Adhyaya 172

Verse 1

ब्राह्मण प्रति तत्पत्नीवाक्यम्।। 1 ।। ब्राह्मण्युवाच। न सन्तापस्त्वया कार्यः प्राकृतेनेव कर्हिचित्। न हि सन्तापकालोऽयं वैद्यस्य तव विद्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 172 ।।

brāhmaṇa prati tatpatnīvākyam|| 1 || brāhmaṇyuvāca| na santāpastvayā kāryaḥ prākṛteneva karhicit| na hi santāpakālo'yaṃ vaidyasya tava vidyate|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi bakavadhaparvaṇi dvisaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 172 ||

Verse 2

अवश्यं निधनं सर्वैर्गन्तव्यमिह मानवैः। अवश्यभाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते।।

avaśyaṃ nidhanaṃ sarvairgantavyamiha mānavaiḥ| avaśyabhāvinyarthe vai saṃtāpo neha vidyate||

Verse 3

भार्या पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते। व्यथां जहि सुबुद्ध्या त्वं स्वयं यास्यामि तत्र च।।

bhāryā putro'tha duhitā sarvamātmārthamiṣyate| vyathāṃ jahi subuddhyā tvaṃ svayaṃ yāsyāmi tatra ca||

Verse 4

एतद्धि परमं नार्याः कार्यं लोके सनातनम्। प्राणानपि परित्यज्य यद्भर्तुर्हितमाचरेत्।।

etaddhi paramaṃ nāryāḥ kāryaṃ loke sanātanam| prāṇānapi parityajya yadbharturhitamācaret||

Verse 5

तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीदं सुखावहम्। भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोकेऽस्मिंश्च यशस्करम्।।

tacca tatra kṛtaṃ karma tavāpīdaṃ sukhāvaham| bhavatyamutra cākṣayyaṃ loke'smiṃśca yaśaskaram||

Verse 6

एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्ष्याम्यहं तव। अर्थश्च तव धर्मश्च भूयानत्र प्रदृश्यते।।

eṣa caiva gururdharmo yaṃ pravakṣyāmyahaṃ tava| arthaśca tava dharmaśca bhūyānatra pradṛśyate||

Verse 7

यदर्थमिष्यते भार्या प्राप्तः सोऽर्थस्त्वया मयि। कन्या चैका कुमारश्च कृताहमनृणा त्वया।।

yadarthamiṣyate bhāryā prāptaḥ so'rthastvayā mayi| kanyā caikā kumāraśca kṛtāhamanṛṇā tvayā||

Verse 8

समर्थः पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा। न त्वहं सुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे।।

samarthaḥ poṣaṇe cāsi sutayo rakṣaṇe tathā| na tvahaṃ sutayoḥ śaktā tathā rakṣaṇapoṣaṇe||

Verse 9

मम हि त्वद्विहीनायाः सर्वप्राणधनेश्वर। कथं स्यातां सुतौ बालौ भरेयं च कथं त्वहम्।।

mama hi tvadvihīnāyāḥ sarvaprāṇadhaneśvara| kathaṃ syātāṃ sutau bālau bhareyaṃ ca kathaṃ tvaham||

Verse 10

कथं हि विधवाऽनाथा बालपुत्रा विना त्वया। मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि।।

kathaṃ hi vidhavā'nāthā bālaputrā vinā tvayā| mithunaṃ jīvayiṣyāmi sthitā sādhugate pathi||

Verse 11

अहं कृतावलेपैश्च प्रार्थ्यमानामिमां सुताम्। अयुक्तैस्तव संबन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम्।।

ahaṃ kṛtāvalepaiśca prārthyamānāmimāṃ sutām| ayuktaistava saṃbandhe kathaṃ śakṣyāmi rakṣitum||

Verse 12

उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः। प्रार्थयन्ति जनाः सर्वे पतिहीनां तथा स्त्रियम्।।

utsṛṣṭamāmiṣaṃ bhūmau prārthayanti yathā khagāḥ| prārthayanti janāḥ sarve patihīnāṃ tathā striyam||

Verse 13

साऽहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभिः। स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम।।

sā'haṃ vicālyamānā vai prārthyamānā durātmabhiḥ| sthātuṃ pathi na śakṣyāmi sajjaneṣṭe dvijottama||

Verse 14

स्त्रीजन्म गर्हितं नाथ लोके दुष्टजनाकुले। मातापित्रोर्वशे कन्या प्रौढा भर्तृवशे तथा।।

strījanma garhitaṃ nātha loke duṣṭajanākule| mātāpitrorvaśe kanyā prauḍhā bhartṛvaśe tathā||

Verse 15

अभावे चानयोः पुत्रे खतन्त्रा स्त्री विगर्हिता।।

abhāve cānayoḥ putre khatantrā strī vigarhitā||

Verse 16

अनाथत्वं स्त्रियो द्वारं दुष्टानां विवृतं हि तत्। वस्त्रखण्डं घृताक्तं हि यथा संकृष्यते श्वभिः।।

anāthatvaṃ striyo dvāraṃ duṣṭānāṃ vivṛtaṃ hi tat| vastrakhaṇḍaṃ ghṛtāktaṃ hi yathā saṃkṛṣyate śvabhiḥ||

