Adhyaya 164

Verse 1

हिडिम्बप्रेरितायाः तद्भगिन्या हिडिम्बायाः पाण्डवसमीपगमनम्।। 1 ।। भीमं दृष्ट्वा कामार्ताया हिडिम्बायाः भीमं प्रति वाक्यम्।। 2 ।। भीमहिडिम्बासंवादः।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। तत्र तेषु शयानेषु हिडिम्बो नाम राक्षसः। अविदूरे वनात्तस्माच्छालवृक्षं समाश्रितः।।

hiḍimbapreritāyāḥ tadbhaginyā hiḍimbāyāḥ pāṇḍavasamīpagamanam|| 1 || bhīmaṃ dṛṣṭvā kāmārtāyā hiḍimbāyāḥ bhīmaṃ prati vākyam|| 2 || bhīmahiḍimbāsaṃvādaḥ|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tatra teṣu śayāneṣu hiḍimbo nāma rākṣasaḥ| avidūre vanāttasmācchālavṛkṣaṃ samāśritaḥ||

Verse 2

क्रूरो मानुषमांसादो महावीर्यपराक्रमः। प्रावृड्जलधरश्यामः पिङ्गाक्षो दारुणाकृतिः।।

krūro mānuṣamāṃsādo mahāvīryaparākramaḥ| prāvṛḍjaladharaśyāmaḥ piṅgākṣo dāruṇākṛtiḥ||

Verse 3

दष्ट्राकरालवदनः करालो भीमदर्शनः। लम्बस्फिग्लम्बजठरो रक्तश्मश्रुशिरोरुहः।।

daṣṭrākarālavadanaḥ karālo bhīmadarśanaḥ| lambasphiglambajaṭharo raktaśmaśruśiroruhaḥ||

Verse 4

महावृक्षगलस्कन्धः शङ्कर्णो विभीषणः। यदृच्छया तानपश्यत्पाण्डुपुत्रान्महारथान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि चतुःषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 164 ।।

mahāvṛkṣagalaskandhaḥ śaṅkarṇo vibhīṣaṇaḥ| yadṛcchayā tānapaśyatpāṇḍuputrānmahārathān|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi hiḍimbavadhaparvaṇi catuḥṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 164 ||

Verse 5

विरूपरूपः पिङ्गाक्षः करालो घोरदर्शनः। पिशितेप्सुः क्षुधार्तश्च जिघ्रन्गन्धं यदृच्छया।।

virūparūpaḥ piṅgākṣaḥ karālo ghoradarśanaḥ| piśitepsuḥ kṣudhārtaśca jighrangandhaṃ yadṛcchayā||

Verse 6

ऊर्ध्वाङ्गुलिः स कण्डूयन्धुन्वन्रूक्षाञ्शिरोरुहान्। जृम्भमाणो महावक्त्रः पुनःपुनरवेक्ष्य च।।

ūrdhvāṅguliḥ sa kaṇḍūyandhunvanrūkṣāñśiroruhān| jṛmbhamāṇo mahāvaktraḥ punaḥpunaravekṣya ca||

Verse 7

हृष्टो मानुषमांसस्य महाकायो महाबलः। आघ्राय मानुषं गन्धं भगिनीमिदमब्रवीत्।।

hṛṣṭo mānuṣamāṃsasya mahākāyo mahābalaḥ| āghrāya mānuṣaṃ gandhaṃ bhaginīmidamabravīt||

Verse 8

उपपन्नं चिरस्याद्य भक्ष्यं मम मनःप्रियम्। जिघ्रतः प्रस्रुता स्नेहाज्जिह्वा पर्येति मे मुखात्।।

upapannaṃ cirasyādya bhakṣyaṃ mama manaḥpriyam| jighrataḥ prasrutā snehājjihvā paryeti me mukhāt||

Verse 9

अष्टौ दंष्ट्राः सुतीक्ष्णाग्राश्चिरस्यापातदुःसहाः। देहेषु मज्जयिष्यामि स्निग्धेषु पिशितेषु च।।

aṣṭau daṃṣṭrāḥ sutīkṣṇāgrāścirasyāpātaduḥsahāḥ| deheṣu majjayiṣyāmi snigdheṣu piśiteṣu ca||

Verse 10

आक्रम्य मानुषं कण्ठमाच्छिद्य धमनीमपि। उष्णं नवं प्रपास्यामि फेनलिं रुधिरं बहु।। यदृच्छया सालवृक्षं समाश्रित इत्यन्वयः।।

ākramya mānuṣaṃ kaṇṭhamācchidya dhamanīmapi| uṣṇaṃ navaṃ prapāsyāmi phenaliṃ rudhiraṃ bahu|| yadṛcchayā sālavṛkṣaṃ samāśrita ityanvayaḥ||

