Adhyaya 162

Verse 1

पौरैः प्रातर्जतुगृहसमीपमागत्य पुरोचनसहितानां पाण्डवानां दाहं निश्चित्य धृतराष्ट्राय दूतमुखेन पाण्डवृत्तान्तनिवेदनम्।। 1 ।। तच्छ्रवणेन ज्ञातिभिः सह धृतराष्ट्रेण कुन्त्यादीनां उदकदानम्।। 2 ।। भीष्मविदुरयोः संवादः।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। अथ रात्र्यां व्यतीतायामशेषो नागरो जनः। तत्राजगाम त्वरितो दिदृक्षुः पाण्डुनन्दनान्।।

pauraiḥ prātarjatugṛhasamīpamāgatya purocanasahitānāṃ pāṇḍavānāṃ dāhaṃ niścitya dhṛtarāṣṭrāya dūtamukhena pāṇḍavṛttāntanivedanam|| 1 || tacchravaṇena jñātibhiḥ saha dhṛtarāṣṭreṇa kuntyādīnāṃ udakadānam|| 2 || bhīṣmavidurayoḥ saṃvādaḥ|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| atha rātryāṃ vyatītāyāmaśeṣo nāgaro janaḥ| tatrājagāma tvarito didṛkṣuḥ pāṇḍunandanān||

Verse 2

निर्वापयन्तो ज्वलनं ते जना ददृशुस्ततः। जातुषं तद्गृहं दग्धममात्यं च पुरोचनम्।।

nirvāpayanto jvalanaṃ te janā dadṛśustataḥ| jātuṣaṃ tadgṛhaṃ dagdhamamātyaṃ ca purocanam||

Verse 3

नूनं दुर्योधनेनेदं विहितं पापकर्मणा। पाण्डवानां विनाशायेत्येवं ते चुक्रुशुर्जनाः।।

nūnaṃ duryodhanenedaṃ vihitaṃ pāpakarmaṇā| pāṇḍavānāṃ vināśāyetyevaṃ te cukruśurjanāḥ||

Verse 4

विदिते धृतराष्ट्रस्य धार्तराष्ट्रो न संशयः। दग्धवान्पाण्डुदायादान्न ह्येतत्प्रतिषिद्धवान्।।

vidite dhṛtarāṣṭrasya dhārtarāṣṭro na saṃśayaḥ| dagdhavānpāṇḍudāyādānna hyetatpratiṣiddhavān||

Verse 5

नूनं शान्तनवोऽपीह न धर्मनुवर्तते। द्रोणश्च विदुरश्चैव कृपश्चान्ये च कौरवाः।।

nūnaṃ śāntanavo'pīha na dharmanuvartate| droṇaśca viduraścaiva kṛpaścānye ca kauravāḥ||

Verse 6

नावेक्षन्ते ह तं धर्मं धर्मात्मानोऽप्यहो विधेः। श्रुतवन्तोऽपि विद्वांसो धनवद्वशगा अहो।।

nāvekṣante ha taṃ dharmaṃ dharmātmāno'pyaho vidheḥ| śrutavanto'pi vidvāṃso dhanavadvaśagā aho||

Verse 7

साधूननाथान्धर्मिष्ठात्सत्यव्रतपरायणान्। नावेक्षन्ते महान्तोऽपि दैवं तेषां परायणम्।।

sādhūnanāthāndharmiṣṭhātsatyavrataparāyaṇān| nāvekṣante mahānto'pi daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam||

Verse 8

ते वयं धृतराष्ट्राय प्रेषयामो दुरात्मने। संवृत्तस्ते परः कामः पाण्डवान्दग्धवानसि।।

te vayaṃ dhṛtarāṣṭrāya preṣayāmo durātmane| saṃvṛttaste paraḥ kāmaḥ pāṇḍavāndagdhavānasi||