Verse 17

कथं तव कुलस्यैकमिमं बालमनागसम्। पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे।।

kathaṃ tava kulasyaikamimaṃ bālamanāgasam| pitṛpaitāmahe mārge niyoktumahamutsahe||

Verse 18

कथं शक्ष्यामि बालेऽस्मिन्गुणानाधातुमीप्सितान्। अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान्।।

kathaṃ śakṣyāmi bāle'sminguṇānādhātumīpsitān| anāthe sarvato lupte yathā tvaṃ dharmadarśivān||

Verse 19

इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम्। अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा।।

imāmapi ca te bālāmanāthāṃ paribhūya mām| anarhāḥ prārthayiṣyanti śūdrā vedaśrutiṃ yathā||

Verse 20

तां चेदहं न दित्सेयं सद्गुणैरुपबृंहिताम्। प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात्।।

tāṃ cedahaṃ na ditseyaṃ sadguṇairupabṛṃhitām| pramathyaināṃ hareyuste havirdhvāṅkṣā ivādhvarāt||

Verse 21

संप्रेक्षमाणा पुत्रीं ते नानुरूपमिवात्मनः। अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव।।

saṃprekṣamāṇā putrīṃ te nānurūpamivātmanaḥ| anarhavaśamāpannāmimāṃ cāpi sutāṃ tava||

Verse 22

अवज्ञाता च लोकेषु तथान्मानमजानती। अवलिप्तैरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः।।

avajñātā ca lokeṣu tathānmānamajānatī| avaliptairairbrahmanmariṣyāmi na saṃśayaḥ||

Verse 23

तौ च हीनौ मया बालौ त्वया चैव तथात्मजौ। विनश्येतां न सन्देहो मत्स्याविव जलक्षये।।

tau ca hīnau mayā bālau tvayā caiva tathātmajau| vinaśyetāṃ na sandeho matsyāviva jalakṣaye||

Verse 24

त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम्। त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुमर्हसि।।

tritayaṃ sarvathāpyevaṃ vinaśiṣyatyasaṃśayam| tvayā vihīnaṃ tasmāttvaṃ māṃ parityaktumarhasi||

Verse 25

व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिः। ननु ब्रह्मन्सपुत्राणामिति धर्मविदो विदुः।। वैद्यस्य विद्यावनः।।

vyuṣṭireṣā parā strīṇāṃ pūrvaṃ bhartuḥ parā gatiḥ| nanu brahmansaputrāṇāmiti dharmavido viduḥ|| vaidyasya vidyāvanaḥ||

Verse 26

अनिष्टमिह पुत्राणां विषये परिवर्तितुम्। हरिद्राञ्जनपुष्पादिसौमङ्गल्ययुता सती।।

aniṣṭamiha putrāṇāṃ viṣaye parivartitum| haridrāñjanapuṣpādisaumaṅgalyayutā satī||

Verse 27

मरणं याति या भर्तुस्तद्दत्तजलपायिनी। भर्तृपादार्पितमनाः सा याति गिरिजापदम्।।

maraṇaṃ yāti yā bhartustaddattajalapāyinī| bhartṛpādārpitamanāḥ sā yāti girijāpadam||

Verse 28

गिराजायाः सखी भूत्वा मोदते नगकन्यया। मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः।।

girājāyāḥ sakhī bhūtvā modate nagakanyayā| mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ||

Verse 29

अमितस्य हि दातारं का पतिं नाभिनन्दति। आश्रमाश्चाग्निसंस्कारा जपहोमव्रतानि च।।

amitasya hi dātāraṃ kā patiṃ nābhinandati| āśramāścāgnisaṃskārā japahomavratāni ca||

Verse 30

स्त्रीणां नैते विधातव्या विना पतिमनिन्दितम्। क्षमा शौचमनाहारमेतावद्विहितं स्त्रियाः।।

strīṇāṃ naite vidhātavyā vinā patimaninditam| kṣamā śaucamanāhārametāvadvihitaṃ striyāḥ||

Verse 31

परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया। बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे।।

parityaktaḥ sutaścāyaṃ duhiteyaṃ tathā mayā| bāndhavāśca parityaktāstvadarthaṃ jīvitaṃ ca me||

Verse 32

यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा। विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः।।

yajñaistapobhirniyamairdānaiśca vividhaistathā| viśiṣyate striyā bharturnityaṃ priyahite sthitiḥ||

Verse 33

तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्मं परमसंमतम्। इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च।।

tadidaṃ yaccikīrṣāmi dharmaṃ paramasaṃmatam| iṣṭaṃ caiva hitaṃ caiva tava caiva kulasya ca||

Verse 34

इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः। आपद्धर्मप्रमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम्।।

iṣṭāni cāpyapatyāni dravyāṇi suhṛdaḥ priyāḥ| āpaddharmapramokṣāya bhāryā cāpi satāṃ matam||

