Adhyaya 168

Verse 1

हिडिम्बया सह पाण्डवानां शालिहोत्रसरोगमनम्।। 1 ।। शालिहोत्रेण तेषामातिथ्यकरणम्।। 2 ।। समयकरणपूर्वकं भीमेन हिडिम्ब्याः परिग्रहः।। 3 ।। रमणीयेषु प्रदेशेषु भीमेन सह क्रीडित्वा सायाह्ने शालिहोत्राश्रमं प्रति हिडिम्ब्या निवर्तनम्।। 4 ।। तत्र व्यासागमनम्।। 5 ।। व्यासेन कुन्त्या आश्वासनम्।। 6 ।। व्यासस्य प्रतिनिवर्तनम्।। 7 ।। वैशंपायन उवाच। युधिष्ठिरवचः श्रुत्वा कुन्तीमङ्गेऽधिरोप्य सा। भीमार्जुनान्तरगता यमाभ्यां च पुरस्कृता।।

hiḍimbayā saha pāṇḍavānāṃ śālihotrasarogamanam|| 1 || śālihotreṇa teṣāmātithyakaraṇam|| 2 || samayakaraṇapūrvakaṃ bhīmena hiḍimbyāḥ parigrahaḥ|| 3 || ramaṇīyeṣu pradeśeṣu bhīmena saha krīḍitvā sāyāhne śālihotrāśramaṃ prati hiḍimbyā nivartanam|| 4 || tatra vyāsāgamanam|| 5 || vyāsena kuntyā āśvāsanam|| 6 || vyāsasya pratinivartanam|| 7 || vaiśaṃpāyana uvāca| yudhiṣṭhiravacaḥ śrutvā kuntīmaṅge'dhiropya sā| bhīmārjunāntaragatā yamābhyāṃ ca puraskṛtā||

Verse 2

तिर्यग्युधिष्ठिरे याति हिडिम्बा भीमगामिनी। शालिहोत्रसरो रम्यमाससाद जलार्थिनी।।

tiryagyudhiṣṭhire yāti hiḍimbā bhīmagāminī| śālihotrasaro ramyamāsasāda jalārthinī||

Verse 3

वनस्पतितलं गत्वा परिमृज्य गृहं यथा। पाण्डवानां च वासं सा कृत्वा पर्णमयं तथा।।

vanaspatitalaṃ gatvā parimṛjya gṛhaṃ yathā| pāṇḍavānāṃ ca vāsaṃ sā kṛtvā parṇamayaṃ tathā||

Verse 4

आत्मनश्च तथा कुन्त्या एकोद्देशे चकार सा। पाण्डवास्तु ततः स्नात्वा शुद्धाः सन्ध्यामुपास्य च।।

ātmanaśca tathā kuntyā ekoddeśe cakāra sā| pāṇḍavāstu tataḥ snātvā śuddhāḥ sandhyāmupāsya ca||

Verse 5

तृषिताः क्षुत्पिपासार्ता जलमात्रेण वर्तयन्। शालिहोत्रस्ततो ज्ञात्वा क्षुधार्तान्पाण्डवांस्तदा।।

tṛṣitāḥ kṣutpipāsārtā jalamātreṇa vartayan| śālihotrastato jñātvā kṣudhārtānpāṇḍavāṃstadā||

Verse 6

मनसा चिन्तयामास पानीयं भोजनं महत्। ततस्ते पाण्डवाः सर्वे विश्रान्ताः पृथया सह।।

manasā cintayāmāsa pānīyaṃ bhojanaṃ mahat| tataste pāṇḍavāḥ sarve viśrāntāḥ pṛthayā saha||

Verse 7

यथा जतुगृहे वृत्तं राक्षसेन कृतं च यत्। कृत्वा कथा बहुविधाः कथान्ते पाण्डुनन्दनम्।।

yathā jatugṛhe vṛttaṃ rākṣasena kṛtaṃ ca yat| kṛtvā kathā bahuvidhāḥ kathānte pāṇḍunandanam||