Verse 9

ततो व्यपोहमानास्ते पाण्डवार्थे हुताशनम्। निषादीं ददृशुर्दग्धां पञ्चपुत्रामनागसम्।।

tato vyapohamānāste pāṇḍavārthe hutāśanam| niṣādīṃ dadṛśurdagdhāṃ pañcaputrāmanāgasam||

Verse 10

इतः पश्यत कुन्तीयं दग्धा शेते तपस्विनी। पुत्रैः सहैव वार्ष्णेयी हन्तेत्याहुः स्म नागराः।।

itaḥ paśyata kuntīyaṃ dagdhā śete tapasvinī| putraiḥ sahaiva vārṣṇeyī hantetyāhuḥ sma nāgarāḥ||

Verse 11

खनकेन तु तेनैव वेश्म शोधयता बिलम्। पांसुभिः पिहितं तच्च पुरुषैस्तैर्न लक्षितम्।।

khanakena tu tenaiva veśma śodhayatā bilam| pāṃsubhiḥ pihitaṃ tacca puruṣaistairna lakṣitam||

Verse 12

ततस्ते प्रेषयामासुर्धृतराष्ट्राय नागराः। पाण्डवानग्निना दग्धानमात्यं च पुरोचनम्।।

tataste preṣayāmāsurdhṛtarāṣṭrāya nāgarāḥ| pāṇḍavānagninā dagdhānamātyaṃ ca purocanam||

Verse 13

श्रुत्वा तु धृतराष्ट्रस्तद्राजा सुमहदप्रियम्। विनाशं पाण्डुपुत्राणां विललाप सुदुःखितः।।

śrutvā tu dhṛtarāṣṭrastadrājā sumahadapriyam| vināśaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ||

Verse 14

अन्तर्हृष्टमनाश्चासौ बहिर्दुःखसमन्वितः। अन्तःशीतो बहिश्चोष्णो ग्रीष्मेऽगाधह्वदोयथा।।

antarhṛṣṭamanāścāsau bahirduḥkhasamanvitaḥ| antaḥśīto bahiścoṣṇo grīṣme'gādhahvadoyathā||

Verse 15

धृतराष्ट्र उवाच। अद्य पाण्डुर्मृतो राजा मम भ्राता महायशाः। तेषु वीरेषु दग्धेषु मात्रा सह विशेषतः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| adya pāṇḍurmṛto rājā mama bhrātā mahāyaśāḥ| teṣu vīreṣu dagdheṣu mātrā saha viśeṣataḥ||

Verse 16

गच्छन्तु पुरुषाः शीघ्रं नगरं वारणावतम्। सत्कारयन्तु तान्वीरान्कुन्तीं राजसुतां च ताम्।।

gacchantu puruṣāḥ śīghraṃ nagaraṃ vāraṇāvatam| satkārayantu tānvīrānkuntīṃ rājasutāṃ ca tām||

Verse 17

ये च तत्र मृतास्तेषां सुहृदः सन्ति तानपि। कारयन्तु च कुल्यानि शुभ्राणि च बृहन्ति च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि द्विषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 162 ।।

ye ca tatra mṛtāsteṣāṃ suhṛdaḥ santi tānapi| kārayantu ca kulyāni śubhrāṇi ca bṛhanti ca|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi jatugṛhaparvaṇi dviṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 162 ||

Verse 18

मम दग्धा महात्मानः कुलवंशविवर्धनाः।।

mama dagdhā mahātmānaḥ kulavaṃśavivardhanāḥ||

Verse 19

एवं गते मया शक्यं यद्यत्कारयितुं हितम्। पाण्डवानां च कुन्त्याश्च तत्सर्वं क्रियतां धनैः।।

evaṃ gate mayā śakyaṃ yadyatkārayituṃ hitam| pāṇḍavānāṃ ca kuntyāśca tatsarvaṃ kriyatāṃ dhanaiḥ||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। समेताश्च ततः सर्वे भीष्मेण सह कौरवाः। धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च गङ्गामभिमुखा ययुः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sametāśca tataḥ sarve bhīṣmeṇa saha kauravāḥ| dhṛtarāṣṭraḥ saputraśca gaṅgāmabhimukhā yayuḥ||

