Adhyaya 169

Verse 1

घटोत्कचोत्पत्तिः।। 1 ।। स्मृतिमात्रादागच्छाव इत्युक्त्वा हिडिम्बाघटोत्कचयोर्गमनम्।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। गते भगवति व्यासे पाण्डवा विगतज्वराः। ऊषुस्तत्र च षण्मासान्वटवृक्षे यथासुखम्।।

ghaṭotkacotpattiḥ|| 1 || smṛtimātrādāgacchāva ityuktvā hiḍimbāghaṭotkacayorgamanam|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| gate bhagavati vyāse pāṇḍavā vigatajvarāḥ| ūṣustatra ca ṣaṇmāsānvaṭavṛkṣe yathāsukham||

Verse 2

शाकमूलफलाहारास्तपः कुर्वन्ति पाण्डवाः। अनुज्ञाता महाराज ततः कमलपालिका।।

śākamūlaphalāhārāstapaḥ kurvanti pāṇḍavāḥ| anujñātā mahārāja tataḥ kamalapālikā||

Verse 3

रमयन्ती सदा भीमं तत्रतत्र मनोजवा। दिव्याभरणवस्त्रा हि दिव्यस्रगनुलेपना।।

ramayantī sadā bhīmaṃ tatratatra manojavā| divyābharaṇavastrā hi divyasraganulepanā||

Verse 4

एवं भ्रातॄन्सप्त मासान्हिडिम्बाऽवासयद्वने। पाण्डवान्भीमसेनार्थे राक्षसी कामरूपिणी।।

evaṃ bhrātṝnsapta māsānhiḍimbā'vāsayadvane| pāṇḍavānbhīmasenārthe rākṣasī kāmarūpiṇī||

Verse 5

सुखं स विहरन्भीमस्तत्कालं पर्यणामयत्। ततोऽलभत सा गर्भं राक्षसी कामरूपिणी।।

sukhaṃ sa viharanbhīmastatkālaṃ paryaṇāmayat| tato'labhata sā garbhaṃ rākṣasī kāmarūpiṇī||

Verse 6

अतृप्ता भीमसेनेन सप्तमासोपसंगता। प्रजज्ञे राक्षसी पुत्रं भीमसेनान्महाबलात्।।

atṛptā bhīmasenena saptamāsopasaṃgatā| prajajñe rākṣasī putraṃ bhīmasenānmahābalāt||

Verse 7

विरूपाक्षं महावक्त्रं शङ्कुकर्णं विभीषणम्। भीमरूपं सुताम्राक्षं तीक्ष्णदंष्ट्रं महारथम्।।

virūpākṣaṃ mahāvaktraṃ śaṅkukarṇaṃ vibhīṣaṇam| bhīmarūpaṃ sutāmrākṣaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahāratham||

Verse 8

महेष्वासं महावीर्यं महासत्वं महाजवम्। महाकायं महाकालं महाग्रीवं महाभुजम्।।

maheṣvāsaṃ mahāvīryaṃ mahāsatvaṃ mahājavam| mahākāyaṃ mahākālaṃ mahāgrīvaṃ mahābhujam||

Verse 9

अमानुषं मानुषजं भीमवेगमरिन्दमम्। पिशाचकानतीत्यान्यान्बभूवाति स मानुषान्।।

amānuṣaṃ mānuṣajaṃ bhīmavegamarindamam| piśācakānatītyānyānbabhūvāti sa mānuṣān||

Verse 10

बालोऽपि विक्रमं प्राप्तो मानुषेषु विशांपते। सर्वास्त्रेषु वरो वीरः प्रकाममभवद्बली।।

bālo'pi vikramaṃ prāpto mānuṣeṣu viśāṃpate| sarvāstreṣu varo vīraḥ prakāmamabhavadbalī||

Verse 11

सद्यो हि गर्भं राक्षस्यो लभन्ते प्रसवन्ति च। कामरूपधराश्चैव भवन्ति बहुरूपिकाः।।

sadyo hi garbhaṃ rākṣasyo labhante prasavanti ca| kāmarūpadharāścaiva bhavanti bahurūpikāḥ||

Verse 12

प्रणम्य विकचः पादावगृह्णात्स पितुस्तदा। मातुश्च परमेष्वासस्तौ च नामास्य चक्रतुः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि ऊनसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः।। 169 ।।

praṇamya vikacaḥ pādāvagṛhṇātsa pitustadā| mātuśca parameṣvāsastau ca nāmāsya cakratuḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi hiḍimbavadhaparvaṇi ūnasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ|| 169 ||

Verse 13

घटोहास्योत्कच इति माता तं प्रत्यभाषत। अभवत्तेन नामास्य घटोत्कच इति स्म ह।। विकचः केशहीनः।।

ghaṭohāsyotkaca iti mātā taṃ pratyabhāṣata| abhavattena nāmāsya ghaṭotkaca iti sma ha|| vikacaḥ keśahīnaḥ||

