Adhyaya 166

Verse 1

कुन्तीहिडिम्बासंवादः।। 1 ।। हिडिम्बावार्तया भीमं हिडिम्बेन युद्ध्यमानं ज्ञातवतां कुन्त्यादीनां तत्र गमनम्।। 2 ।। हिडिम्बवधः।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। प्रबुद्धास्ते हिडिम्बाया रूपं दृष्ट्वातिमानुषम्। विस्मिताः पुरुषव्याघ्रा बभूवुः पृथया सह।।

kuntīhiḍimbāsaṃvādaḥ|| 1 || hiḍimbāvārtayā bhīmaṃ hiḍimbena yuddhyamānaṃ jñātavatāṃ kuntyādīnāṃ tatra gamanam|| 2 || hiḍimbavadhaḥ|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| prabuddhāste hiḍimbāyā rūpaṃ dṛṣṭvātimānuṣam| vismitāḥ puruṣavyāghrā babhūvuḥ pṛthayā saha||

Verse 2

ततः कुन्ती समीक्ष्यैनां विस्मिता रूपसंपदा। उवाच मधुरं वाक्यं सान्त्वपूर्वमिदं शैनः।।

tataḥ kuntī samīkṣyaināṃ vismitā rūpasaṃpadā| uvāca madhuraṃ vākyaṃ sāntvapūrvamidaṃ śainaḥ||

Verse 3

कस्य त्वं सुरगर्भाभे कावाऽसि वरवर्णिनि। केन कार्येण संप्राप्ता कुतश्चागमनं तव।।

kasya tvaṃ suragarbhābhe kāvā'si varavarṇini| kena kāryeṇa saṃprāptā kutaścāgamanaṃ tava||

Verse 4

यदि वाऽस्य वनस्य त्वं देवता यदि वाऽप्सराः। आचक्ष्व मम तत्सर्वं किमर्थं चेह तिष्ठसि।।

yadi vā'sya vanasya tvaṃ devatā yadi vā'psarāḥ| ācakṣva mama tatsarvaṃ kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi||

Verse 5

हिडिम्बोवाच। यदेतत्पश्यसि वनं नीलमेघनिं महत्। निवासो राक्षसस्यैष हिडिम्बस्य ममैव च।।

hiḍimbovāca| yadetatpaśyasi vanaṃ nīlameghaniṃ mahat| nivāso rākṣasasyaiṣa hiḍimbasya mamaiva ca||

Verse 6

तस्य मां राक्षसेन्द्रस्य भगिनीं विद्दि भामिनि। भ्रात्रा संप्रेषितामार्ये त्वां सपुत्रां जिघांसता।।

tasya māṃ rākṣasendrasya bhaginīṃ viddi bhāmini| bhrātrā saṃpreṣitāmārye tvāṃ saputrāṃ jighāṃsatā||

Verse 7

क्रूरबुद्धेरहं तस्य वचनादागता त्विह। अद्राक्षं नवहेमाभं तव पुत्रं महाबलम्।।

krūrabuddherahaṃ tasya vacanādāgatā tviha| adrākṣaṃ navahemābhaṃ tava putraṃ mahābalam||

Verse 8

ततोऽहं सर्वभूतानां भावे विचरता शुभे। चोदिता तव पुत्रार्थं मन्मथेन वशानुगा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वमि षट्षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 166 ।।

tato'haṃ sarvabhūtānāṃ bhāve vicaratā śubhe| coditā tava putrārthaṃ manmathena vaśānugā|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi hiḍimbavadhaparvami ṣaṭṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 166 ||

Verse 9

ततो वृतो मया भर्ता तव पुत्रो महाबलः। अपनेतुं च यतितो न चैव शकितो मया।।

tato vṛto mayā bhartā tava putro mahābalaḥ| apanetuṃ ca yatito na caiva śakito mayā||

Verse 10

चिरायमाणां मां ज्ञात्वा ततः स पुरुषादकः। स्वयमेवागतो हन्तुमिमान्सर्वांस्तवात्मजान्।।

cirāyamāṇāṃ māṃ jñātvā tataḥ sa puruṣādakaḥ| svayamevāgato hantumimānsarvāṃstavātmajān||

