Adhyaya 163

Verse 1

तृषार्तान् मातरं भ्रांतॄश्च न्यग्रोधमूले स्थापयित्वा जलानयनाय भीमस्य गमनम्।। 1 ।। जलमानीयागतस्य भूमौ सुप्तान्मात्रादीन्पश्यतो भीमस्य प्रलापः।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। तेन विक्रममाणेन ऊरुवेगसमीरितम्। वनं सवृक्षविटपं व्याघूर्णितमिवाभवत्।।

tṛṣārtān mātaraṃ bhrāṃtṝśca nyagrodhamūle sthāpayitvā jalānayanāya bhīmasya gamanam|| 1 || jalamānīyāgatasya bhūmau suptānmātrādīnpaśyato bhīmasya pralāpaḥ|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| tena vikramamāṇena ūruvegasamīritam| vanaṃ savṛkṣaviṭapaṃ vyāghūrṇitamivābhavat||

Verse 2

जङ्गावातो ववौ चास्य शुचिशुक्रागमे यथा। आवर्जितालतावृक्षं मार्गं चक्रे महाबलः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि त्रिषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 163 ।। ।। समाप्तं जतुर्गृहपर्व ।।

jaṅgāvāto vavau cāsya śuciśukrāgame yathā| āvarjitālatāvṛkṣaṃ mārgaṃ cakre mahābalaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi jatugṛhaparvaṇi triṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 163 || || samāptaṃ jaturgṛhaparva ||

Verse 3

स मृद्गन्पुष्पितांश्चैव फलितांश्च वनस्पतीन्। अवरुज्य ययौ गुल्मान्पथस्तस्य समीपजान्।। शुचिशुक्रागमे ज्येष्ठाषाढयोः समये। आवर्जिताः समीकृता लता वृक्षाश्च यस्मिन्।।

sa mṛdganpuṣpitāṃścaiva phalitāṃśca vanaspatīn| avarujya yayau gulmānpathastasya samīpajān|| śuciśukrāgame jyeṣṭhāṣāḍhayoḥ samaye| āvarjitāḥ samīkṛtā latā vṛkṣāśca yasmin||

Verse 4

स रोषित इव क्रुद्धो वने भञ्जन्महाद्रुमान्। त्रिप्रस्रुतमदः शुष्मी षष्टिवर्षो मतङ्गराट्।। अवरुज्य भङ्क्त्वा।।

sa roṣita iva kruddho vane bhañjanmahādrumān| triprasrutamadaḥ śuṣmī ṣaṣṭivarṣo mataṅgarāṭ|| avarujya bhaṅktvā||

Verse 5

गच्छतस्तस्य वेगेन तार्क्ष्यमारुतरंहसः। भीमस्य पाण्डुपुत्राणां मूर्च्छेव समजायत।।

gacchatastasya vegena tārkṣyamārutaraṃhasaḥ| bhīmasya pāṇḍuputrāṇāṃ mūrccheva samajāyata||

Verse 6

असकृच्चापि सतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः। पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्तदा।।

asakṛccāpi satīrya dūrapāraṃ bhujaplavaiḥ| pathi pracchannamāsedurdhārtarāṣṭrabhayāttadā||

Verse 7

कृच्छ्रेण मातरं चैव सुकुमारीं यशस्विनीम्। अवहत्स तु पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च।।

kṛcchreṇa mātaraṃ caiva sukumārīṃ yaśasvinīm| avahatsa tu pṛṣṭhena rodhaḥsu viṣameṣu ca||

Verse 8

अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम्। क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभ।।

agamacca vanoddeśamalpamūlaphalodakam| krūrapakṣimṛgaṃ ghoraṃ sāyāhne bharatarṣabha||

Verse 9

घोरा समभवत्सन्ध्या दारुणा मृगपक्षिणः। अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैरासन्ननार्तवैः।। रोषितो रोषं प्रापितः। त्रिषु गण्डकर्णमूलगुह्यदेशेषु प्रस्रुतो मदो यस्य सः। शुष्मी तेजस्वी।।

ghorā samabhavatsandhyā dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ| aprakāśā diśaḥ sarvā vātairāsannanārtavaiḥ|| roṣito roṣaṃ prāpitaḥ| triṣu gaṇḍakarṇamūlaguhyadeśeṣu prasruto mado yasya saḥ| śuṣmī tejasvī||

