Adhyaya 167

Verse 1

हिडिम्बावधे प्रवृत्तस्य भीमस्य युधिष्ठिरकृतं निवारणं।। 1 ।। हिडिम्बया स्वस्य धर्मज्ञत्वस्य भविष्यज्ज्ञत्वस्य च प्रकटनम्।। 2 ।। हिडिम्बाया धर्मिष्ठतां ज्ञात्वा तदङ्गीकरणे भीमं प्रति कुन्त्या आज्ञा।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। सा तानेवापतत्तूर्णं भगिनी तस्य रक्षसः। अब्रुवाणा हिडिम्बा तु राक्षसी पाण्डवान्प्रति।।

hiḍimbāvadhe pravṛttasya bhīmasya yudhiṣṭhirakṛtaṃ nivāraṇaṃ|| 1 || hiḍimbayā svasya dharmajñatvasya bhaviṣyajjñatvasya ca prakaṭanam|| 2 || hiḍimbāyā dharmiṣṭhatāṃ jñātvā tadaṅgīkaraṇe bhīmaṃ prati kuntyā ājñā|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| sā tānevāpatattūrṇaṃ bhaginī tasya rakṣasaḥ| abruvāṇā hiḍimbā tu rākṣasī pāṇḍavānprati||

Verse 2

अभिवाद्य ततः कुन्तीं धर्मराजं च पाण्डवम्। अभिपूज्य ततः सर्वान्भीमसेनमभाषत।।

abhivādya tataḥ kuntīṃ dharmarājaṃ ca pāṇḍavam| abhipūjya tataḥ sarvānbhīmasenamabhāṣata||

Verse 3

अहं ते दर्शादेव मन्मथस्य वशं गता। क्रूरं भ्रातृवचो हित्वा सा त्वामेवानिरुन्धती।।

ahaṃ te darśādeva manmathasya vaśaṃ gatā| krūraṃ bhrātṛvaco hitvā sā tvāmevānirundhatī||

Verse 4

राक्षसे रौद्रसङ्काशे तवापश्यं विचेष्टितम्। अहं शुश्रूषुरिच्छेयं तव गात्रं निषेवितुम्।।

rākṣase raudrasaṅkāśe tavāpaśyaṃ viceṣṭitam| ahaṃ śuśrūṣuriccheyaṃ tava gātraṃ niṣevitum||

Verse 5

भीमसेन उवाच। स्मरन्ति वैरं रक्षांसि मायामाश्रित्य मोहिनीम्। हिडिम्बे व्रज पन्थानं त्वमिमं भ्रातृसेवितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि सप्तषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 167 ।।

bhīmasena uvāca| smaranti vairaṃ rakṣāṃsi māyāmāśritya mohinīm| hiḍimbe vraja panthānaṃ tvamimaṃ bhrātṛsevitam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi hiḍimbavadhaparvaṇi saptaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 167 ||

Verse 6

युधिष्ठिर उवाच। क्रुद्धोऽपि पुरुषव्याघ्र भीम मा स्म स्त्रियं वधीः। शरीरगुप्त्यभ्यधिकं धर्मं गोपाय पाण्डव।।

yudhiṣṭhira uvāca| kruddho'pi puruṣavyāghra bhīma mā sma striyaṃ vadhīḥ| śarīraguptyabhyadhikaṃ dharmaṃ gopāya pāṇḍava||

Verse 7

वधाभिप्रायमायान्तमवधीस्त्वं महाबलम्। रक्षसस्तस्य भगिनी किं नः क्रुद्धा करिष्यति।।

vadhābhiprāyamāyāntamavadhīstvaṃ mahābalam| rakṣasastasya bhaginī kiṃ naḥ kruddhā kariṣyati||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। हिडिम्बा तु ततः कुन्तीमभिवाद्य कृताञ्जलिः। युधिष्ठिरं तु कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| hiḍimbā tu tataḥ kuntīmabhivādya kṛtāñjaliḥ| yudhiṣṭhiraṃ tu kaunteyamidaṃ vacanamabravīt||

