Adhyaya 165

Verse 1

पाण्डवान्प्रति प्रेषितया हिडिम्बया विलम्बिते हिडिम्बस्य तत्रागमनम्।। 1 ।। भीमहिडिम्बयोर्युद्धम्।। 2 ।। कुन्त्यादीनां प्रबोधः।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। तां विदित्वा चिरगतां हिडिम्बो राक्षसेश्वरः। अवतीर्य द्रुमात्तस्मादाजगामाशु पाण्डवान्।।

pāṇḍavānprati preṣitayā hiḍimbayā vilambite hiḍimbasya tatrāgamanam|| 1 || bhīmahiḍimbayoryuddham|| 2 || kuntyādīnāṃ prabodhaḥ|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tāṃ viditvā ciragatāṃ hiḍimbo rākṣaseśvaraḥ| avatīrya drumāttasmādājagāmāśu pāṇḍavān||

Verse 2

लोहिताक्षो महाबाहुरूर्ध्वकेशो महाननः। मेघसङ्घातवर्ष्मा च तीक्ष्णदंष्ट्रो भयानकः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि पञ्चषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 165 ।।

lohitākṣo mahābāhurūrdhvakeśo mahānanaḥ| meghasaṅghātavarṣmā ca tīkṣṇadaṃṣṭro bhayānakaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi hiḍimbavadhaparvaṇi pañcaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 165 ||

Verse 3

तलं तलेन संहत्य बाहू विक्षिप्य चासकृत्। उद्वृत्तनेत्रः संक्रुद्धो दन्तान्दन्तेषु निष्कुषन्।।

talaṃ talena saṃhatya bāhū vikṣipya cāsakṛt| udvṛttanetraḥ saṃkruddho dantāndanteṣu niṣkuṣan||

Verse 4

कोऽद्य मे भोक्तुकामस्य विघ्नं चरति दुर्मतिः। न बिभेति हिडिम्बी च प्रेषिता किमनागता।।

ko'dya me bhoktukāmasya vighnaṃ carati durmatiḥ| na bibheti hiḍimbī ca preṣitā kimanāgatā||

Verse 5

वैशंपायन उवाच। तमापतन्तं दृष्ट्वै तथा विकृतदर्शनम्। हिडिम्बोवाच वित्रस्ता भीमसेनमिदं वचः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tamāpatantaṃ dṛṣṭvai tathā vikṛtadarśanam| hiḍimbovāca vitrastā bhīmasenamidaṃ vacaḥ||

Verse 6

आपतत्येष दुष्टात्मा संक्रुद्धः पुरुषादकः। साऽहं त्वां भ्रातृभिः सार्धं यद्ब्रवीमि तथा कुरु।।

āpatatyeṣa duṣṭātmā saṃkruddhaḥ puruṣādakaḥ| sā'haṃ tvāṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ yadbravīmi tathā kuru||

Verse 7

अहं कामगमा वीर रक्षोबलसमन्विता। आरुहेमां मम श्रोणिं नेष्यामि त्वां विहायसा।।

ahaṃ kāmagamā vīra rakṣobalasamanvitā| āruhemāṃ mama śroṇiṃ neṣyāmi tvāṃ vihāyasā||

Verse 8

प्रबोधयैतान्संसुप्तान्मातरं च परन्तप। सर्वानेव गमिष्याभि गृहीत्वा वो विहायसा।।

prabodhayaitānsaṃsuptānmātaraṃ ca parantapa| sarvāneva gamiṣyābhi gṛhītvā vo vihāyasā||

Verse 9

भीम उवाच। मा भैस्त्वं पृथुसुश्रोणि नैष कश्चिन्मयि स्थिते। अहमेनं हनिष्यामि पश्यन्त्यास्ते सुमध्यमे।।

bhīma uvāca| mā bhaistvaṃ pṛthusuśroṇi naiṣa kaścinmayi sthite| ahamenaṃ haniṣyāmi paśyantyāste sumadhyame||

Verse 10

नायं प्रतिबलो भीरु राक्षसापसदो मम। सोढुं युधि परिस्पन्दमथवा सर्वराक्षसाः।।

nāyaṃ pratibalo bhīru rākṣasāpasado mama| soḍhuṃ yudhi parispandamathavā sarvarākṣasāḥ||

Verse 11

पश्य बाहू सुवृत्तौ मे हस्तिहस्तनिभाविमौ। ऊरू परिघसङ्काशौ संहतं चाप्युरो महत्।।

paśya bāhū suvṛttau me hastihastanibhāvimau| ūrū parighasaṅkāśau saṃhataṃ cāpyuro mahat||