Verse 8

कुन्ती राजसुता वाक्यं भीमसेनमथाब्रवीत्। यथा पाण्डुस्तथा मान्यस्तव ज्येष्ठो युधिष्ठिरः।।

kuntī rājasutā vākyaṃ bhīmasenamathābravīt| yathā pāṇḍustathā mānyastava jyeṣṭho yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 9

अहं धर्मविदाऽनेन मान्या गुरुतरा तव। तस्मात्पाण्डुहितार्थं मे युवराज हितं कुरु।।

ahaṃ dharmavidā'nena mānyā gurutarā tava| tasmātpāṇḍuhitārthaṃ me yuvarāja hitaṃ kuru||

Verse 10

निकृता धार्तराष्ट्रेण पापेनाकृतबुद्धिना। दुष्कृतस्य प्रतीकारं न पश्यामि वृकोदर।।

nikṛtā dhārtarāṣṭreṇa pāpenākṛtabuddhinā| duṣkṛtasya pratīkāraṃ na paśyāmi vṛkodara||

Verse 11

तस्मात्कतिपयाहेन योगक्षेमं भविष्यति। क्षेमं दुर्गमिमं वासं वत्स्याम हि यथा वयम्।।

tasmātkatipayāhena yogakṣemaṃ bhaviṣyati| kṣemaṃ durgamimaṃ vāsaṃ vatsyāma hi yathā vayam||

Verse 12

इदमन्यन्महदुःखं धर्मकृच्छ्रं वृकोदर। दृष्ट्वैव त्वां महाप्राज्ञ अनङ्गाभिप्रचोदिता।।

idamanyanmahaduḥkhaṃ dharmakṛcchraṃ vṛkodara| dṛṣṭvaiva tvāṃ mahāprājña anaṅgābhipracoditā||

Verse 13

युधिष्ठिरं च मां चैव वरयामास धर्मतः। धर्मार्थं देहि पुत्रं त्वं स नः श्रेयः करिष्यति।।

yudhiṣṭhiraṃ ca māṃ caiva varayāmāsa dharmataḥ| dharmārthaṃ dehi putraṃ tvaṃ sa naḥ śreyaḥ kariṣyati||

Verse 14

प्रतिवाक्यं तु नेच्छामि आवयोर्वचनं कुरु। वैशंपायन उवाच। तथेति तत्प्रतिज्ञाय भीमसेनोऽब्रवीदिदम्।।

prativākyaṃ tu necchāmi āvayorvacanaṃ kuru| vaiśaṃpāyana uvāca| tatheti tatpratijñāya bhīmaseno'bravīdidam||

Verse 15

शासनं ते करिष्यामि वेदशासनमित्यपि। समक्षं भ्रातृमध्ये तु तां चोवाच स राक्षसीम्।।

śāsanaṃ te kariṣyāmi vedaśāsanamityapi| samakṣaṃ bhrātṛmadhye tu tāṃ covāca sa rākṣasīm||

Verse 16

शृणु राक्षसि सत्येन समयं ते वदाम्यहम्। यावत्कालेन भवति पुत्रस्योत्पादनं शुभे।।

śṛṇu rākṣasi satyena samayaṃ te vadāmyaham| yāvatkālena bhavati putrasyotpādanaṃ śubhe||

Verse 17

तावत्कालं चरिष्यामि त्वया सह सुमध्यमे। विशेषतो मत्सकाशे मा प्रकाशय नीचताम्।।

tāvatkālaṃ cariṣyāmi tvayā saha sumadhyame| viśeṣato matsakāśe mā prakāśaya nīcatām||

Verse 18

उत्तमस्त्रीगुणोपेता भजेथा वरवर्णिनि। वैशंपायन उवाच। सा तथेति प्रतिज्ञाय हिडिम्बा राक्षसी तथा।।

uttamastrīguṇopetā bhajethā varavarṇini| vaiśaṃpāyana uvāca| sā tatheti pratijñāya hiḍimbā rākṣasī tathā||

