Adhyaya 174

Verse 1

कुन्त्या रोदनकारणप्रश्ने ब्राह्मणेन बकवृत्तान्तकथनम्।। 1 ।। कुन्त्युवाच। कुतोमूलमिदं दुःखं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः। विदित्वाप्यपकर्षेयं शक्यं चेदपकर्षितुम्।।

kuntyā rodanakāraṇapraśne brāhmaṇena bakavṛttāntakathanam|| 1 || kuntyuvāca| kutomūlamidaṃ duḥkhaṃ jñātumicchāmi tattvataḥ| viditvāpyapakarṣeyaṃ śakyaṃ cedapakarṣitum||

Verse 2

ब्राह्मण उवाच। उपपन्नं सतामेतद्यद्ब्रवीपि तपोधने। न तु दुःखमिदं शक्यं मानुषेण व्यपोहितुम्।।

brāhmaṇa uvāca| upapannaṃ satāmetadyadbravīpi tapodhane| na tu duḥkhamidaṃ śakyaṃ mānuṣeṇa vyapohitum||

Verse 3

तथापि तत्त्वमाख्यास्ये दुःखस्यैतस्य संभवम्। शक्यं वा यदि वाऽशक्यं शृणु भद्रे यथातथम्।।

tathāpi tattvamākhyāsye duḥkhasyaitasya saṃbhavam| śakyaṃ vā yadi vā'śakyaṃ śṛṇu bhadre yathātatham||

Verse 4

समीपे नगरस्यास्य वको वसति राक्षसः। इतो गव्यूतिमात्रे।ञस्ति यमुनागह्वरे गुहा।।

samīpe nagarasyāsya vako vasati rākṣasaḥ| ito gavyūtimātre|ñasti yamunāgahvare guhā||

Verse 5

तस्यां घोरः स वसति जिघांसुः पुरुषादकः। बकाभिधानो दुष्टात्मा राक्षसानां कुलाधमः।।

tasyāṃ ghoraḥ sa vasati jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ| bakābhidhāno duṣṭātmā rākṣasānāṃ kulādhamaḥ||

Verse 6

ईशो जनपदस्यास्य पुरस्य च महाबलः। पुष्टो मानुषमांसेन दुर्बुद्धिः पुरुषादकः।।

īśo janapadasyāsya purasya ca mahābalaḥ| puṣṭo mānuṣamāṃsena durbuddhiḥ puruṣādakaḥ||

Verse 7

प्रबलः कामरूपी च राक्षसस्तु महाबलः। तेनोपसृष्टा नगरी वर्षमद्य त्रयोदशम्।।

prabalaḥ kāmarūpī ca rākṣasastu mahābalaḥ| tenopasṛṣṭā nagarī varṣamadya trayodaśam||

Verse 8

तत्कृते परचक्राच्च भूतेभ्यश्च न नो भयम्। पुरुषादेन रौद्रेण भक्ष्यमाणा दुरात्मना।।

tatkṛte paracakrācca bhūtebhyaśca na no bhayam| puruṣādena raudreṇa bhakṣyamāṇā durātmanā||

Verse 9

अनाथा नगरी नाथं त्रातारं नाधिगच्छति। गुहायां च वसंस्तत्र बाधते सततं जनम्।।

anāthā nagarī nāthaṃ trātāraṃ nādhigacchati| guhāyāṃ ca vasaṃstatra bādhate satataṃ janam||

Verse 10

स्त्रियो बालांश्च वृद्धांश्च यूनश्चापि दुरात्मवान्। अत्र मन्त्रैश्च होमैश्च भोजनैश्च स राक्षसः।।

striyo bālāṃśca vṛddhāṃśca yūnaścāpi durātmavān| atra mantraiśca homaiśca bhojanaiśca sa rākṣasaḥ||

Verse 11

ईडितो द्विजमुख्यैश्च पूजितश्च दुरात्मवान्। यदा च सकलानेवं प्रसूदयति राक्षसः।।

īḍito dvijamukhyaiśca pūjitaśca durātmavān| yadā ca sakalānevaṃ prasūdayati rākṣasaḥ||