Verse 12

विक्रमं मे यथेन्द्रस्य साऽद्य द्रक्ष्यसि शोभने। माऽवमंस्थाः पृथुश्रोणि मत्वा मामिह मानुषम्।।

vikramaṃ me yathendrasya sā'dya drakṣyasi śobhane| mā'vamaṃsthāḥ pṛthuśroṇi matvā māmiha mānuṣam||

Verse 13

हिडिम्बोवाच। नावमन्ये नरव्याघ्र त्वामहं देवरूपिणम्। दृष्टप्रभावस्तु मया मानुषेष्वेव राक्षसः।।

hiḍimbovāca| nāvamanye naravyāghra tvāmahaṃ devarūpiṇam| dṛṣṭaprabhāvastu mayā mānuṣeṣveva rākṣasaḥ||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। तथा संजल्पतस्तस्य भीमसेनस्य भारत। वाचः शुश्राव ताः क्रुद्धो राक्षसः पुरुषादकः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tathā saṃjalpatastasya bhīmasenasya bhārata| vācaḥ śuśrāva tāḥ kruddho rākṣasaḥ puruṣādakaḥ||

Verse 15

अवेक्षमाणस्तस्याश्च हिडिम्बो मानुषं वपुः। स्रग्दामपूरितशिखां समग्रेन्दुनिभाननाम्।।

avekṣamāṇastasyāśca hiḍimbo mānuṣaṃ vapuḥ| sragdāmapūritaśikhāṃ samagrendunibhānanām||

Verse 16

सुभ्रूनासाक्षिकेशान्तां सुकुमारनखत्वचम्। सर्वाभरणसंयुक्तां सुसूक्ष्माम्बरधारिणीम्।।

subhrūnāsākṣikeśāntāṃ sukumāranakhatvacam| sarvābharaṇasaṃyuktāṃ susūkṣmāmbaradhāriṇīm||

Verse 17

तां तथा मानुषं रूपं बिभ्रतीं सुमनोहरम्। पुंस्कामां शङ्कमानश्च चुक्रोध पुरुषादकः।।

tāṃ tathā mānuṣaṃ rūpaṃ bibhratīṃ sumanoharam| puṃskāmāṃ śaṅkamānaśca cukrodha puruṣādakaḥ||

Verse 18

संक्रुद्धो राक्षसस्तस्या भगिन्याः कुरुसत्तम। उत्फाल्य विपुले नेत्रे ततस्तामिदमब्रवीत्।।

saṃkruddho rākṣasastasyā bhaginyāḥ kurusattama| utphālya vipule netre tatastāmidamabravīt||

Verse 19

को हि मे भोक्तुकामस्य विघ्नं चरति दुर्मतिः। न बिभेषि हिडिम्बे किं मत्कोपाद्विप्रमोहिता।।

ko hi me bhoktukāmasya vighnaṃ carati durmatiḥ| na bibheṣi hiḍimbe kiṃ matkopādvipramohitā||

Verse 20

धिक्त्वामसति पुंस्कामे मम विप्रियकारिणि। पूर्वेषां राक्षसेन्द्राणां सर्वेषामयशस्करि।।

dhiktvāmasati puṃskāme mama vipriyakāriṇi| pūrveṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ sarveṣāmayaśaskari||

Verse 21

यानिमानाश्रिताऽकार्षीर्विप्रियं समुहन्मम। एष तानद्य वै सर्वान्हनिष्यामि त्वया सह।।

yānimānāśritā'kārṣīrvipriyaṃ samuhanmama| eṣa tānadya vai sarvānhaniṣyāmi tvayā saha||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा हिडिम्बां स हिडिम्बो लोहितेक्षणः। वधायाभिपपातैनान्दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā hiḍimbāṃ sa hiḍimbo lohitekṣaṇaḥ| vadhāyābhipapātaināndantairdantānupaspṛśan||

Verse 23

गर्जन्तमेवं विजने भीमसेनोऽभिवीक्ष्य तम्। रक्षन्प्रबोधं भ्रातॄणां मातुश्च परवीरहा।।

garjantamevaṃ vijane bhīmaseno'bhivīkṣya tam| rakṣanprabodhaṃ bhrātṝṇāṃ mātuśca paravīrahā||

Verse 24

तमापतान्तं संप्रेक्ष्य भीमः प्रहरतां वरः। भर्त्सयामास तेजस्वी तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्।।

tamāpatāntaṃ saṃprekṣya bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ| bhartsayāmāsa tejasvī tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt||