Verse 21

एकवस्त्रा निरानन्दा निराभरणवेष्टनः। उदकं कर्तुकामा वै पाण्डवानां महात्मनाम्।।

ekavastrā nirānandā nirābharaṇaveṣṭanaḥ| udakaṃ kartukāmā vai pāṇḍavānāṃ mahātmanām||

Verse 22

एवं गत्वा ततश्चक्रे ज्ञातिभिः परिवारितः। उदकं पाण्डुपुत्राणां धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः।।

evaṃ gatvā tataścakre jñātibhiḥ parivāritaḥ| udakaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ||

Verse 23

रुरुदुः सहिताः सर्वे भृशं शोकपरायणाः। हा युधिष्ठिर कौरव्य हा भीम इति चापरे।।

ruruduḥ sahitāḥ sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ| hā yudhiṣṭhira kauravya hā bhīma iti cāpare||

Verse 24

हा फल्गुनेति चाप्यन्ये हा यमाविति चापरे। कुन्तीमार्ताश्च शोचन्त उदकं चक्रिरे जनाः।।

hā phalguneti cāpyanye hā yamāviti cāpare| kuntīmārtāśca śocanta udakaṃ cakrire janāḥ||

Verse 25

अन्ये पौरजनाश्चैवमन्वशोचन्त पाण्डवान्। विदुरस्त्वल्पशश्चक्रे शोकं वेद परं हि सः।। कुल्यानि अस्थीनि कारयन्तु संस्कारयन्तु। कुल्यानि चैत्यानीत्यन्ये।।

anye paurajanāścaivamanvaśocanta pāṇḍavān| vidurastvalpaśaścakre śokaṃ veda paraṃ hi saḥ|| kulyāni asthīni kārayantu saṃskārayantu| kulyāni caityānītyanye||

Verse 26

विदुरो धृतराष्ट्रस्य जानन्सर्वं मनोगतम्। तेनायं विधिना सृष्टः कुटिलः कपटाशयः।।

viduro dhṛtarāṣṭrasya jānansarvaṃ manogatam| tenāyaṃ vidhinā sṛṣṭaḥ kuṭilaḥ kapaṭāśayaḥ||

Verse 27

इत्येवं चिन्तयन्राजन्विदुरो विदुषां वरः। लोकानां दर्शयन्दुःखं दुःखितैः सह बान्धवैः।।

ityevaṃ cintayanrājanviduro viduṣāṃ varaḥ| lokānāṃ darśayanduḥkhaṃ duḥkhitaiḥ saha bāndhavaiḥ||

Verse 28

मनसाऽचिन्तयत्पार्थान्कियद्दूरं गता इति। सहिताः पाण्डवाः पुत्रा इति चिन्तापरोऽभवत्।।

manasā'cintayatpārthānkiyaddūraṃ gatā iti| sahitāḥ pāṇḍavāḥ putrā iti cintāparo'bhavat||

Verse 29

ततः प्रव्यथितो भीष्मः पाण्डुराजसुतान्मृतान्। सह मात्रेति तच्छ्रुत्वा विललाप रुरोद च।।

tataḥ pravyathito bhīṣmaḥ pāṇḍurājasutānmṛtān| saha mātreti tacchrutvā vilalāpa ruroda ca||

Verse 30

भीष्म उवाच। हा युधिष्ठिर हा भीम हा धनञ्जय हा यमौ। हा पृथे सह पुत्रैस्त्वमेकरात्रेण स्वर्गता।।

bhīṣma uvāca| hā yudhiṣṭhira hā bhīma hā dhanañjaya hā yamau| hā pṛthe saha putraistvamekarātreṇa svargatā||

Verse 31

मात्रा सह कुमारास्ते सर्वे तत्रैव संस्थिताः। न हि तौ नोत्सहेयातां भीमसेनधनञ्जयौ।।

mātrā saha kumārāste sarve tatraiva saṃsthitāḥ| na hi tau notsaheyātāṃ bhīmasenadhanañjayau||