Verse 11

गच्छ जानीहि के त्वेते शेरते वनमाश्रिताः। मानुषो बलवान्गन्धो घ्राणं तर्पयतीव मे।।

gaccha jānīhi ke tvete śerate vanamāśritāḥ| mānuṣo balavāngandho ghrāṇaṃ tarpayatīva me||

Verse 12

हत्वैतान्मानुषान्सर्वानानयस्व ममान्तिकम्। अस्मद्विषयसुप्तेभ्यो नैतेभ्यो भयमस्ति ते।।

hatvaitānmānuṣānsarvānānayasva mamāntikam| asmadviṣayasuptebhyo naitebhyo bhayamasti te||

Verse 13

एषामुत्कृत्य मांसानि मानुषाणां यथेष्टतः। भक्षयिष्याव सहितौ कुरु पूर्णं वचो मम।।

eṣāmutkṛtya māṃsāni mānuṣāṇāṃ yatheṣṭataḥ| bhakṣayiṣyāva sahitau kuru pūrṇaṃ vaco mama||

Verse 14

भक्षयित्वा च मांसानि मानुषाणां प्रकामतः। नृत्याव सहितावावां दत्ततालावनेकशः।।

bhakṣayitvā ca māṃsāni mānuṣāṇāṃ prakāmataḥ| nṛtyāva sahitāvāvāṃ dattatālāvanekaśaḥ||

Verse 15

वैशंपायन उवाच। एवमुक्ता हिडिम्बा तु हिडिम्बेन महावने। भ्रातुर्वचनमाज्ञाय त्वरमाणेव राक्षसी।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktā hiḍimbā tu hiḍimbena mahāvane| bhrāturvacanamājñāya tvaramāṇeva rākṣasī||

Verse 16

आप्लुत्याप्लुत्य च तरूनगच्छत्पाण्डवान्प्रति। जगाम तत्र यत्र स्म शेरते पाण्डवा वने।।

āplutyāplutya ca tarūnagacchatpāṇḍavānprati| jagāma tatra yatra sma śerate pāṇḍavā vane||

Verse 17

ददर्श तत्र सा गत्वा पाण्डवान्पृथया सह। शयानान्भीमसेनं च जाग्रतं त्वपराजितम्।।

dadarśa tatra sā gatvā pāṇḍavānpṛthayā saha| śayānānbhīmasenaṃ ca jāgrataṃ tvaparājitam||

Verse 18

उपास्यमानान्भीमेन रूपयौवनशालिनः। सुकुमारांश्च पार्थान्सा व्यायामेन च कर्शितान्।।

upāsyamānānbhīmena rūpayauvanaśālinaḥ| sukumārāṃśca pārthānsā vyāyāmena ca karśitān||

Verse 19

दुःखेन संप्रयुक्तांश्च सहज्येष्ठान्प्रमाथिनः। रौद्री सती राजपुत्रं दर्शनीयप्रदर्शनम्।।

duḥkhena saṃprayuktāṃśca sahajyeṣṭhānpramāthinaḥ| raudrī satī rājaputraṃ darśanīyapradarśanam||

Verse 20

दृष्ट्वैव भीमसेनं सा सालस्कन्धमिवोद्यतम्। राक्षसी कामयामास रूपेणाप्रतिमं भुवि।।

dṛṣṭvaiva bhīmasenaṃ sā sālaskandhamivodyatam| rākṣasī kāmayāmāsa rūpeṇāpratimaṃ bhuvi||

Verse 21

अन्तर्गतेन मनसा चिन्तयामास राक्षसी। अयं श्यामो महाबाहुः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः।। धमनीं नाडीम्।।

antargatena manasā cintayāmāsa rākṣasī| ayaṃ śyāmo mahābāhuḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ|| dhamanīṃ nāḍīm||

Verse 22

कम्बुग्रीवः पुष्कराक्षो भर्ता युक्तो भवेन्मम। नाहं भ्रातृवचो जातु कुर्यां क्रूरमसांप्रतम्।।

kambugrīvaḥ puṣkarākṣo bhartā yukto bhavenmama| nāhaṃ bhrātṛvaco jātu kuryāṃ krūramasāṃpratam||

Verse 23

पतिस्नेहोऽतिबलवान्न तथा भ्रातृसौहृदम्। मुहूर्तमिव तृप्तिश्च भवेद्धातुर्ममैव च।।

patisneho'tibalavānna tathā bhrātṛsauhṛdam| muhūrtamiva tṛptiśca bhaveddhāturmamaiva ca||