Verse 25

वैशंपायन उवाच। भीमसेनस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं प्रहसन्निव। भगिनीं प्रति सङ्क्रुद्धमिदं वचनमब्रवीत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| bhīmasenastu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ prahasanniva| bhaginīṃ prati saṅkruddhamidaṃ vacanamabravīt||

Verse 26

किं ते हिडिम्ब एतैर्वा सुखसुप्तैः प्रबोधितैः। मामासादय दुर्बुद्धे तरसा त्वं नराशन।।

kiṃ te hiḍimba etairvā sukhasuptaiḥ prabodhitaiḥ| māmāsādaya durbuddhe tarasā tvaṃ narāśana||

Verse 27

मय्येव प्रहरैहि त्वं न स्त्रियं हन्तुमर्हसि। विशेषतोऽनपकृते परेणापकृते सति।।

mayyeva praharaihi tvaṃ na striyaṃ hantumarhasi| viśeṣato'napakṛte pareṇāpakṛte sati||

Verse 28

न हीयं स्ववशा बाला कामयत्यद्य मामिह। चोदितैषा ह्यनङ्गेन शरीरान्तरचारिणा।।

na hīyaṃ svavaśā bālā kāmayatyadya māmiha| coditaiṣā hyanaṅgena śarīrāntaracāriṇā||

Verse 29

भगिनी तव दुर्वृत्त रक्षसां वै यशोहर। त्वन्नियोगेन चैवेयं रूपं मम समीक्ष्य च।।

bhaginī tava durvṛtta rakṣasāṃ vai yaśohara| tvanniyogena caiveyaṃ rūpaṃ mama samīkṣya ca||

Verse 30

कामयत्यद्य मां भीरुस्तव नैषापराध्यति। अनङ्गेन कृते दोषे नेमां गर्हितुमर्हसि।।

kāmayatyadya māṃ bhīrustava naiṣāparādhyati| anaṅgena kṛte doṣe nemāṃ garhitumarhasi||

Verse 31

मयि तिष्ठति दुष्टात्मन्न स्त्रियं हन्तुमर्हसि। संगच्छस्व मया सार्धमेकेनैको नराशन।।

mayi tiṣṭhati duṣṭātmanna striyaṃ hantumarhasi| saṃgacchasva mayā sārdhamekenaiko narāśana||

Verse 32

अहमेको गमिष्यामि त्वामद्य यमसादनम्। अद्य मद्बलनिष्पिष्टं शिरो राक्षस दीर्यताम्। कुञ्जरस्येव पादेन विनिष्पिष्टं बलीयसाः।। मेघसंघातवर्ष्मा अतिकृष्णशरीरः।।

ahameko gamiṣyāmi tvāmadya yamasādanam| adya madbalaniṣpiṣṭaṃ śiro rākṣasa dīryatām| kuñjarasyeva pādena viniṣpiṣṭaṃ balīyasāḥ|| meghasaṃghātavarṣmā atikṛṣṇaśarīraḥ||

Verse 33

अद्य गात्राणि ते कङ्काः श्येना गोमायवस्तथा। कर्षन्तु भुवि संहृष्टा निहतस्य मया मृधे।।

adya gātrāṇi te kaṅkāḥ śyenā gomāyavastathā| karṣantu bhuvi saṃhṛṣṭā nihatasya mayā mṛdhe||

Verse 34

क्षणेनाद्य करिष्येऽहमिदं वनमराक्षसम्। पुरा यद्दूषितं नित्यं त्वया भक्षयता नरान्।।

kṣaṇenādya kariṣye'hamidaṃ vanamarākṣasam| purā yaddūṣitaṃ nityaṃ tvayā bhakṣayatā narān||

Verse 35

अद्य त्वां भगिनी रक्षः कृष्यमाणं मयाऽसकृत्। द्रक्ष्यत्यद्रिप्रतीकाशं सिंहेनेव महाद्विपम्।।

adya tvāṃ bhaginī rakṣaḥ kṛṣyamāṇaṃ mayā'sakṛt| drakṣyatyadripratīkāśaṃ siṃheneva mahādvipam||

Verse 36

निराबाधास्त्वयि हते मया राक्षसपांसन। वनमेतच्चरिष्यन्ति पुरुषा वनचारिणः।।

nirābādhāstvayi hate mayā rākṣasapāṃsana| vanametaccariṣyanti puruṣā vanacāriṇaḥ||

Verse 37

हिडिम्ब उवाच। गर्जितेन वृथा किं ते कत्थितेन च मानुष। कृत्वैतत्कर्मणा सर्वं कत्थेया मा चिरं कृथाः।।

hiḍimba uvāca| garjitena vṛthā kiṃ te katthitena ca mānuṣa| kṛtvaitatkarmaṇā sarvaṃ kattheyā mā ciraṃ kṛthāḥ||