Verse 19

गताऽहनि निवेशेषु भोज्यं राजार्हमानयत्। सा कदाचिद्विहारार्थं हिडिम्बा कामरूपिणी।।

gatā'hani niveśeṣu bhojyaṃ rājārhamānayat| sā kadācidvihārārthaṃ hiḍimbā kāmarūpiṇī||

Verse 20

भीमसेनमुपादाय ऊर्ध्वमाचक्रमं तदा। शैलशृङ्गेषु रम्येषु देवतायतनेषु च।।

bhīmasenamupādāya ūrdhvamācakramaṃ tadā| śailaśṛṅgeṣu ramyeṣu devatāyataneṣu ca||

Verse 21

मृगपक्षिविघृष्टेषु रमणीयेषु सर्वेषु। कृत्वा सा परमं रूपं सर्वाभरणभूषिता।।

mṛgapakṣivighṛṣṭeṣu ramaṇīyeṣu sarveṣu| kṛtvā sā paramaṃ rūpaṃ sarvābharaṇabhūṣitā||

Verse 22

संजल्पन्ती सुमधुरं रमयामास पाण्डवम्। तथैव वनदुर्गेषु पर्वतद्रुमसानुषु।।

saṃjalpantī sumadhuraṃ ramayāmāsa pāṇḍavam| tathaiva vanadurgeṣu parvatadrumasānuṣu||

Verse 23

सरस्तु रमणीयेषु पद्मोत्पलवनेषु च। नदीद्वीपप्रदेशेषु वैडूर्यसिकतेषु च।।

sarastu ramaṇīyeṣu padmotpalavaneṣu ca| nadīdvīpapradeśeṣu vaiḍūryasikateṣu ca||

Verse 24

देवारण्येषु पुण्येषु तथा पर्वतसानुषु। सुतीर्थवनतोयासु तथा गिरिनदीषु च।।

devāraṇyeṣu puṇyeṣu tathā parvatasānuṣu| sutīrthavanatoyāsu tathā girinadīṣu ca||

Verse 25

सागरस्य प्रदेशेषु भणिहेमयुतेषु च। गुह्यकानां निवासेषु कुलपर्वतसानुषु।।

sāgarasya pradeśeṣu bhaṇihemayuteṣu ca| guhyakānāṃ nivāseṣu kulaparvatasānuṣu||

Verse 26

सर्वर्तुफलवृक्षेषु मानसेषु वनेषु च। बिभ्रती परमं रूपं रमयामास पाण्डवम्।।

sarvartuphalavṛkṣeṣu mānaseṣu vaneṣu ca| bibhratī paramaṃ rūpaṃ ramayāmāsa pāṇḍavam||

Verse 27

यथा सुमोदते स्वर्गे सुकृत्यप्सरसा सह। सुतरां परमप्रीतस्तथा रेमे महाद्युतिः।।

yathā sumodate svarge sukṛtyapsarasā saha| sutarāṃ paramaprītastathā reme mahādyutiḥ||

Verse 28

शुभं हि जघनं तस्याः सवर्णमणिमेखलम्। न ततर्प तदा मृद्गन्भीमसेनो मुहुर्मुहुः।।

śubhaṃ hi jaghanaṃ tasyāḥ savarṇamaṇimekhalam| na tatarpa tadā mṛdganbhīmaseno muhurmuhuḥ||

Verse 29

रमयन्ती ततो भीमं तत्रतत्र मनोजवा। सा रेमे तेन संहर्षात्तृप्यन्ती च मुहुर्मुहुः।।

ramayantī tato bhīmaṃ tatratatra manojavā| sā reme tena saṃharṣāttṛpyantī ca muhurmuhuḥ||