Verse 11

स तेन मम कान्तेन तव पुत्रेण धीमता। बलादितो विनिष्पिष्य व्यपनीतो महात्मना।। भावे चित्ते।।

sa tena mama kāntena tava putreṇa dhīmatā| balādito viniṣpiṣya vyapanīto mahātmanā|| bhāve citte||

Verse 12

विकर्षन्तौ महावेगौ गर्जमानौ परस्परम्। पश्यैवं युधि विक्रान्तावेतौ च नरराक्षसौ।।

vikarṣantau mahāvegau garjamānau parasparam| paśyaivaṃ yudhi vikrāntāvetau ca nararākṣasau||

Verse 13

वैशंपायन उवाच। तस्याः श्रुत्वैव वचनमुत्पपात युधिष्ठिरः। अर्जुनो नकुलश्चैव सहदेवश्च वीर्यवान्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasyāḥ śrutvaiva vacanamutpapāta yudhiṣṭhiraḥ| arjuno nakulaścaiva sahadevaśca vīryavān||

Verse 14

तौ ते ददृशुरासक्तौ विकर्षन्तौ परस्परम्। काङ्क्षमाणौ जयं चैव सिंहाविव बलोत्कटौ।।

tau te dadṛśurāsaktau vikarṣantau parasparam| kāṅkṣamāṇau jayaṃ caiva siṃhāviva balotkaṭau||

Verse 15

अथान्योन्यं समाश्लिष्य विकर्षन्तौ पुनःपुनः। दावाग्निधूमसदृशं चक्रतुः पार्थिवं रजः।।

athānyonyaṃ samāśliṣya vikarṣantau punaḥpunaḥ| dāvāgnidhūmasadṛśaṃ cakratuḥ pārthivaṃ rajaḥ||

Verse 16

वसुधारेणुसंवीतौ वसुधाधरसन्निभौ। बभ्राजतुर्यथा शैलौ नीहारेणाभिसंवृतौ।।

vasudhāreṇusaṃvītau vasudhādharasannibhau| babhrājaturyathā śailau nīhāreṇābhisaṃvṛtau||

Verse 17

राक्षसेन तदा भीमं क्लिश्यमानं निरीक्ष्य च। उवाचेदं वचः पार्थः प्रहसञ्छनकैरिव।।

rākṣasena tadā bhīmaṃ kliśyamānaṃ nirīkṣya ca| uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ prahasañchanakairiva||

Verse 18

भीम माभैर्महाबाहो न त्वां बुध्यामहे वयम्। समेतं भीमरूपेण रक्षसा श्रमकर्शिताः।।

bhīma mābhairmahābāho na tvāṃ budhyāmahe vayam| sametaṃ bhīmarūpeṇa rakṣasā śramakarśitāḥ||

Verse 19

साहाय्येऽस्मि स्थितः पार्थ पातयिष्यामि राक्षसम्। नकुलः सहदेवश्च मातरं गोपयिष्यतः।।

sāhāyye'smi sthitaḥ pārtha pātayiṣyāmi rākṣasam| nakulaḥ sahadevaśca mātaraṃ gopayiṣyataḥ||

Verse 20

भीम उवाच। उदासीनो निरीक्षस्व न कार्यः संभ्रमस्त्वया। न जात्वयं पुनर्जीवेन्मद्बाह्वन्तरमागतः।।

bhīma uvāca| udāsīno nirīkṣasva na kāryaḥ saṃbhramastvayā| na jātvayaṃ punarjīvenmadbāhvantaramāgataḥ||

Verse 21

भुजयोरन्तरं प्राप्तो भीमसेनस्य राक्षसः। अमृत्वा पार्थवीर्येण मृतो मा भूदिति ध्वनिः।। व्यपनीतो दूरे नीतः।।

bhujayorantaraṃ prāpto bhīmasenasya rākṣasaḥ| amṛtvā pārthavīryeṇa mṛto mā bhūditi dhvaniḥ|| vyapanīto dūre nītaḥ||

Verse 22

अयमस्मांस्तु नो हन्याज्जातु पार्थ राक्षसः। जीवन्तं न प्रमोक्ष्यामि मा भैषीर्भरतर्षभ।।

ayamasmāṃstu no hanyājjātu pārtha rākṣasaḥ| jīvantaṃ na pramokṣyāmi mā bhaiṣīrbharatarṣabha||