Verse 38

बलिनं मन्यसे यच्चाप्यात्मानं सपराक्रमम्। ज्ञास्यस्यद्य समागम्य मयात्मानं बलाधिकम्।।

balinaṃ manyase yaccāpyātmānaṃ saparākramam| jñāsyasyadya samāgamya mayātmānaṃ balādhikam||

Verse 39

न तावदेतान्हिंसिष्ये स्वपन्त्वेते यथासुखम्। एष त्वामेव दुर्बुद्धे निहन्म्यद्याप्रियंवदम्।।

na tāvadetānhiṃsiṣye svapantvete yathāsukham| eṣa tvāmeva durbuddhe nihanmyadyāpriyaṃvadam||

Verse 40

पीत्वा तवासृग्गात्रेभ्यस्ततः पश्चादिमानपि। हनिष्यामि ततः पश्चादिमां विप्रियकारिणीम्।।

pītvā tavāsṛggātrebhyastataḥ paścādimānapi| haniṣyāmi tataḥ paścādimāṃ vipriyakāriṇīm||

Verse 41

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा ततो बाहुं प्रगृह्य पुरुषादकः। अभ्यद्रवत संक्रुद्धो भीमसेनमरिन्दमम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā tato bāhuṃ pragṛhya puruṣādakaḥ| abhyadravata saṃkruddho bhīmasenamarindamam||

Verse 42

तस्याभिद्रवतस्तूर्णं भीमो भीमपराक्रमः। वेगेन प्रहितं बाहुं निजग्राह हसन्निव।।

tasyābhidravatastūrṇaṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ| vegena prahitaṃ bāhuṃ nijagrāha hasanniva||

Verse 43

निगृह्य तं बलाद्भीमो विस्फुरन्तं चकर्ष ह। तस्माद्देशाद्धनूंष्यष्टौ सिंहः क्षुद्रमृगं यथा।।

nigṛhya taṃ balādbhīmo visphurantaṃ cakarṣa ha| tasmāddeśāddhanūṃṣyaṣṭau siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā||

Verse 44

ततः स राक्षसः क्रुद्धः पाण्डवेन बलार्दितः। भीमसेनं समालिङ्ग्य व्यनदद्भैरवं रवम्।।

tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ pāṇḍavena balārditaḥ| bhīmasenaṃ samāliṅgya vyanadadbhairavaṃ ravam||

Verse 45

पुनर्भीमो बलादेनं विचकर्ष महाबलः। मा शब्दः सुखसुप्तानां भ्रातॄणां मे भवेदिति।।

punarbhīmo balādenaṃ vicakarṣa mahābalaḥ| mā śabdaḥ sukhasuptānāṃ bhrātṝṇāṃ me bhavediti||

Verse 46

हस्ते गृहीत्वा तद्रक्षो दूरमन्यत्र नीतवान्। पृच्छे गृहीत्वा तुण्डेन गरुडः पन्नगं यथा।।

haste gṛhītvā tadrakṣo dūramanyatra nītavān| pṛcche gṛhītvā tuṇḍena garuḍaḥ pannagaṃ yathā||

Verse 47

अन्योन्यं तौ समासाद्य विचकर्षतुरोजसा। हिडिम्बो भीमसेनश्च विक्रमं चक्रतुः परम्।।

anyonyaṃ tau samāsādya vicakarṣaturojasā| hiḍimbo bhīmasenaśca vikramaṃ cakratuḥ param||

Verse 48

बभञ्जतुस्तदा वृक्षाँल्लताश्चाकर्षतुस्तदा। मत्ताविव चं संरब्धौ वारणौ षष्टिहायनौ।।

babhañjatustadā vṛkṣā~llatāścākarṣatustadā| mattāviva caṃ saṃrabdhau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau||

Verse 49

पादपानुद्धरन्तौ तावूरुवेगेन वेगितौ। स्फोटयन्तौ लताजालान्यूरुभ्यां गृह्य सर्वशः।।

pādapānuddharantau tāvūruvegena vegitau| sphoṭayantau latājālānyūrubhyāṃ gṛhya sarvaśaḥ||

Verse 50

वित्रासयन्तौ तौ शब्दैः सर्वतो मृगपक्षिणः। बलेन बलिनौ मत्तावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ।।

vitrāsayantau tau śabdaiḥ sarvato mṛgapakṣiṇaḥ| balena balinau mattāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau||