Verse 9

आर्ये जानासि यद्दुःखमिह स्त्रीणामनङ्गजम्। तदिदं मामनुप्राप्तं भीमसेनकृते शुभे।।

ārye jānāsi yadduḥkhamiha strīṇāmanaṅgajam| tadidaṃ māmanuprāptaṃ bhīmasenakṛte śubhe||

Verse 10

सोढं तत्परमं दुःखं मया कालप्रतीक्षया। सोऽयमभ्यागतः कालो भविता मे सुखोदयः।।

soḍhaṃ tatparamaṃ duḥkhaṃ mayā kālapratīkṣayā| so'yamabhyāgataḥ kālo bhavitā me sukhodayaḥ||

Verse 11

मया ह्युत्सृज्य सुहृदः स्वधर्मं स्वजनं तथा। वृतोऽयं पुरुषव्याघ्रस्तव पुत्रः पतिः शुभे।।

mayā hyutsṛjya suhṛdaḥ svadharmaṃ svajanaṃ tathā| vṛto'yaṃ puruṣavyāghrastava putraḥ patiḥ śubhe||

Verse 12

वीरेणाऽहं तथाऽनेन त्वया चापि यशस्विनी। प्रत्याख्याता न जीवामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।

vīreṇā'haṃ tathā'nena tvayā cāpi yaśasvinī| pratyākhyātā na jīvāmi satyametadbravīmi te||

Verse 13

यदर्हसि कृपां कर्तुं मयि त्वं वरवर्णिनि। मत्वा मूढेति तन्मां त्वं भक्ता वाऽनुगतेति वा।।

yadarhasi kṛpāṃ kartuṃ mayi tvaṃ varavarṇini| matvā mūḍheti tanmāṃ tvaṃ bhaktā vā'nugateti vā||

Verse 14

भर्त्राऽनेन महाभागे संयोजय सुतेन ह। समुपादाय गच्छेयं यथेष्टं देवरूपिणम्। पुनश्चैवानयिष्यामि विस्रम्भं कुरु मे शुभे।।

bhartrā'nena mahābhāge saṃyojaya sutena ha| samupādāya gaccheyaṃ yatheṣṭaṃ devarūpiṇam| punaścaivānayiṣyāmi visrambhaṃ kuru me śubhe||

Verse 15

अहं हि समये लप्स्ये प्राग्भ्रातुरपर्वजनात्। ततः सोऽभ्यपतद्रात्रौ भीमसेनजिघांसया।।

ahaṃ hi samaye lapsye prāgbhrāturaparvajanāt| tataḥ so'bhyapatadrātrau bhīmasenajighāṃsayā||

Verse 16

यथायथा विक्रमते यथारिमधितिष्ठति। तथातथा समासाद्य पाण्डवं काममोहिता।।

yathāyathā vikramate yathārimadhitiṣṭhati| tathātathā samāsādya pāṇḍavaṃ kāmamohitā||

Verse 17

न यातुधान्यहं त्वार्ये न चास्मि रजनीचरी। ईशा रक्षस्स्वसा ह्यस्मि राज्ञि सालकटङ्कटी।।

na yātudhānyahaṃ tvārye na cāsmi rajanīcarī| īśā rakṣassvasā hyasmi rājñi sālakaṭaṅkaṭī||

Verse 18

पुत्रेण तव संयुक्ता युवतिर्देववर्णिनी। सर्वान्वोऽहमुपस्थास्ये पुरस्कृत्य वृकोदरम्।।

putreṇa tava saṃyuktā yuvatirdevavarṇinī| sarvānvo'hamupasthāsye puraskṛtya vṛkodaram||

Verse 19

अप्रमत्ता प्रमत्तेषु शुश्रूषुरसकृत्त्वहम्। वृजिने तारयिष्यामि दासीवच्च नरर्षभाः।।

apramattā pramatteṣu śuśrūṣurasakṛttvaham| vṛjine tārayiṣyāmi dāsīvacca nararṣabhāḥ||