Verse 10

शीर्णपर्णफलै राजन्बहुगुल्मक्षुपद्रुमैः। भग्नावभुग्नभूयिष्ठैर्नानाद्रुमसमाकुलैः।।

śīrṇaparṇaphalai rājanbahugulmakṣupadrumaiḥ| bhagnāvabhugnabhūyiṣṭhairnānādrumasamākulaiḥ||

Verse 11

ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिताः। नाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया।।

te śrameṇa ca kauravyāstṛṣṇayā ca prapīḍitāḥ| nāśaknuvaṃstadā gantuṃ nidrayā ca pravṛddhayā||

Verse 12

न्यविशन्ति हि ते सर्वे निरास्वादे महावने। रात्र्यामेव गतास्तूर्णं चतुर्विंशतियोजनम्। ततस्तृषा परिक्लन्ता कुन्ती वचनमब्रवीत्।। अनार्तवैरनृतुभवैरुत्पातरूपैरित्यर्थः।।

nyaviśanti hi te sarve nirāsvāde mahāvane| rātryāmeva gatāstūrṇaṃ caturviṃśatiyojanam| tatastṛṣā pariklantā kuntī vacanamabravīt|| anārtavairanṛtubhavairutpātarūpairityarthaḥ||

Verse 13

माता सती पाण्डवानां पञ्चानां मध्यतः स्थिता। तृष्णया हि परीताऽहमनाथेव महावने।।

mātā satī pāṇḍavānāṃ pañcānāṃ madhyataḥ sthitā| tṛṣṇayā hi parītā'hamanātheva mahāvane||

Verse 14

इतः परं तु शक्ताहं गन्तुं च न पदात्पदम्। शयिष्ये वृक्षमूलेऽत्र धार्तराष्ट्रा हरन्तु माम्।।

itaḥ paraṃ tu śaktāhaṃ gantuṃ ca na padātpadam| śayiṣye vṛkṣamūle'tra dhārtarāṣṭrā harantu mām||

Verse 15

शृणु भीम वचो मह्यं तव बाहुबलात्पुरः। स्थातुं न शक्ताः कौरव्याः किं बिभेषि पृथासुत।।

śṛṇu bhīma vaco mahyaṃ tava bāhubalātpuraḥ| sthātuṃ na śaktāḥ kauravyāḥ kiṃ bibheṣi pṛthāsuta||

Verse 16

अन्यो रथो न मेऽस्तीह भीमसेनादृते भुवि। धार्तराष्ट्राद्वृथा भीरुर्न मां स्वप्तुमिहेच्छसि।।

anyo ratho na me'stīha bhīmasenādṛte bhuvi| dhārtarāṣṭrādvṛthā bhīrurna māṃ svaptumihecchasi||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। भीमपृष्ठस्थिता चेत्थं दूयमानेन चेतसा। निश्यध्वनि रुदन्ती सा निद्रावश्मुपागता।।

vaiśaṃpāyana uvāca| bhīmapṛṣṭhasthitā cetthaṃ dūyamānena cetasā| niśyadhvani rudantī sā nidrāvaśmupāgatā||

Verse 18

तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात्प्रजल्पितम्। कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे।।

tacchrutvā bhīmasenasya mātṛsnehātprajalpitam| kāruṇyena manastaptaṃ gamanāyopacakrame||

Verse 19

ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत्। न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह।।

tato bhīmo vanaṃ ghoraṃ praviśya vijanaṃ mahat| nyagrodhaṃ vipulacchāyaṃ ramaṇīyaṃ dadarśa ha||

Verse 20

तत्र निक्षिप्य तान्सर्वानुवाच भरतर्षभः। पानीयं मृगयामीह तावद्विश्रम्यतामिह।।

tatra nikṣipya tānsarvānuvāca bharatarṣabhaḥ| pānīyaṃ mṛgayāmīha tāvadviśramyatāmiha||

Verse 21

एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः। ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्चेति मतिर्मम।।

ete ruvanti madhuraṃ sārasā jalacāriṇaḥ| dhruvamatra jalasthānaṃ mahacceti matirmama||

Verse 22

अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत। जगाम तत्र यत्र स्म सारसा जलचारिणः।।

anujñātaḥ sa gaccheti bhrātrā jyeṣṭhena bhārata| jagāma tatra yatra sma sārasā jalacāriṇaḥ||

Verse 23

अपश्यत्पद्मिनीखण्डमण्डितं स सरोवरम्। स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ।।

apaśyatpadminīkhaṇḍamaṇḍitaṃ sa sarovaram| sa tatra pītvā pānīyaṃ snātvā ca bharatarṣabha||