Verse 12

अथैनं ब्राह्मणाः सर्वे समये समयोजयन्। मा स्म कामाद्वधी रक्षो दास्यामस्ते सदा वयं।।

athainaṃ brāhmaṇāḥ sarve samaye samayojayan| mā sma kāmādvadhī rakṣo dāsyāmaste sadā vayaṃ||

Verse 13

पर्यायेण यथाकाममिह मांसोदनं प्रभो। अन्नं मांससमायुक्तं तिलचूर्णसमन्वितम्।।

paryāyeṇa yathākāmamiha māṃsodanaṃ prabho| annaṃ māṃsasamāyuktaṃ tilacūrṇasamanvitam||

Verse 14

सर्पिषा च समायुक्तं व्यञ्जनैश्च समन्वितम्। सूपांस्त्रीन्सतिलान्पिण्डाँल्लाजापूपसुरासवान्।।

sarpiṣā ca samāyuktaṃ vyañjanaiśca samanvitam| sūpāṃstrīnsatilānpiṇḍā~llājāpūpasurāsavān||

Verse 15

शृताशृतान्पानकुम्भान्स्थूलमांसं शृताशृतम्। वनमाहिषवाराहभाल्लूकं च शृताशृतम्।।

śṛtāśṛtānpānakumbhānsthūlamāṃsaṃ śṛtāśṛtam| vanamāhiṣavārāhabhāllūkaṃ ca śṛtāśṛtam||

Verse 16

सर्पिःकुम्भांश्च विविधान्दधिकुम्भांस्तथा बहून्। सद्यःसिद्धसमायुक्तं तिलचूर्णैः समाकुलम्।।

sarpiḥkumbhāṃśca vividhāndadhikumbhāṃstathā bahūn| sadyaḥsiddhasamāyuktaṃ tilacūrṇaiḥ samākulam||

Verse 17

कुलाच्च पुरुषं चैकं बलीवर्दौ च कालकौ। प्राप्स्यसि त्वमसंक्रुद्धो रक्षोभागं प्रकल्पितम्।।

kulācca puruṣaṃ caikaṃ balīvardau ca kālakau| prāpsyasi tvamasaṃkruddho rakṣobhāgaṃ prakalpitam||

Verse 18

तिष्ठेह समयेऽस्माकमित्ययाचन्त तं द्विजाः। बाढमित्येव तद्रक्षस्तद्वचः प्रत्यगृह्णत।।

tiṣṭheha samaye'smākamityayācanta taṃ dvijāḥ| bāḍhamityeva tadrakṣastadvacaḥ pratyagṛhṇata||

Verse 19

परचक्राटवीकेभ्यो रक्षणं स करोति च। तस्मिन्भागे सुनिर्दिष्टे स्थितः स समये बली।।

paracakrāṭavīkebhyo rakṣaṇaṃ sa karoti ca| tasminbhāge sunirdiṣṭe sthitaḥ sa samaye balī||

Verse 20

एकैकं चैव पुरुषं संप्रयच्छन्ति वेतनम्। स वारो बहुभिर्वर्षैर्भवत्यसुकरो नरैः।।

ekaikaṃ caiva puruṣaṃ saṃprayacchanti vetanam| sa vāro bahubhirvarṣairbhavatyasukaro naraiḥ||

Verse 21

तद्विमोक्षाय ये केचिद्यतन्ते पुरुषाः क्वचित्। सपुत्रदारांस्तान्हत्वा तद्रक्षो भक्षयत्युत।।

tadvimokṣāya ye kecidyatante puruṣāḥ kvacit| saputradārāṃstānhatvā tadrakṣo bhakṣayatyuta||

Verse 22

वेत्रकीयगृहे राजा नायं नयमिहास्थितः। उपायं तं न कुरुते यत्नादपि स मन्दधीः। अनामयं जनस्यास्य येन स्यादद्य शाश्वतम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिप्रवणि बकवधपर्वणि चतुःसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 174 ।।

vetrakīyagṛhe rājā nāyaṃ nayamihāsthitaḥ| upāyaṃ taṃ na kurute yatnādapi sa mandadhīḥ| anāmayaṃ janasyāsya yena syādadya śāśvatam|| || iti śrīmanmahābhārate ādipravaṇi bakavadhaparvaṇi catuḥsaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 174 ||