Verse 23

अर्जुन उवाच। पूर्वरात्रे प्रयुक्तोऽसि भीम क्रूरेण रक्षसा। क्षपा व्युष्टा न चेदानीं समाप्तोसीन्महारणः।।

arjuna uvāca| pūrvarātre prayukto'si bhīma krūreṇa rakṣasā| kṣapā vyuṣṭā na cedānīṃ samāptosīnmahāraṇaḥ||

Verse 24

किमेनन चिरं भीम जीवता पापरक्षसा। गन्तव्ये न चिरं स्थातुमिह शक्यमरिन्दम।। इतिध्वनिर्माभूदिति संबन्धः।।

kimenana ciraṃ bhīma jīvatā pāparakṣasā| gantavye na ciraṃ sthātumiha śakyamarindama|| itidhvanirmābhūditi saṃbandhaḥ||

Verse 25

पुरा संरज्यते प्राची पुरा सन्ध्या प्रवर्तते। रौद्रे मुहूर्ते रक्षांसि प्रबलानि भवन्त्युत।।

purā saṃrajyate prācī purā sandhyā pravartate| raudre muhūrte rakṣāṃsi prabalāni bhavantyuta||

Verse 26

त्वरस्व भीम मा क्रीड जहि रक्षो विभीषणम्। पुरा विकुरुते मायां भुजयोः सारमर्पय।।

tvarasva bhīma mā krīḍa jahi rakṣo vibhīṣaṇam| purā vikurute māyāṃ bhujayoḥ sāramarpaya||

Verse 27

माहात्म्यमात्मनो वेत्थ नराणां हितकाम्यया। रक्षो जहि यथा शक्रः पुरा वृत्रं महाबलम्।।

māhātmyamātmano vettha narāṇāṃ hitakāmyayā| rakṣo jahi yathā śakraḥ purā vṛtraṃ mahābalam||

Verse 28

अथवा मन्यसे भारं त्वमिमं राक्षसं युधि। आतिष्ठे तव साहाय्यं शीघ्रमेव तु हन्यताम्।। गन्तव्ये सति चिरं स्थातुं न शक्यम्।।

athavā manyase bhāraṃ tvamimaṃ rākṣasaṃ yudhi| ātiṣṭhe tava sāhāyyaṃ śīghrameva tu hanyatām|| gantavye sati ciraṃ sthātuṃ na śakyam||

Verse 29

अथवा त्वहमेवैनं हनिष्यामि वृकोदर। कृतकर्मा परिश्रान्तः साधु तावदुपारम।।

athavā tvahamevainaṃ haniṣyāmi vṛkodara| kṛtakarmā pariśrāntaḥ sādhu tāvadupārama||

Verse 30

वैशंपायन उवाच। अर्जुनेनैवमुक्तस्तु भीमो रोषाज्ज्वलन्निव। बलमाहारयामास यद्वायोर्जगतः क्षये।।

vaiśaṃpāyana uvāca| arjunenaivamuktastu bhīmo roṣājjvalanniva| balamāhārayāmāsa yadvāyorjagataḥ kṣaye||

Verse 31

ततस्तस्याम्बुदाभस्य भीमो रोषात्तु रक्षसः। अत्क्षिप्याभ्रामयद्देहं तूर्णं शतगुणं तदा।।

tatastasyāmbudābhasya bhīmo roṣāttu rakṣasaḥ| atkṣipyābhrāmayaddehaṃ tūrṇaṃ śataguṇaṃ tadā||

Verse 32

इति चोवाच संक्रुद्धो भ्रामयन्राक्षसीं तनुम्। भीमसेनो महाबाहुरभिगर्जन्मुहुर्मुहुः।।

iti covāca saṃkruddho bhrāmayanrākṣasīṃ tanum| bhīmaseno mahābāhurabhigarjanmuhurmuhuḥ||

Verse 33

भीम उवाच। नरमांसैर्वृथा पुष्टो वृथा वृद्धो वृथामतिः। वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि।। अथवेति द्वयं प्रोत्साहनार्थं।।

bhīma uvāca| naramāṃsairvṛthā puṣṭo vṛthā vṛddho vṛthāmatiḥ| vṛthāmaraṇamarhastvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi|| athaveti dvayaṃ protsāhanārthaṃ||

Verse 34

क्षेममद्य करिष्यामि यथा वनमकण्टकम्। न पुनर्मानुषान्हत्वा भक्षयिष्यसि राक्षस।।

kṣemamadya kariṣyāmi yathā vanamakaṇṭakam| na punarmānuṣānhatvā bhakṣayiṣyasi rākṣasa||