Verse 24

तेषामर्थे च जग्राह भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलः। उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत।।

teṣāmarthe ca jagrāha bhrātṝṇāṃ bhrātṛvatsalaḥ| uttarīyeṇa pānīyamānayāmāsa bhārata||

Verse 25

पङ्कजानामनेकैश्च पत्रैर्बध्वा पृथक्पृथक्। गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति। शोकदुःखपरीतात्मा निशश्वासोरगो यथा।।

paṅkajānāmanekaiśca patrairbadhvā pṛthakpṛthak| gavyūtimātrādāgatya tvarito mātaraṃ prati| śokaduḥkhaparītātmā niśaśvāsorago yathā||

Verse 26

स सुप्तां मातरं भ्रातॄन्निद्राविद्रावितौजसः। महारौद्रे वने घोरे वृक्षमूले सुशीतले।।

sa suptāṃ mātaraṃ bhrātṝnnidrāvidrāvitaujasaḥ| mahāraudre vane ghore vṛkṣamūle suśītale||

Verse 27

विक्षिप्तकरपादांश्च दीर्घोच्छ्वासान्महाबलान्। ऊर्ध्ववक्त्रान्महाकायान्पञ्चेन्द्रानिव भूपते।।

vikṣiptakarapādāṃśca dīrghocchvāsānmahābalān| ūrdhvavaktrānmahākāyānpañcendrāniva bhūpate||

Verse 28

अज्ञातवृक्षनित्यस्थप्रेतराक्षससाध्वसान्। दृष्ट्वा वै भृशशोकार्तो बिललापानिलात्मजः।।

ajñātavṛkṣanityasthapretarākṣasasādhvasān| dṛṣṭvā vai bhṛśaśokārto bilalāpānilātmajaḥ||

Verse 29

भृशं शोकपरीत्मा विललाप वृकोदरः।।

bhṛśaṃ śokaparītmā vilalāpa vṛkodaraḥ||

Verse 30

अतः कष्टतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति। यत्पश्यामि महीसुप्तान्भ्रातॄनद्य सुमन्दभाक्।। तृषा तृष्णया।।

ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu draṣṭavyaṃ hi bhaviṣyati| yatpaśyāmi mahīsuptānbhrātṝnadya sumandabhāk|| tṛṣā tṛṣṇayā||

Verse 31

शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते। नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले।।

śayaneṣu parārdhyeṣu ye purā vāraṇāvate| nādhijagmustadā nidrāṃ te'dya suptā mahītale||

Verse 32

स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसङ्घावमर्दिनः। कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्।।

svasāraṃ vasudevasya śatrusaṅghāvamardinaḥ| kuntirājasutāṃ kuntīṃ sarvalakṣaṇapūjitām||

Verse 33

स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनः। तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम्।।

snuṣāṃ vicitravīryasya bhāryāṃ pāṇḍormahātmanaḥ| tathaiva cāsmajjananīṃ puṇḍarīkodaraprabhām||

Verse 34

सुकुमारतरामेनां महार्हशयनोचिताम्। शयानां पश्यताऽद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्।।

sukumāratarāmenāṃ mahārhaśayanocitām| śayānāṃ paśyatā'dyeha pṛthivyāmatathocitām||

Verse 35

धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुपुवे या सुतानिमान्। सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेषे प्रासादशायिनी।।

dharmādindrācca vātācca supuve yā sutānimān| seyaṃ bhūmau pariśrāntā śeṣe prāsādaśāyinī||

Verse 36

किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम्। योऽहमद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले।।

kiṃ nu duḥkhataraṃ śakyaṃ mayā draṣṭumataḥ param| yo'hamadya naravyāghrānsuptānpaśyāmi bhūtale||

Verse 37

त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्योऽर्हते नृपः। सो।़यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम्।।

triṣu lokeṣu yo rājyaṃ dharmanityo'rhate nṛpaḥ| so|़yaṃ bhūmau pariśrāntaḥ śete prākṛtavatkatham||

Verse 38

अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमोऽर्जुनः। शेते प्राकृतवद्भूमौ ततो दुःखतरं नु किम्।।

ayaṃ nīlāmbudaśyāmo nareṣvapratimo'rjunaḥ| śete prākṛtavadbhūmau tato duḥkhataraṃ nu kim||

Verse 39

अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा। तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले।।

aśvināviva devānāṃ yāvimau rūpasaṃpadā| tau prākṛtavadadyemau prasuptau dharaṇītale||