Verse 35

आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि। आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि।।

āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi| ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi||

Verse 36

दृष्टादृष्टफलार्थं हि भार्या पुत्रो धनं गृहम्। सर्वमेतद्विधातव्यं बुधानामेष निश्चयः।।

dṛṣṭādṛṣṭaphalārthaṃ hi bhāryā putro dhanaṃ gṛham| sarvametadvidhātavyaṃ budhānāmeṣa niścayaḥ||

Verse 37

एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धनः। उभयोः कोधिको विद्वन्नात्मा चैवाधिकः कुलात्।।

ekato vā kulaṃ kṛtsnamātmā vā kulavardhanaḥ| ubhayoḥ kodhiko vidvannātmā caivādhikaḥ kulāt||

Verse 38

आत्मनो विद्यमानत्वाद्भुवनानि चतुर्दश। विद्यन्ते द्विजशार्दूल आतमा रक्ष्यस्ततस्त्वया।।

ātmano vidyamānatvādbhuvanāni caturdaśa| vidyante dvijaśārdūla ātamā rakṣyastatastvayā||

Verse 39

आत्मन्यविद्यमाने चेदस्य नास्तीह किंचन। एतज्जगदिदं सर्वमात्मना न समं किल।।

ātmanyavidyamāne cedasya nāstīha kiṃcana| etajjagadidaṃ sarvamātmanā na samaṃ kila||

Verse 40

स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानमात्मना। अनुजानीही मामार्य सुतौ मे परिपालय।।

sa kuruṣva mayā kāryaṃ tārayātmānamātmanā| anujānīhī māmārya sutau me paripālaya||

Verse 41

अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये। धर्मज्ञान्राक्षसानाहुर्न हन्यात्स च मामपि।।

avadhyāḥ striya ityāhurdharmajñā dharmaniścaye| dharmajñānrākṣasānāhurna hanyātsa ca māmapi||

Verse 42

निःसंशयं वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः। अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि।।

niḥsaṃśayaṃ vadhaḥ puṃsāṃ strīṇāṃ saṃśayito vadhaḥ| ato māmeva dharmajña prasthāpayitumarhasi||

Verse 43

भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्च चरितो मया। त्वच्छुश्रूषणसंभूता कीर्तिश्चाप्यतुला मम। त्वत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितं।। परा व्युष्टिर्महद्भाग्यम्।।

bhuktaṃ priyāṇyavāptāni dharmaśca carito mayā| tvacchuśrūṣaṇasaṃbhūtā kīrtiścāpyatulā mama| tvatprasūtiḥ priyā prāptā na māṃ tapsyatyajīvitaṃ|| parā vyuṣṭirmahadbhāgyam||

Verse 44

जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा। समीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः।।

jātaputrā ca vṛddhā ca priyakāmā ca te sadā| samīkṣyaitadahaṃ sarvaṃ vyavasāyaṃ karomyataḥ||

Verse 45

उत्सृज्यापि हि मामार्य प्राप्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम्। ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव।।

utsṛjyāpi hi māmārya prāpsyasyanyāmapi striyam| tataḥ pratiṣṭhito dharmo bhaviṣyati punastava||

Verse 46

न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम्। स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने।।

na cāpyadharmaḥ kalyāṇa bahupatnīkatā nṛṇām| strīṇāmadharmaḥ sumahānbhartuḥ pūrvasya laṅghane||

Verse 47

एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम्। आत्मानं तारयाद्याशु कुलं चेमौ च दारकौ।।

etatsarvaṃ samīkṣya tvamātmatyāgaṃ ca garhitam| ātmānaṃ tārayādyāśu kulaṃ cemau ca dārakau||

Verse 48

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिङ्ग्य भारत। मुमोच बाष्पं शनकैः सभार्यो भृशदुःखितः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastayā bhartā tāṃ samāliṅgya bhārata| mumoca bāṣpaṃ śanakaiḥ sabhāryo bhṛśaduḥkhitaḥ||

Verse 49

मैवं वद त्वं कल्याणि तिष्ठ चेह सुमध्यमे। न तु भार्यां त्यजेत्प्राज्ञः पुत्रान्वापि कदाचन।।

maivaṃ vada tvaṃ kalyāṇi tiṣṭha ceha sumadhyame| na tu bhāryāṃ tyajetprājñaḥ putrānvāpi kadācana||

Verse 50

विशेषतः स्त्रियं रक्षेत्पुरुषो बुद्धिमानिह। त्यक्त्वा तु पुरुषो जीवेन्न हातव्यानिमान्सदा। न वेत्ति कामं धर्मं च अर्थं मोक्षं च तत्त्वतः।।

viśeṣataḥ striyaṃ rakṣetpuruṣo buddhimāniha| tyaktvā tu puruṣo jīvenna hātavyānimānsadā| na vetti kāmaṃ dharmaṃ ca arthaṃ mokṣaṃ ca tattvataḥ||