Verse 23

एतदर्हा वचं नूनं वसामो दुर्बलस्य ये। विषये नित्यवास्तव्याः कुराजानमुपाश्रिताः।। वेत्रकीयगृहे स्थानविशेषे। इतोऽदूरे राजास्त्ययमिह नगरे नयं न आस्थितः। अस्य नगरस्यावेक्षां न करोतीत्यर्थः। स्वयं राक्षसं हन्तुमशक्तत्वात्। नायं नायमिहास्थित इति खपुस्तकपाठः। नायं नायं बलिं पुनः पुनः प्रापय्येत्यर्थः। उपायमप्यन्यद्वारा न कुरुते यतो मन्दधीः।।

etadarhā vacaṃ nūnaṃ vasāmo durbalasya ye| viṣaye nityavāstavyāḥ kurājānamupāśritāḥ|| vetrakīyagṛhe sthānaviśeṣe| ito'dūre rājāstyayamiha nagare nayaṃ na āsthitaḥ| asya nagarasyāvekṣāṃ na karotītyarthaḥ| svayaṃ rākṣasaṃ hantumaśaktatvāt| nāyaṃ nāyamihāsthita iti khapustakapāṭhaḥ| nāyaṃ nāyaṃ baliṃ punaḥ punaḥ prāpayyetyarthaḥ| upāyamapyanyadvārā na kurute yato mandadhīḥ||

Verse 24

ब्राह्मणाः कस्य वक्तव्याः कस्य वाच्छन्दचारिणः। गुणैरेते हि वत्स्यन्ति कामगाः पक्षिणो यथा।।

brāhmaṇāḥ kasya vaktavyāḥ kasya vācchandacāriṇaḥ| guṇairete hi vatsyanti kāmagāḥ pakṣiṇo yathā||

Verse 25

राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम्। राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनम्। वयस्य संचयेनास्य ज्ञातीन्पुत्रांश्च तारयेत्।।

rājānaṃ prathamaṃ vindettato bhāryāṃ tato dhanam| rājanyasati loke'sminkuto bhāryā kuto dhanam| vayasya saṃcayenāsya jñātīnputrāṃśca tārayet||

Verse 26

विपीरतं मया चेदं त्रयं सर्वमुपार्जितम्। तदिमामापदं प्राप्य भृशं तप्यामहे वयम्।।

vipīrataṃ mayā cedaṃ trayaṃ sarvamupārjitam| tadimāmāpadaṃ prāpya bhṛśaṃ tapyāmahe vayam||

Verse 27

सोऽयमस्माननुप्राप्तो वारः कुलविनाशनः। भोजनं पुरुषश्चैकः प्रदेयं वेतनं मया।।

so'yamasmānanuprāpto vāraḥ kulavināśanaḥ| bhojanaṃ puruṣaścaikaḥ pradeyaṃ vetanaṃ mayā||

Verse 28

न च मे विद्यते वित्तं संक्रेतुं पुरुषं क्वचित्। सुहृज्जनं प्रदातुं च न शक्ष्यामि कदाचन।।

na ca me vidyate vittaṃ saṃkretuṃ puruṣaṃ kvacit| suhṛjjanaṃ pradātuṃ ca na śakṣyāmi kadācana||

Verse 29

गतिं चान्यां न पश्यामि तस्मान्मोक्षाय रक्षसः। सोऽहं दुःखार्णवे मग्नो महत्यसुकरे भृशम्।।

gatiṃ cānyāṃ na paśyāmi tasmānmokṣāya rakṣasaḥ| so'haṃ duḥkhārṇave magno mahatyasukare bhṛśam||

Verse 30

सहैवैतैर्गमिष्यामि बान्धवैरद्य राक्षसम्। ततो नः सहितान्क्षुद्रः सर्वानेवोपभोक्ष्यति।।

sahaivaitairgamiṣyāmi bāndhavairadya rākṣasam| tato naḥ sahitānkṣudraḥ sarvānevopabhokṣyati||

Verse 31

दुःखमूलमिदं भद्रे मयोक्तं प्रश्नतोऽनघे।।

duḥkhamūlamidaṃ bhadre mayoktaṃ praśnato'naghe||