Verse 32

तरसा वेगितात्मानौ निर्भेत्तुमपि मन्दरम्। परासुत्वं न पश्यामि पृथायाः सह पाण्डवैः।।

tarasā vegitātmānau nirbhettumapi mandaram| parāsutvaṃ na paśyāmi pṛthāyāḥ saha pāṇḍavaiḥ||

Verse 33

सर्वथा विकृतं तत्तु यदि ते निधनं गताः। धर्मराजः स निर्दिष्टो ननु विप्रैर्युधिष्ठिरः।।

sarvathā vikṛtaṃ tattu yadi te nidhanaṃ gatāḥ| dharmarājaḥ sa nirdiṣṭo nanu viprairyudhiṣṭhiraḥ||

Verse 34

पृथिव्यां च रथिश्रेष्ठो भविता स धनञ्जयः। सत्यव्रतो धर्मदत्तः सत्यवाक्छुभलक्षणः।।

pṛthivyāṃ ca rathiśreṣṭho bhavitā sa dhanañjayaḥ| satyavrato dharmadattaḥ satyavākchubhalakṣaṇaḥ||

Verse 35

कथं कालवशं प्राप्तः पाण्डवेयो युधिष्ठिरः। आत्मानमुपमां कृत्वा परेषां वर्तते तु यः।।

kathaṃ kālavaśaṃ prāptaḥ pāṇḍaveyo yudhiṣṭhiraḥ| ātmānamupamāṃ kṛtvā pareṣāṃ vartate tu yaḥ||

Verse 36

मात्रा सहैव कौरव्यः कथं कालवशं गतः। पालितः सुचिरं कालं फलकाले यथा द्रुमः।।

mātrā sahaiva kauravyaḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ| pālitaḥ suciraṃ kālaṃ phalakāle yathā drumaḥ||

Verse 37

भग्नः स्याद्वायुवेगेन तथा राजा युधिष्ठिरः। यौवराज्येऽभिषिक्तेन पितुर्येनाहृतं यशः।।

bhagnaḥ syādvāyuvegena tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ| yauvarājye'bhiṣiktena pituryenāhṛtaṃ yaśaḥ||

Verse 38

आत्मनश्च पितुश्चैव सत्यधर्मप्रवृत्तिभिः। यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी।।

ātmanaśca pituścaiva satyadharmapravṛttibhiḥ| yacca sā vanavāsena tanmātā duḥkhabhāginī||

Verse 39

कालेन सह संमग्नो धिक्कृतान्तमनर्थकम्। यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी।।

kālena saha saṃmagno dhikkṛtāntamanarthakam| yacca sā vanavāsena tanmātā duḥkhabhāginī||

Verse 40

पुत्रगृध्नुतया कुन्ती न भर्तारं मृतात्वनु। अल्पकालं कुले जाता भर्तुः प्रीतिमवाप या।।

putragṛdhnutayā kuntī na bhartāraṃ mṛtātvanu| alpakālaṃ kule jātā bhartuḥ prītimavāpa yā||

Verse 41

दग्धाऽद्य सह पुत्रैः सा असंपूर्णमनोरा। मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे।।

dagdhā'dya saha putraiḥ sā asaṃpūrṇamanorā| mṛto bhīma iti śrutvā mano na śraddadhāti me||

Verse 42

एतच्च चिन्तयानस्य व्यथितं बहुधा मनः। अवधूय च मे देहं हृदयेन विदीर्यते।।

etacca cintayānasya vyathitaṃ bahudhā manaḥ| avadhūya ca me dehaṃ hṛdayena vidīryate||

Verse 43

पीनस्कन्धश्चारुबाहुर्मेरुकूटसमो युवा। मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे।।

pīnaskandhaścārubāhurmerukūṭasamo yuvā| mṛto bhīma iti śrutvā mano na śraddadhāti me||