Verse 14

अनुरक्तश्च तानासीत्पाण्डवान्स घटोत्कचः। तेषां च दयितो नित्यमात्मनित्यो बभूव ह।। घटोहं घटवद्वितर्क्यं आस्यं तदुपलक्षितं शिरः यस्य स घटोहास्यः सचासावुत्कचश्च घटोहास्योत्कचः। घटोऽहमुत्कचोऽस्मीति मातरं सोऽभ्यभाषत इति घ.ङ. पाठः।। 13 ।।

anuraktaśca tānāsītpāṇḍavānsa ghaṭotkacaḥ| teṣāṃ ca dayito nityamātmanityo babhūva ha|| ghaṭohaṃ ghaṭavadvitarkyaṃ āsyaṃ tadupalakṣitaṃ śiraḥ yasya sa ghaṭohāsyaḥ sacāsāvutkacaśca ghaṭohāsyotkacaḥ| ghaṭo'hamutkaco'smīti mātaraṃ so'bhyabhāṣata iti gha.ṅa. pāṭhaḥ|| 13 ||

Verse 15

घटोत्कचो महाकायः पाण्डवान्पृथया सह। अभिवाद्य यथान्यायमब्रवीच्च प्रभाष्य तान्।।

ghaṭotkaco mahākāyaḥ pāṇḍavānpṛthayā saha| abhivādya yathānyāyamabravīcca prabhāṣya tān||

Verse 16

किं करोम्यहमार्याणां निःशङ्कं वदतानघाः। तं ब्रुवन्तं भैमसेनिं कुन्ती वचनमब्रवीत्।।

kiṃ karomyahamāryāṇāṃ niḥśaṅkaṃ vadatānaghāḥ| taṃ bruvantaṃ bhaimaseniṃ kuntī vacanamabravīt||

Verse 17

त्वं कुरूणां कुले जातः साक्षाद्भीमसमो ह्यसि। ज्येष्ठः पुत्रोसि पञ्चानां साहाय्यं कुरु पुत्रक।।

tvaṃ kurūṇāṃ kule jātaḥ sākṣādbhīmasamo hyasi| jyeṣṭhaḥ putrosi pañcānāṃ sāhāyyaṃ kuru putraka||

Verse 18

वैशंपायन उवाच। पृथयाप्येवमुक्तस्तु प्रणम्यैव वचोऽब्रवीत्। यथा हि रावणो लोके इन्द्रजिच्च महाबलः। वर्ष्मवीर्यसमो लोके विशिष्टश्चाभवं नृषु।।

vaiśaṃpāyana uvāca| pṛthayāpyevamuktastu praṇamyaiva vaco'bravīt| yathā hi rāvaṇo loke indrajicca mahābalaḥ| varṣmavīryasamo loke viśiṣṭaścābhavaṃ nṛṣu||

Verse 19

कृत्यकाल उपस्थास्ये पितॄनिति घटोत्कचः। आमन्त्र्य रक्षसां श्रेष्ठः प्रतस्थे चोत्तरां दिशम्।।

kṛtyakāla upasthāsye pitṝniti ghaṭotkacaḥ| āmantrya rakṣasāṃ śreṣṭhaḥ pratasthe cottarāṃ diśam||

Verse 20

स हि सृष्टो भगवता शक्तिहेतोर्महात्मना। वर्णस्याप्रतिवीर्यस्य प्रतियोद्धा महारथः।।

sa hi sṛṣṭo bhagavatā śaktihetormahātmanā| varṇasyāprativīryasya pratiyoddhā mahārathaḥ||

Verse 21

भीम उवाच। सह वासो मया जीर्णस्त्वया कमलपालिके। पुनर्द्रक्ष्यसि राज्यस्थानित्यभाषत तां तदा।।

bhīma uvāca| saha vāso mayā jīrṇastvayā kamalapālike| punardrakṣyasi rājyasthānityabhāṣata tāṃ tadā||

Verse 22

हिडिम्बोवाच। पदा मां संस्मरेः कान्त रिरंसू रहसि प्रभो। तदा तव वशं भूय आगन्तास्म्याशु भारत।।

hiḍimbovāca| padā māṃ saṃsmareḥ kānta riraṃsū rahasi prabho| tadā tava vaśaṃ bhūya āgantāsmyāśu bhārata||

Verse 23

इत्युक्त्वा सा जगामाशु भावमासज्य पाण्डवे। हिडिम्बा समयं स्मृत्वा स्वां गतिं प्रत्यपद्यत।।

ityuktvā sā jagāmāśu bhāvamāsajya pāṇḍave| hiḍimbā samayaṃ smṛtvā svāṃ gatiṃ pratyapadyata||