḥ kṛto mayā||

Verse 25

अर्थौ द्वावपि निष्पन्नौ युधिष्ठिर भविष्यतः। प्रतीकारश्च वासस्य धर्मश्च चरितो महान्।। मोक्षाय बकभयादिति शेषः।।

arthau dvāvapi niṣpannau yudhiṣṭhira bhaviṣyataḥ| pratīkāraśca vāsasya dharmaśca carito mahān|| mokṣāya bakabhayāditi śeṣaḥ||

Verse 26

यो ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुर्यादर्थेषु कर्हिचित्। क्षत्रियः स शुभाँल्लोकानाप्नुयादिति मे मतिः।।

yo brāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuryādartheṣu karhicit| kṣatriyaḥ sa śubhā~llokānāpnuyāditi me matiḥ||

Verse 27

क्षत्रियस्यैव कुर्वाणः क्षत्रियो वधमोक्षणम्। विपुलां कीर्तिमाप्नोति लोकेऽस्मिंश्च परत्र च।।

kṣatriyasyaiva kurvāṇaḥ kṣatriyo vadhamokṣaṇam| vipulāṃ kīrtimāpnoti loke'smiṃśca paratra ca||

Verse 28

वैश्यस्यार्थे च साहाय्यं कुर्वाणः क्षत्रियो भुवि। स सर्वेष्वपि लोकेषु प्रजा रञ्जयते ध्रुवम्।।

vaiśyasyārthe ca sāhāyyaṃ kurvāṇaḥ kṣatriyo bhuvi| sa sarveṣvapi lokeṣu prajā rañjayate dhruvam||

Verse 29

शूद्रं तु मोचयेद्राजा शरणार्थिनमागतम्। प्राप्नोतीह कुले जन्म सद्द्रव्ये राजपूजिते।।

śūdraṃ tu mocayedrājā śaraṇārthinamāgatam| prāpnotīha kule janma saddravye rājapūjite||

Verse 30

एवं मां भगवान्व्यासः पुरा पौरवनन्दन। प्रोवाचासुकरप्रज्ञस्तस्मादेवं चिकीर्षितम्।।

evaṃ māṃ bhagavānvyāsaḥ purā pauravanandana| provācāsukaraprajñastasmādevaṃ cikīrṣitam||