Verse 24

हतैरेतैरहत्वा तु मोदिष्ये शाश्वतीः समाः। निश्चित्येत्थं हिडिम्बा सा भीमं दृष्ट्वा महाभुजं।।

hatairetairahatvā tu modiṣye śāśvatīḥ samāḥ| niścityetthaṃ hiḍimbā sā bhīmaṃ dṛṣṭvā mahābhujaṃ||

Verse 25

उत्सृज्य राक्षसं रूपं मानुषं रूपमास्थिता। सा कामरूपिणी रूपं कृत्वा मदनमोहिता।।

utsṛjya rākṣasaṃ rūpaṃ mānuṣaṃ rūpamāsthitā| sā kāmarūpiṇī rūpaṃ kṛtvā madanamohitā||

Verse 26

उपतस्थे महात्मानं भीमसेनमनिन्दिता। इङ्गिताकारकुशला सोपासर्पच्छनैः शनैः।।

upatasthe mahātmānaṃ bhīmasenamaninditā| iṅgitākārakuśalā sopāsarpacchanaiḥ śanaiḥ||

Verse 27

विनम्यमानेव लता दिव्याभरणभूषिता। शनैः शनैश्च तां भीमः समीपमुपसर्पतीम्।।

vinamyamāneva latā divyābharaṇabhūṣitā| śanaiḥ śanaiśca tāṃ bhīmaḥ samīpamupasarpatīm||

Verse 28

हर्षमाणां तदा पश्यत्तन्वीं पीनपयोधराम्। चन्द्राननां पद्मनेत्रां नीलकुञ्चितमूर्धजाम्।।

harṣamāṇāṃ tadā paśyattanvīṃ pīnapayodharām| candrānanāṃ padmanetrāṃ nīlakuñcitamūrdhajām||

Verse 29

कृष्णां सुपाण्डुरैर्दन्तैर्बिम्बोष्ठीं चारुदर्शनाम्। दृष्ट्वा तां रूपसंपन्नां भीमो विस्मयमागतः।।

kṛṣṇāṃ supāṇḍurairdantairbimboṣṭhīṃ cārudarśanām| dṛṣṭvā tāṃ rūpasaṃpannāṃ bhīmo vismayamāgataḥ||

Verse 30

उपचारगुणैर्युक्तां ललितैर्हाससंमितैः। समीपमुपसंप्राप्य भीमं साथ वरानता।।

upacāraguṇairyuktāṃ lalitairhāsasaṃmitaiḥ| samīpamupasaṃprāpya bhīmaṃ sātha varānatā||

Verse 31

वचो वचनवेलायां भीमं प्रोवाच भामिनी। लज्जया नम्यमानेव सर्वाभरणभूषिता।।

vaco vacanavelāyāṃ bhīmaṃ provāca bhāminī| lajjayā namyamāneva sarvābharaṇabhūṣitā||

Verse 32

स्मितपूर्वमिदं वाक्यं भीमसेनमथाब्रवीत्। कुतस्त्वमसि संप्राप्तः कश्चासि पुरुषर्षभ।।

smitapūrvamidaṃ vākyaṃ bhīmasenamathābravīt| kutastvamasi saṃprāptaḥ kaścāsi puruṣarṣabha||

Verse 33

क इमे शेरते चेह पुरुषा देवरूपिणः। केयं वै बृहती श्यामा सुकुमारी तवानघ।।

ka ime śerate ceha puruṣā devarūpiṇaḥ| keyaṃ vai bṛhatī śyāmā sukumārī tavānagha||

Verse 34

शेते वनमिदं प्राप्य विश्वस्ता स्वगृहे यथा। नेदं जानीथ गहनं वनं राक्षससेवितम्।।

śete vanamidaṃ prāpya viśvastā svagṛhe yathā| nedaṃ jānītha gahanaṃ vanaṃ rākṣasasevitam||

Verse 35

वसति ह्यत्र पापात्मा हिडिम्बो नाम राक्षसः।।

vasati hyatra pāpātmā hiḍimbo nāma rākṣasaḥ||

Verse 36

तेनाहं प्रेषिता भ्रात्रा दुष्टभावेन रक्षसा। बिभक्षयिषता मांसं युष्माकममरोपमाः।। श्यामः तरुणः।।

tenāhaṃ preṣitā bhrātrā duṣṭabhāvena rakṣasā| bibhakṣayiṣatā māṃsaṃ yuṣmākamamaropamāḥ|| śyāmaḥ taruṇaḥ||

Verse 37

साऽहं त्वमभिसंप्रेक्ष्य देवगर्भसमप्रभम्। नान्यं भर्तारमिच्छामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।

sā'haṃ tvamabhisaṃprekṣya devagarbhasamaprabham| nānyaṃ bhartāramicchāmi satyametadbravīmi te||