Verse 44

अतित्यागी च योधी च क्षिप्रहस्तो दृढायुधः। प्रपत्तिमाँल्लब्धलक्षो रथयानविशारदः।।

atityāgī ca yodhī ca kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ| prapattimā~llabdhalakṣo rathayānaviśāradaḥ||

Verse 45

दूरपाती त्वसंभ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवान्। अदीनात्मा नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्।।

dūrapātī tvasaṃbhrānto mahāvīryo mahāstravān| adīnātmā naraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām||

Verse 46

येन प्राच्याश्च सौवीरा दाक्षिणात्याश्च निर्जिताः। ख्यापितं येन शूरेण त्रिषु लोकेषु पौरुषम्।।

yena prācyāśca sauvīrā dākṣiṇātyāśca nirjitāḥ| khyāpitaṃ yena śūreṇa triṣu lokeṣu pauruṣam||

Verse 47

यस्मिञ्जाते विशोकाऽभूत्कुन्ती पाण्डुश्च वीर्यवान्। पुरन्दरसमो जिष्णुः कथं कालवशं गतः।।

yasmiñjāte viśokā'bhūtkuntī pāṇḍuśca vīryavān| purandarasamo jiṣṇuḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ||

Verse 48

कथं तावृषभष्कन्धौ सिंहविक्रान्तगामिनौ। मर्त्यधर्ममनुप्राप्तौ यमावरिनिवर्हणौ।।

kathaṃ tāvṛṣabhaṣkandhau siṃhavikrāntagāminau| martyadharmamanuprāptau yamāvarinivarhaṇau||

Verse 49

वत्सा गताः क्व मां वृद्धं विहाय भृशमातुरम्। हा स्नुषे मम वार्ष्णेयि निधाय हृदि मे शुचम्।।

vatsā gatāḥ kva māṃ vṛddhaṃ vihāya bhṛśamāturam| hā snuṣe mama vārṣṇeyi nidhāya hṛdi me śucam||

Verse 50

वारणावतयात्रायां के स्युर्वै शकुनाः पथि। एवमल्पायुषो लोके भविष्यन्ति पृथासुताः।।

vāraṇāvatayātrāyāṃ ke syurvai śakunāḥ pathi| evamalpāyuṣo loke bhaviṣyanti pṛthāsutāḥ||

Verse 51

संशप्ता इति कैर्यूयं वत्सान्दर्शय मे पृथे। ममैव नाथा मन्नाथा मम नेत्राणि पाण्डवाः।।

saṃśaptā iti kairyūyaṃ vatsāndarśaya me pṛthe| mamaiva nāthā mannāthā mama netrāṇi pāṇḍavāḥ||

Verse 52

हा पाण्डवा मे हे वत्सा हा सिंहशिशवो मम। मातङ्गा हा ममोत्तुङ्गा हा ममानन्दवर्धनाः।।

hā pāṇḍavā me he vatsā hā siṃhaśiśavo mama| mātaṅgā hā mamottuṅgā hā mamānandavardhanāḥ||

Verse 53

मम हीनस्य युष्माभिः सर्वलोकास्तमोवृताः। कदा द्रष्टाऽस्मि कौन्तेयांस्तरुणादित्यवर्चसः।।

mama hīnasya yuṣmābhiḥ sarvalokāstamovṛtāḥ| kadā draṣṭā'smi kaunteyāṃstaruṇādityavarcasaḥ||

Verse 54

अदृष्ट्वा वो महाबाहून्पुत्रवन्मम नन्दनाः। क्व गतिर्मे क्व गच्छामि कुतो द्रक्ष्यामि मे शिशून्।।

adṛṣṭvā vo mahābāhūnputravanmama nandanāḥ| kva gatirme kva gacchāmi kuto drakṣyāmi me śiśūn||

Verse 55

हा युधिष्ठिर हा भीम हा हा फल्गुन हा यमौ। मा गच्छत निवर्तध्वं मयि कोपं विमुञ्चत।।

hā yudhiṣṭhira hā bhīma hā hā phalguna hā yamau| mā gacchata nivartadhvaṃ mayi kopaṃ vimuñcata||