Verse 30

अहस्सु रमयन्ती सा निशाकालेषु पाण्डवम्। आनीय वै स्वके गेहे दर्शयामास मातरम्।।

ahassu ramayantī sā niśākāleṣu pāṇḍavam| ānīya vai svake gehe darśayāmāsa mātaram||

Verse 31

भ्रातृभिः सहितो नित्यं स्वपते पाण्डवस्तथा। कुन्त्याः परिचरन्ती सा तस्याः पार्श्वेवसन्निशां।।

bhrātṛbhiḥ sahito nityaṃ svapate pāṇḍavastathā| kuntyāḥ paricarantī sā tasyāḥ pārśvevasanniśāṃ||

Verse 32

कामांश्च मुखवासादीनानयिष्यति भोजनम्। तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामाजगाम महाव्रतः।।

kāmāṃśca mukhavāsādīnānayiṣyati bhojanam| tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmājagāma mahāvrataḥ||

Verse 33

पाराशर्यो महाप्राज्ञो दिव्यदर्शी महातपाः। तेऽभिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं शुभम्। तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे सस्नुषा चैव माधवी।।

pārāśaryo mahāprājño divyadarśī mahātapāḥ| te'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ śubham| tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve sasnuṣā caiva mādhavī||

Verse 34

श्रीव्यास उवाच। मयेदं मनसा पूर्वं विदितं भरतर्षभाः। यथा स्थितैरधर्मेण धार्तराष्ट्रौर्विवासिताः।।

śrīvyāsa uvāca| mayedaṃ manasā pūrvaṃ viditaṃ bharatarṣabhāḥ| yathā sthitairadharmeṇa dhārtarāṣṭraurvivāsitāḥ||

Verse 35

तद्विदित्वाऽस्मि संप्राप्तश्चिकीर्ष्वै परं हितम्। न विषादो हि वः कार्यः सर्वमेतत्सुखाय वः।।

tadviditvā'smi saṃprāptaścikīrṣvai paraṃ hitam| na viṣādo hi vaḥ kāryaḥ sarvametatsukhāya vaḥ||

Verse 36

सुहृद्वियोजनं कर्म पुराकृतमरिन्दमाः। तस्य सिद्धिरियं प्राप्ता मा शोचत परन्तपाः।।

suhṛdviyojanaṃ karma purākṛtamarindamāḥ| tasya siddhiriyaṃ prāptā mā śocata parantapāḥ||

Verse 37

समाप्ते दुष्कृते चैव यूयं ते वै न संशयः। स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्तो भविष्यथ सबान्धवाः।।

samāpte duṣkṛte caiva yūyaṃ te vai na saṃśayaḥ| svarāṣṭre vihariṣyanto bhaviṣyatha sabāndhavāḥ||

Verse 38

दीनतो बालतश्चैव स्नेहं कुर्वन्ति बान्धवाः। तस्मादभ्यधिकः स्नेहो युष्मासु मम संप्रति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि अष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 168 ।।

dīnato bālataścaiva snehaṃ kurvanti bāndhavāḥ| tasmādabhyadhikaḥ sneho yuṣmāsu mama saṃprati|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi hiḍimbavadhaparvaṇi aṣṭaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 168 ||

Verse 39

स्नेहपूर्वं चिकीर्षामि हितं यत्तन्निबोधत। वसतेह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाङ्क्षिणः।।

snehapūrvaṃ cikīrṣāmi hitaṃ yattannibodhata| vasateha praticchannā mamāgamanakāṅkṣiṇaḥ||

Verse 40

एतद्वै शालिहोत्रस्य तपसा निर्मितं सरः। रमणीयमिदं तोयं क्षुत्पिपासाश्रमापहम्।।

etadvai śālihotrasya tapasā nirmitaṃ saraḥ| ramaṇīyamidaṃ toyaṃ kṣutpipāsāśramāpaham||