Verse 40

ज्ञातयो यस्य नै स्युर्विषमाः कुलपांसनाः। स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकजः।। मुमन्दभागतिमन्दभाग्यः।।

jñātayo yasya nai syurviṣamāḥ kulapāṃsanāḥ| sa jīveta sukhaṃ loke grāmadruma ivaikajaḥ|| mumandabhāgatimandabhāgyaḥ||

Verse 41

एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितः। चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरध्वनीनैश्च पूजितः।।

eko vṛkṣo hi yo grāme bhavetparṇaphalānvitaḥ| caityo bhavati nirjñātiradhvanīnaiśca pūjitaḥ||

Verse 42

येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिताः। ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः।।

yeṣāṃ ca bahavaḥ śūrā jñātayo dharmamāśritāḥ| te jīvanti sukhaṃ loke bhavanti ca nirāmayāḥ||

Verse 43

बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः। जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य द्रुमाः काननजा इव।। एकज एक एव जातोऽसहायः।।

balavantaḥ samṛddhārthā mitrabāndhavanandanāḥ| jīvantyanyonyamāśritya drumāḥ kānanajā iva|| ekaja eka eva jāto'sahāyaḥ||

Verse 44

वयं तु धृतराष्ट्रेण दुष्पुत्रेण दुरात्मना। राज्यलुब्धेन मूर्खेण दुर्मन्त्रिसहितेन वै।।

vayaṃ tu dhṛtarāṣṭreṇa duṣputreṇa durātmanā| rājyalubdhena mūrkheṇa durmantrisahitena vai||

Verse 45

दुष्टेनाधर्मशीलेन स्वार्थनिष्ठैकबुद्धिना। विवासिता न दग्धाश्च क्षत्तुर्बुद्धिपराक्रमात्।।

duṣṭenādharmaśīlena svārthaniṣṭhaikabuddhinā| vivāsitā na dagdhāśca kṣatturbuddhiparākramāt||

Verse 46

तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिताः। कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशमनुत्तमम्।।

tasmānmuktā vayaṃ dāhādimaṃ vṛkṣamupāśritāḥ| kāṃ diśaṃ pratipatsyāmaḥ prāptāḥ kleśamanuttamam||

Verse 47

सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन। नूनं देवाः प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिरः।।

sakāmo bhava durbuddhe dhārtarāṣṭrālpadarśana| nūnaṃ devāḥ prasannāste nānujñāṃ me yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 48

प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते। नन्वद्य ससुतामात्यं सकर्णानुजसौबलम्।। बान्धवानां नन्दनाः सुखदाः।।

prayacchati vadhe tubhyaṃ tena jīvasi durmate| nanvadya sasutāmātyaṃ sakarṇānujasaubalam|| bāndhavānāṃ nandanāḥ sukhadāḥ||

Verse 49

गत्वा क्रोधसमाविष्टः प्रेषयिष्ये यमक्षयम्। किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्तेन क्रुध्यते नृपः।।

gatvā krodhasamāviṣṭaḥ preṣayiṣye yamakṣayam| kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yattena krudhyate nṛpaḥ||

Verse 50

धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठः पापाचार युधिष्ठिरः। एवमुक्त्वा महाबाहुः क्रोधसन्दीप्तमानसः।।

dharmātmā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pāpācāra yudhiṣṭhiraḥ| evamuktvā mahābāhuḥ krodhasandīptamānasaḥ||

Verse 51

करं करेण निष्पिष्य निःश्वसन्दीनमानसः। पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावकः।।

karaṃ kareṇa niṣpiṣya niḥśvasandīnamānasaḥ| punardīnamanā bhūtvā śāntārciriva pāvakaḥ||

Verse 52

भ्रातॄन्महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदरः। विश्वस्तानिव संविष्टान्पृथग्जनसमानिव।।

bhrātṝnmahītale suptānavaikṣata vṛkodaraḥ| viśvastāniva saṃviṣṭānpṛthagjanasamāniva||

Verse 53

नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये। जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहंस्वयम्।।

nātidūreṇa nagaraṃ vanādasmāddhi lakṣaye| jāgartavye svapantīme hanta jāgarmyahaṃsvayam||

Verse 54

प्राश्यन्तीमे जलं पश्चात्प्रतिबुद्धा जितक्लमाः। इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा।।

prāśyantīme jalaṃ paścātpratibuddhā jitaklamāḥ| iti bhīmo vyavasyaiva jajāgāra svayaṃ tadā||