Verse 20

पृष्ठेन वो वहिष्यामि विमानं सुकृतानिव। यूयं प्रसादं कुरुत भीमसेनो भजेत माम्।।

pṛṣṭhena vo vahiṣyāmi vimānaṃ sukṛtāniva| yūyaṃ prasādaṃ kuruta bhīmaseno bhajeta mām||

Verse 21

एवं ब्रुवन्ती ह तथा प्रत्याख्याता क्रियां प्रति। भूम्यां दुष्कृतिनो लोकान्गमिष्येऽहं न संशयः।।

evaṃ bruvantī ha tathā pratyākhyātā kriyāṃ prati| bhūmyāṃ duṣkṛtino lokāngamiṣye'haṃ na saṃśayaḥ||

Verse 22

अहं हि मनसा ध्यात्वा सर्वं वेत्स्यामि सर्वदा। आपन्निस्तरणे प्राणान्धारयिष्ये न केनचित्।।

ahaṃ hi manasā dhyātvā sarvaṃ vetsyāmi sarvadā| āpannistaraṇe prāṇāndhārayiṣye na kenacit||

Verse 23

सर्वमावृत्य कर्तव्यं धर्मं समनुपश्यता। आपत्सु यो धारयति स वै धर्मविदुत्तमः।।

sarvamāvṛtya kartavyaṃ dharmaṃ samanupaśyatā| āpatsu yo dhārayati sa vai dharmaviduttamaḥ||

Verse 24

व्यसनं ह्येव धर्मस्य धर्मिणामापदुच्यते। पुम्यात्प्राणान्धारयति पुण्यं वै प्राणधारणम्।।

vyasanaṃ hyeva dharmasya dharmiṇāmāpaducyate| pumyātprāṇāndhārayati puṇyaṃ vai prāṇadhāraṇam||

Verse 25

येन केनाचरेद्धर्मं तस्मिन्गर्हा न विद्यते। महतोऽत्र स्त्रियं कामाद्वाधितां त्राहि मामपि।।

yena kenācareddharmaṃ tasmingarhā na vidyate| mahato'tra striyaṃ kāmādvādhitāṃ trāhi māmapi||

Verse 26

धर्मार्थकाममोक्षेषु दयां कुर्वन्ति साधवः। तत्तु धर्ममिति प्राहुर्मुनयो धर्मवत्सलाः।।

dharmārthakāmamokṣeṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ| tattu dharmamiti prāhurmunayo dharmavatsalāḥ||

Verse 27

दिव्यज्ञानेन जानामि व्यतीतानागतानहम्। तस्माद्वक्ष्यामि वः श्रेय आसन्नं सर उत्तमम्।।

divyajñānena jānāmi vyatītānāgatānaham| tasmādvakṣyāmi vaḥ śreya āsannaṃ sara uttamam||

Verse 28

अद्यासाद्य सरः स्नात्वा विश्रम्य च वनस्पतौ। श्वः प्रभाते महद्भूतं प्रादुर्भूतं जगत्पतिम्।।

adyāsādya saraḥ snātvā viśramya ca vanaspatau| śvaḥ prabhāte mahadbhūtaṃ prādurbhūtaṃ jagatpatim||

Verse 29

व्यासं कमलपत्राक्षं दृष्ट्वा शोकं विहास्यथ। धार्तराष्ट्राद्विवासं च दहनं वारणावते।।

vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyatha| dhārtarāṣṭrādvivāsaṃ ca dahanaṃ vāraṇāvate||

Verse 30

त्राणं च विदुरात्तुभ्यं विदितं ज्ञानचक्षुषा। आवासे शालिहोत्रस्य स वो वासं विधास्यति।।

trāṇaṃ ca vidurāttubhyaṃ viditaṃ jñānacakṣuṣā| āvāse śālihotrasya sa vo vāsaṃ vidhāsyati||