Verse 41

कार्यार्थिनस्तु षण्मासान्विहरध्वं यथासुखम्।।

kāryārthinastu ṣaṇmāsānviharadhvaṃ yathāsukham||

Verse 42

वैशंपायन उवाच। एवं स तान्समाश्वास्य व्यासः पार्थानरिन्दमान्। स्नेहाच्च संपरिष्वज्य कुन्तीमाश्वासयत्प्रभुः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ sa tānsamāśvāsya vyāsaḥ pārthānarindamān| snehācca saṃpariṣvajya kuntīmāśvāsayatprabhuḥ||

Verse 43

स्नुषे मा रोद मा रोदेत्येवं व्यासोऽब्रवीद्वचः। जीवपुत्रे सुतस्तेऽयं धर्मनित्यो युधिष्ठिरः।।

snuṣe mā roda mā rodetyevaṃ vyāso'bravīdvacaḥ| jīvaputre sutaste'yaṃ dharmanityo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 44

पृथिव्यां पार्थइवान्सर्वान्प्रशासिष्यति धर्मराट्। धर्मेण जित्वा पृथिवीमखिलां धर्मकृद्वशी।।

pṛthivyāṃ pārthaivānsarvānpraśāsiṣyati dharmarāṭ| dharmeṇa jitvā pṛthivīmakhilāṃ dharmakṛdvaśī||

Verse 45

स्थापयित्वा वशे सर्वां सपर्वतवनां शुभाम्। भीमसेनार्जुनबलाद्भोक्ष्यत्ययमसंशयम्।।

sthāpayitvā vaśe sarvāṃ saparvatavanāṃ śubhām| bhīmasenārjunabalādbhokṣyatyayamasaṃśayam||

Verse 46

पुत्रास्तव च माद्र्याश्च पञ्चैते लोकविश्रुताः। स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्ति सुखं सुमनसस्तदा।।

putrāstava ca mādryāśca pañcaite lokaviśrutāḥ| svarāṣṭre vihariṣyanti sukhaṃ sumanasastadā||

Verse 47

यक्ष्यन्ति च नरव्याघ्रा विजित्य पृथिवीमिमाम्। राजसूयाश्वमेधाद्यैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः।।

yakṣyanti ca naravyāghrā vijitya pṛthivīmimām| rājasūyāśvamedhādyaiḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ||

Verse 48

अनुगृह्य सुहृद्वर्गं धनेन च सुखेन च। पितृपैतामहं राज्यमहारिष्यन्ति ते सुताः।।

anugṛhya suhṛdvargaṃ dhanena ca sukhena ca| pitṛpaitāmahaṃ rājyamahāriṣyanti te sutāḥ||

Verse 49

स्नुषा कमलपत्राक्षी नाम्ना कमलपालिका। वशवर्तिनी तु भीमस्य पुत्रमेषा जनिष्यति।।

snuṣā kamalapatrākṣī nāmnā kamalapālikā| vaśavartinī tu bhīmasya putrameṣā janiṣyati||

Verse 50

तेन पुत्रेण कृच्छ्रेषु भविष्यथ च तारिताः। इह मासं प्रतीक्षध्वमागमिष्याम्यहं पुनः।।

tena putreṇa kṛcchreṣu bhaviṣyatha ca tāritāḥ| iha māsaṃ pratīkṣadhvamāgamiṣyāmyahaṃ punaḥ||

Verse 51

देशकालौ विदित्वैवं यास्यध्वं परमां मुदम्।।

deśakālau viditvaivaṃ yāsyadhvaṃ paramāṃ mudam||

Verse 52

वैशंपायन उवाच। स तैः प्राञ्जलिभिः सर्वैस्तथेत्युक्तो जनाधिप। जगाम भगवान्व्यासो यथागतमृषिः प्रभुः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sa taiḥ prāñjalibhiḥ sarvaistathetyukto janādhipa| jagāma bhagavānvyāso yathāgatamṛṣiḥ prabhuḥ||