Verse 51

भीमराक्षसयोर्युद्धं तदाऽवर्तत दारुणम्। पुरा देवासुरे युद्धे वृत्रवासवयोरिव।।

bhīmarākṣasayoryuddhaṃ tadā'vartata dāruṇam| purā devāsure yuddhe vṛtravāsavayoriva||

Verse 52

भङूक्त्वा वृक्षान्महाशाखांस्ताडयामासतुः क्रुधा। सालतालतमालाम्रवटार्जुनविभीतकान्।।

bhaṅūktvā vṛkṣānmahāśākhāṃstāḍayāmāsatuḥ krudhā| sālatālatamālāmravaṭārjunavibhītakān||

Verse 53

न्यग्रोधप्लक्षखर्जूरपनसानश्मकण्टकान्। एतानन्यान्महावृक्षानुत्खाय तरसाऽखिलान्।।

nyagrodhaplakṣakharjūrapanasānaśmakaṇṭakān| etānanyānmahāvṛkṣānutkhāya tarasā'khilān||

Verse 54

उत्क्षिप्यान्योन्यरोषेण ताडयामासतू रणे। यदाऽभवद्वनं सर्वं निर्वृक्षं वृक्षसङ्कुलम्।। गमिष्यामि गमयिष्यामि।।

utkṣipyānyonyaroṣeṇa tāḍayāmāsatū raṇe| yadā'bhavadvanaṃ sarvaṃ nirvṛkṣaṃ vṛkṣasaṅkulam|| gamiṣyāmi gamayiṣyāmi||

Verse 55

तदा शिलाश्च कुञ्जांश्च वृक्षान्कण्टकिनस्तथा। ततस्तौ गिरिशृङ्गाणि पर्वतांश्चाभ्रलेलिहान्।।

tadā śilāśca kuñjāṃśca vṛkṣānkaṇṭakinastathā| tatastau giriśṛṅgāṇi parvatāṃścābhralelihān||

Verse 56

शैलांश्च गण्डपाषाणानुत्खायादाय वैरिणौ। चिक्षेपतुरुपर्याजावन्योन्यं विजयेषिणौ।।

śailāṃśca gaṇḍapāṣāṇānutkhāyādāya vairiṇau| cikṣepaturuparyājāvanyonyaṃ vijayeṣiṇau||

Verse 57

तद्वनं परितः पञ्चयोजनं निर्महीरुहम्। निर्लतागुल्मपाषाणं निर्मृगं चक्रतुर्भृशम्।।

tadvanaṃ paritaḥ pañcayojanaṃ nirmahīruham| nirlatāgulmapāṣāṇaṃ nirmṛgaṃ cakraturbhṛśam||

Verse 58

तयोर्युद्धेन राजेन्द्र तद्वनं भीमरक्षसोः। मुहूर्तेनाभवत्कूमर्पृष्ठवच्छ्लक्ष्णमव्ययम्।।

tayoryuddhena rājendra tadvanaṃ bhīmarakṣasoḥ| muhūrtenābhavatkūmarpṛṣṭhavacchlakṣṇamavyayam||

Verse 59

ऊरुबाहुपरिक्लेशात्कर्षन्तावितरेतरम्। उत्कर्षन्तौ विकर्षन्तौ प्रकर्षन्तौ परस्परम्।।

ūrubāhuparikleśātkarṣantāvitaretaram| utkarṣantau vikarṣantau prakarṣantau parasparam||

Verse 60

तौ स्वनेन विना राजन्गर्जन्तौ च परस्परम्। पाषाणसंघट्टनिभैः प्रहारैरभिजघ्नतुः।।

tau svanena vinā rājangarjantau ca parasparam| pāṣāṇasaṃghaṭṭanibhaiḥ prahārairabhijaghnatuḥ||

Verse 61

अन्योन्यं च समालिङ्ग्य विकर्षन्तौ परस्परम्। बाहुयुद्धमभूद्धोरं बलिवासवयोरिव। युद्धसंरम्भनिर्गच्छत्फूत्काररवनिस्वनम्।।

anyonyaṃ ca samāliṅgya vikarṣantau parasparam| bāhuyuddhamabhūddhoraṃ balivāsavayoriva| yuddhasaṃrambhanirgacchatphūtkāraravanisvanam||

Verse 62

तयोः शब्देन महता विबुद्धास्ते नरर्षभाः। सह मात्रा च ददृशुर्हिडिम्बामग्रतःस्थिताम्।।

tayoḥ śabdena mahatā vibuddhāste nararṣabhāḥ| saha mātrā ca dadṛśurhiḍimbāmagrataḥsthitām||