Verse 35

वैशंपायन उवाच। इत्युक्त्वा भीमसेनस्तं निष्पिष्य धरणीतले। बाहुभ्यामवपीड्याशु पशुमारममारयत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktvā bhīmasenastaṃ niṣpiṣya dharaṇītale| bāhubhyāmavapīḍyāśu paśumāramamārayat||

Verse 36

स मार्यमाणो भीमेन ननाद विपुलं स्वनम्। पूरयंस्तद्वनं सर्वं जलार्द्रे इव दुन्दुभिः।।

sa māryamāṇo bhīmena nanāda vipulaṃ svanam| pūrayaṃstadvanaṃ sarvaṃ jalārdre iva dundubhiḥ||

Verse 37

बाहुभ्यां योक्त्रयित्वा तं बलवान्पाण्डुनन्दनः। समुद्धाम्य शिरश्चास्य सग्रीवं तदपाहरत्।।

bāhubhyāṃ yoktrayitvā taṃ balavānpāṇḍunandanaḥ| samuddhāmya śiraścāsya sagrīvaṃ tadapāharat||

Verse 38

ततो भित्त्वा शिरश्चास्य सग्रीवं तदुदाक्षिपत्। तस्य निष्कर्णनयनं निर्जिह्वं रुधिरोक्षितम्।।

tato bhittvā śiraścāsya sagrīvaṃ tadudākṣipat| tasya niṣkarṇanayanaṃ nirjihvaṃ rudhirokṣitam||

Verse 39

प्राविद्धं भीमसेनेन शिरो विदशनं बभौ। प्रसारितभुजोद्धृष्टो भिन्नमांसत्वगन्तरः।।

prāviddhaṃ bhīmasenena śiro vidaśanaṃ babhau| prasāritabhujoddhṛṣṭo bhinnamāṃsatvagantaraḥ||

Verse 40

कबन्धभूतस्तत्रासीद्दनुर्वज्रहतो तथा। हिडिम्बं निहतं दृष्ट्वा संहृष्टास्ते तरस्विनः।।

kabandhabhūtastatrāsīddanurvajrahato tathā| hiḍimbaṃ nihataṃ dṛṣṭvā saṃhṛṣṭāste tarasvinaḥ||

Verse 41

हिडिम्बा सा च संप्रेक्ष्य निहतं राक्षसं रणे। अदृश्याश्चैव ये स्वस्स्थाः समेताः सर्षिचारणाः।।

hiḍimbā sā ca saṃprekṣya nihataṃ rākṣasaṃ raṇe| adṛśyāścaiva ye svassthāḥ sametāḥ sarṣicāraṇāḥ||

Verse 42

पूजयन्ति स्म तं हृष्टाः साधुसाध्विति पाण्डवम्। भ्रातरश्चापि संहृष्टा युधिष्ठिरपुरोगमाः।।

pūjayanti sma taṃ hṛṣṭāḥ sādhusādhviti pāṇḍavam| bhrātaraścāpi saṃhṛṣṭā yudhiṣṭhirapurogamāḥ||

Verse 43

अपूजयन्नरव्याघ्रं भीमसेनमरिन्दमम्। अभिपूज्य महात्मानं भीमं भीमपराक्रमम्। पुनरेवार्जुनो वाक्यमुवाचेदं वृकोदरम्।।

apūjayannaravyāghraṃ bhīmasenamarindamam| abhipūjya mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam| punarevārjuno vākyamuvācedaṃ vṛkodaram||

Verse 44

अदूरे नगरं मन्ये वनादस्मादहं विभो। शीघ्रं गच्छाम भद्रं ते न नो विद्यात्सुयोधनः।।

adūre nagaraṃ manye vanādasmādahaṃ vibho| śīghraṃ gacchāma bhadraṃ te na no vidyātsuyodhanaḥ||

Verse 45

ततः सर्वे तथेत्युक्त्वा मात्रा सह महारथाः। प्रययुः पुरुषव्याघ्रा हिडिम्बा चैव राक्षसी।।

tataḥ sarve tathetyuktvā mātrā saha mahārathāḥ| prayayuḥ puruṣavyāghrā hiḍimbā caiva rākṣasī||