Adhyaya 173

Verse 1

ब्राह्मणं प्रति तत्कन्यावाक्यम्।। 1 ।। बालस्य पुत्रस्य वचनेन पित्रोः किंचिद्धर्षसमये कुन्त्यास्तत्समीपे गमनम्।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। तयोर्दुःखितयोर्वाक्यमतिमात्रं निशम्य तु। ततो दुःखपरीताङ्गी कन्या तावभ्यभाषत।।

brāhmaṇaṃ prati tatkanyāvākyam|| 1 || bālasya putrasya vacanena pitroḥ kiṃciddharṣasamaye kuntyāstatsamīpe gamanam|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| tayorduḥkhitayorvākyamatimātraṃ niśamya tu| tato duḥkhaparītāṅgī kanyā tāvabhyabhāṣata||

Verse 2

किमेवं भृशदुःखार्तौ रोरूयेतामनाथवत्। ममापि श्रूयतां वाक्यं श्रुत्वा च क्रियतां क्षमम्।।

kimevaṃ bhṛśaduḥkhārtau rorūyetāmanāthavat| mamāpi śrūyatāṃ vākyaṃ śrutvā ca kriyatāṃ kṣamam||

Verse 3

धर्मतोऽहं परित्याज्या युवयोर्नात्र संशयः। त्यक्तव्यां मां परित्यज्य त्राहि सर्वं मयैकया।।

dharmato'haṃ parityājyā yuvayornātra saṃśayaḥ| tyaktavyāṃ māṃ parityajya trāhi sarvaṃ mayaikayā||

Verse 4

इत्यर्थमिष्यतेऽपत्यं तारयिष्यति मामिति। अस्मिन्नुपस्थिते काले तरध्वं प्लववन्मया।।

ityarthamiṣyate'patyaṃ tārayiṣyati māmiti| asminnupasthite kāle taradhvaṃ plavavanmayā||

Verse 5

इह वा तारयेद्दुर्गादुत वा प्रेत्य भारत। सर्वथा तारयेत्पुत्रः पुत्र इत्युच्यते बुधैः।।

iha vā tārayeddurgāduta vā pretya bhārata| sarvathā tārayetputraḥ putra ityucyate budhaiḥ||

Verse 6

आकाङ्क्षन्ते च दौहित्रान्मयि नित्यं पितामहाः। तत्स्वयं वै परित्रास्ये रक्षन्ती जीवितं पितुः।।

ākāṅkṣante ca dauhitrānmayi nityaṃ pitāmahāḥ| tatsvayaṃ vai paritrāsye rakṣantī jīvitaṃ pituḥ||

Verse 7

भ्राता च मम बालोऽयं गते लोकममुं त्वयि। अचिरेणैव कालेन विनश्येत न संशयः।।

bhrātā ca mama bālo'yaṃ gate lokamamuṃ tvayi| acireṇaiva kālena vinaśyeta na saṃśayaḥ||

Verse 8

तातेपि हि गते स्वर्गं विनष्टे च ममानुजे। पिण्डः पितॄणां व्युच्छिद्येत्तत्तेषां विप्रियं भवेत्।।

tātepi hi gate svargaṃ vinaṣṭe ca mamānuje| piṇḍaḥ pitṝṇāṃ vyucchidyettatteṣāṃ vipriyaṃ bhavet||

Verse 9

पित्रा त्यक्ता तथा मात्रा भ्रात्रा चाहमसंशयम्। दुःखाद्दुःखतरं प्राप्य म्रियेयमतथोचिताम्।।

pitrā tyaktā tathā mātrā bhrātrā cāhamasaṃśayam| duḥkhādduḥkhataraṃ prāpya mriyeyamatathocitām||

Verse 10

त्वयि त्वरोगे निर्मुक्तो माता भ्राता च मे शिशुः। सन्तानश्चैव पिण्डश्च प्रतिष्ठास्यत्यसंशयम्।।

tvayi tvaroge nirmukto mātā bhrātā ca me śiśuḥ| santānaścaiva piṇḍaśca pratiṣṭhāsyatyasaṃśayam||

Verse 11

आत्मा पुत्रः सखी भार्या कृच्छ्रं तु दुहिता किल। स कृच्छ्रान्मोचयात्मानं मां च धर्मे नियोजया।।

ātmā putraḥ sakhī bhāryā kṛcchraṃ tu duhitā kila| sa kṛcchrānmocayātmānaṃ māṃ ca dharme niyojayā||

Verse 12

अनाथा कृपणा बाला यत्र क्वचन गामिनी। भविष्यामि त्वया तात विहीना कृपणा सदा।।

anāthā kṛpaṇā bālā yatra kvacana gāminī| bhaviṣyāmi tvayā tāta vihīnā kṛpaṇā sadā||

Verse 13

अथवाहं करिष्यामि कुलस्यास्य विमोचनम्। फलसंस्था भविष्यामि कृत्वा कर्म सुदुष्करम्।।

athavāhaṃ kariṣyāmi kulasyāsya vimocanam| phalasaṃsthā bhaviṣyāmi kṛtvā karma suduṣkaram||

Verse 14

अथवा यास्यसे तत्र त्यक्त्वा मां द्विजसत्तम। पीडिताऽहं भविष्यामि तदवेक्षस्व मामपि।।

athavā yāsyase tatra tyaktvā māṃ dvijasattama| pīḍitā'haṃ bhaviṣyāmi tadavekṣasva māmapi||