Verse 38

एतद्विज्ञाय धर्मज्ञ युक्तं मयि समाचर। कामोपहतचित्तां हि भजमानां भजस्व माम्।।

etadvijñāya dharmajña yuktaṃ mayi samācara| kāmopahatacittāṃ hi bhajamānāṃ bhajasva mām||

Verse 39

त्रास्यामि त्वां महाबाहो राक्षसात्पुरुषादकात्। वत्स्यावो गिरिदुर्गेषु भर्ता भव ममानघ।।

trāsyāmi tvāṃ mahābāho rākṣasātpuruṣādakāt| vatsyāvo giridurgeṣu bhartā bhava mamānagha||

Verse 40

इच्छामि वीर भद्रं ते मा मे प्राणान्विहासिषः। त्वया ह्यहं परित्यक्ता न जीवेयमरिन्दम।।

icchāmi vīra bhadraṃ te mā me prāṇānvihāsiṣaḥ| tvayā hyahaṃ parityaktā na jīveyamarindama||

Verse 41

अन्तरिक्षचरी ह्यस्मि कामतो विचरामि च। अतुलामाप्नुहि प्रीतिं तत्र तत्र मया सह।।

antarikṣacarī hyasmi kāmato vicarāmi ca| atulāmāpnuhi prītiṃ tatra tatra mayā saha||

Verse 42

भीमसेन उवाच। एष ज्येष्ठो मम भ्राता मान्यः परमको गुरुः। अनिविष्टो हि तन्नाहं परिविद्यां कथंचन।।

bhīmasena uvāca| eṣa jyeṣṭho mama bhrātā mānyaḥ paramako guruḥ| aniviṣṭo hi tannāhaṃ parividyāṃ kathaṃcana||

Verse 43

मातरं भ्रातरं ज्येष्ठं कनिष्ठानपरानपि। परित्यजेत कोन्वद्य प्रभवन्निह राक्षसि।।

mātaraṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhānaparānapi| parityajeta konvadya prabhavanniha rākṣasi||

Verse 44

को हि सुप्तानिमान्भ्रातॄन्दत्त्वा राक्षसभोजनम्। मातरं च नरो गच्छेत्कामार्त इव मद्विधः।।

ko hi suptānimānbhrātṝndattvā rākṣasabhojanam| mātaraṃ ca naro gacchetkāmārta iva madvidhaḥ||

Verse 45

राक्षस्युवाच। एकं त्वां मोक्षयिष्यामि सह मात्रा परन्तप। सोदरानुत्सृजैनांस्त्वमारोह जघनं मम।।

rākṣasyuvāca| ekaṃ tvāṃ mokṣayiṣyāmi saha mātrā parantapa| sodarānutsṛjaināṃstvamāroha jaghanaṃ mama||

Verse 46

भीम उवाच। नाहं जीवितुमाशंसे भ्रातॄनुत्सृज्य राक्षसि। यथाश्रद्धं व्रजैका हि विप्रियं मे प्रभाषसे।।

bhīma uvāca| nāhaṃ jīvitumāśaṃse bhrātṝnutsṛjya rākṣasi| yathāśraddhaṃ vrajaikā hi vipriyaṃ me prabhāṣase||

Verse 47

राक्षस्युवाच। यत्ते प्रियं तत्करिष्ये सर्वानेतान्प्रबोधय। मोक्षयिष्याम्यहं कामं राक्षसात्पुरुषादकात्।।

rākṣasyuvāca| yatte priyaṃ tatkariṣye sarvānetānprabodhaya| mokṣayiṣyāmyahaṃ kāmaṃ rākṣasātpuruṣādakāt||

Verse 48

भीमसेन उवाच। सुखसुप्तान्वने भ्रातॄन्मातरं चैव राक्षसि। न भयाद्बोधयिष्यामि भ्रातुस्तव दुरात्मनः।।

bhīmasena uvāca| sukhasuptānvane bhrātṝnmātaraṃ caiva rākṣasi| na bhayādbodhayiṣyāmi bhrātustava durātmanaḥ||

Verse 49

न हि मे राक्षसा भीरु सोढुं शक्ताः पराक्रमम्। न मनुष्या न गन्धर्वा न यक्षाश्चारुलोचने।।

na hi me rākṣasā bhīru soḍhuṃ śaktāḥ parākramam| na manuṣyā na gandharvā na yakṣāścārulocane||

Verse 50

गच्छ वा तिष्ठ वा भद्रे यद्वा पीच्छसि तत्कुरु। तं वा प्रेषय तन्वङ्गि भ्रातरं पुरुषादकम्।।

gaccha vā tiṣṭha vā bhadre yadvā pīcchasi tatkuru| taṃ vā preṣaya tanvaṅgi bhrātaraṃ puruṣādakam||