Verse 31

वर्षवातातपसहो ह्ययं पुण्यो वनस्पतिः। पीतमात्रे तु पानीये क्षुत्पिपासे विनश्यतः।।

varṣavātātapasaho hyayaṃ puṇyo vanaspatiḥ| pītamātre tu pānīye kṣutpipāse vinaśyataḥ||

Verse 32

तपसा शालिहोत्रेण सरो वृक्षश्च निर्मितः। कादम्बाः सारसा हंसाः कुरर्यः कुररैः सह।।

tapasā śālihotreṇa saro vṛkṣaśca nirmitaḥ| kādambāḥ sārasā haṃsāḥ kuraryaḥ kuraraiḥ saha||

Verse 33

रुवन्ति मधुरं गीतं गान्धर्वस्वनमिश्रितम्। वैशंपायन उवाच। तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती वचनमब्रवीत्।।

ruvanti madhuraṃ gītaṃ gāndharvasvanamiśritam| vaiśaṃpāyana uvāca| tasyāstadvacanaṃ śrutvā kuntī vacanamabravīt||

Verse 34

युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं सर्वधर्मविशारदम्। कुन्त्युवाच। त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठो मयोक्तं शृणु भारत।।

yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ sarvadharmaviśāradam| kuntyuvāca| tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mayoktaṃ śṛṇu bhārata||

Verse 35

राक्षस्येषा हि वाक्येन धर्मं वदति साधु वै। भावेन दुष्टा भीमं वै किं करिष्यति राक्षसी।।

rākṣasyeṣā hi vākyena dharmaṃ vadati sādhu vai| bhāvena duṣṭā bhīmaṃ vai kiṃ kariṣyati rākṣasī||

Verse 36

भजतां पाण्डवं वीरमपत्यार्थं यदीच्छसि। युधिष्ठिर उवाच। एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वं हिडिम्बे नात्र संशयः।।

bhajatāṃ pāṇḍavaṃ vīramapatyārthaṃ yadīcchasi| yudhiṣṭhira uvāca| evametadyathā''ttha tvaṃ hiḍimbe nātra saṃśayaḥ||

Verse 37

स्थातव्यं तु त्वया धर्मे यथा ब्रूयां सुमध्यमे। नित्यं कृताह्निका स्नाता कृतशौचा सुरूपिणी।।

sthātavyaṃ tu tvayā dharme yathā brūyāṃ sumadhyame| nityaṃ kṛtāhnikā snātā kṛtaśaucā surūpiṇī||

Verse 38

स्नातं कृताह्निकं भद्रे कृतकौतुकमङ्गलम्। भीमसेनं भजेथास्त्वमुदिते वै दिवाकरे।।

snātaṃ kṛtāhnikaṃ bhadre kṛtakautukamaṅgalam| bhīmasenaṃ bhajethāstvamudite vai divākare||

Verse 39

अहस्सु विहरानेन यथाकामं मनोजवा। अयं त्वानयितव्यस्ते भीमसेनः सदा निशि।।

ahassu viharānena yathākāmaṃ manojavā| ayaṃ tvānayitavyaste bhīmasenaḥ sadā niśi||

Verse 40

प्राक्सन्ध्यातो विमोक्तव्यो रक्षितव्यश्च नित्यशः। एवं रमस्व भीमेन यावद्गर्भस्य वेदनम्।।

prāksandhyāto vimoktavyo rakṣitavyaśca nityaśaḥ| evaṃ ramasva bhīmena yāvadgarbhasya vedanam||

Verse 41

एष ते समयो भद्रे शुश्रूषा चाप्रमत्तया। नित्यानुकूलया भूत्वा कर्तव्यं शोभनं त्वया।।

eṣa te samayo bhadre śuśrūṣā cāpramattayā| nityānukūlayā bhūtvā kartavyaṃ śobhanaṃ tvayā||