Verse 15

तदस्मदर्थं धर्मार्थं प्रसवार्थं च सत्तम। आत्मानं परिरक्षस्व त्यक्तव्यां मां च संत्यज।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि त्रिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 173 ।।

tadasmadarthaṃ dharmārthaṃ prasavārthaṃ ca sattama| ātmānaṃ parirakṣasva tyaktavyāṃ māṃ ca saṃtyaja|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi bakavadhaparvaṇi trisaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 173 ||

Verse 16

अवश्यकरणीये च मा त्वां कालोत्यगादयम्। किं त्वतः परमं दुःखं यद्वयं स्वर्गते त्वयि।।

avaśyakaraṇīye ca mā tvāṃ kālotyagādayam| kiṃ tvataḥ paramaṃ duḥkhaṃ yadvayaṃ svargate tvayi||

Verse 17

याचमानाः परादन्नं परिधावेमहि श्ववत्। त्वयि त्वरोगे निर्मुक्ते क्लेशादस्मात्सबान्धवे। अमृतेव सती लोके भविष्यामि सुखान्विता।। प्रसवार्थं वंशार्थम्।।

yācamānāḥ parādannaṃ paridhāvemahi śvavat| tvayi tvaroge nirmukte kleśādasmātsabāndhave| amṛteva satī loke bhaviṣyāmi sukhānvitā|| prasavārthaṃ vaṃśārtham||

Verse 18

इतः प्रदाने देवाश्च पितरश्चेति नः श्रुतम्। त्वया दत्तेन तोयेन भविष्यति हिताय वै।। अमृतेव जीवन्तीव। इह लोके कीर्तेः सत्त्वात्।।

itaḥ pradāne devāśca pitaraśceti naḥ śrutam| tvayā dattena toyena bhaviṣyati hitāya vai|| amṛteva jīvantīva| iha loke kīrteḥ sattvāt||

Verse 19

इत्येतदुभयं तात निशाम्य तव यद्धितम्। तद्व्यवस्य तथाम्बाया हितं स्वस्य सुतस्य च।।

ityetadubhayaṃ tāta niśāmya tava yaddhitam| tadvyavasya tathāmbāyā hitaṃ svasya sutasya ca||

Verse 20

मातापित्रोश्च पुत्रास्तु भवितारो गुणान्विताः। न तु पुत्रस्य पितरो पुनर्जातु भविष्यतः।।

mātāpitrośca putrāstu bhavitāro guṇānvitāḥ| na tu putrasya pitaro punarjātu bhaviṣyataḥ||

Verse 21

वैशंपायन उवाच। एवं बहुविधं तस्या निशम्य परिदेवितम्। पिता माता च सा चैव कन्या प्ररुरुदुस्त्रयः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ bahuvidhaṃ tasyā niśamya paridevitam| pitā mātā ca sā caiva kanyā prarurudustrayaḥ||

Verse 22

ततः प्ररुदितान्सर्वान्निशम्याथ सुतस्तदा। उत्फुल्लनयनो बालः कलमव्यक्तमब्रवीत्।। इतः प्रदाने अस्मिन् राक्षसाहाराय कन्यादाने दुर्दानत्वात् पितुर्दुर्मरणाच्च कन्याया देवाश्च पितरश्च हिताय नेति श्रुतं यद्यपि तथापि त्वया दत्तेनः तोयेन तव मम च हिताय ते भविष्यन्तीत्यर्थः।।

tataḥ praruditānsarvānniśamyātha sutastadā| utphullanayano bālaḥ kalamavyaktamabravīt|| itaḥ pradāne asmin rākṣasāhārāya kanyādāne durdānatvāt piturdurmaraṇācca kanyāyā devāśca pitaraśca hitāya neti śrutaṃ yadyapi tathāpi tvayā dattenaḥ toyena tava mama ca hitāya te bhaviṣyantītyarthaḥ||

Verse 23

मा पिता रुद मा मातर्मा स्वसस्त्विति चाब्रवीत्। प्रहसन्निव सर्वांस्तानेकैकमनुसर्पति।।

mā pitā ruda mā mātarmā svasastviti cābravīt| prahasanniva sarvāṃstānekaikamanusarpati||

Verse 24

ततः स तृणमादाय प्रहृष्टः पुनरब्रवीत्। अनेनाहं हनिष्यामि राक्षसं पुरुषादकम्।।

tataḥ sa tṛṇamādāya prahṛṣṭaḥ punarabravīt| anenāhaṃ haniṣyāmi rākṣasaṃ puruṣādakam||

Verse 25

वैशंपायन उवाच। तथापि तेषां दुःखेन परीतानां निशम्य तत्। बालस्य वाक्यमव्यक्तं हर्षः समभवन्महान्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tathāpi teṣāṃ duḥkhena parītānāṃ niśamya tat| bālasya vākyamavyaktaṃ harṣaḥ samabhavanmahān||

Verse 26

अयं काल इति ज्ञात्वा कुन्ती समुपसृत्य तान्। गतासूनमृतेनेव जीवयन्तीदमब्रवीत्।।

ayaṃ kāla iti jñātvā kuntī samupasṛtya tān| gatāsūnamṛteneva jīvayantīdamabravīt||