Verse 56

वैशंपायन उवाच। श्रुत्वा तत्क्रन्दितं तस्य तिलोदं च प्रसिञ्चतः। देशं कालं समाज्ञाय विदुरः प्रत्यभाषत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvā tatkranditaṃ tasya tilodaṃ ca prasiñcataḥ| deśaṃ kālaṃ samājñāya viduraḥ pratyabhāṣata||

Verse 57

मा शोचीस्त्वं नरव्याघ्र जहि शोकं महाधृते। न तेषां विद्यते मृत्युः प्राप्तकालं कृतं मया।।

mā śocīstvaṃ naravyāghra jahi śokaṃ mahādhṛte| na teṣāṃ vidyate mṛtyuḥ prāptakālaṃ kṛtaṃ mayā||

Verse 58

एतच्च तेभ्य उदकं विप्रसिञ्च न भारत। क्षत्तेदमब्रवीद्भीष्मं कौरवाणामशृण्वताम्।।

etacca tebhya udakaṃ viprasiñca na bhārata| kṣattedamabravīdbhīṣmaṃ kauravāṇāmaśṛṇvatām||

Verse 59

क्षत्तारमुपसंगम्य बाष्पोत्पीडकलस्वरः। मन्दंमन्दमुवाचेदं विदुरं संगमे नृप।।

kṣattāramupasaṃgamya bāṣpotpīḍakalasvaraḥ| mandaṃmandamuvācedaṃ viduraṃ saṃgame nṛpa||

Verse 60

भीष्म उवाच। कथं ते तात जीवन्ति पाण्डोः पुत्रा महाबलाः। कथमस्मत्कृते पक्षः पाण्डोर्न हि निपातितः।।

bhīṣma uvāca| kathaṃ te tāta jīvanti pāṇḍoḥ putrā mahābalāḥ| kathamasmatkṛte pakṣaḥ pāṇḍorna hi nipātitaḥ||

Verse 61

कथं मत्प्रमुखाः सर्वे प्रमुक्ता महतो भयात्। जननी गरुडेनेव कुरवस्ते समुद्धृताः।।

kathaṃ matpramukhāḥ sarve pramuktā mahato bhayāt| jananī garuḍeneva kuravaste samuddhṛtāḥ||

Verse 62

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु कौरव्य कौरवाणामशृण्वताम्। आचचक्षे स धर्मात्मा भीष्मायाद्भुतकर्मणे।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu kauravya kauravāṇāmaśṛṇvatām| ācacakṣe sa dharmātmā bhīṣmāyādbhutakarmaṇe||

Verse 63

विदुर उवाच। धृतराष्ट्रस्य शकुने राज्ञो दुर्योधनस्य च। विनाशे पाण्डुपुत्राणां कृतो मतिविनिश्चयः।।

vidura uvāca| dhṛtarāṣṭrasya śakune rājño duryodhanasya ca| vināśe pāṇḍuputrāṇāṃ kṛto mativiniścayaḥ||

Verse 64

तत्राहमपि च ज्ञात्वा तस्य पापस्य निश्चयम्। तं जिघांसुरहं चापि तेषामनुमते स्थितः।।

tatrāhamapi ca jñātvā tasya pāpasya niścayam| taṃ jighāṃsurahaṃ cāpi teṣāmanumate sthitaḥ||

Verse 65

ततो जतुगृहं गत्वा दहनेऽस्मिन्नियोजिते। पृथायाश्च सपुत्राया धार्तराष्ट्रस्य शासनात्।।

tato jatugṛhaṃ gatvā dahane'sminniyojite| pṛthāyāśca saputrāyā dhārtarāṣṭrasya śāsanāt||

Verse 66

ततः खनकमाहूय सुरङ्गं वै बिलं तदा। सुगूढं कारयित्वा ते कुन्त्या पाण्डुसुतास्तदा।।

tataḥ khanakamāhūya suraṅgaṃ vai bilaṃ tadā| sugūḍhaṃ kārayitvā te kuntyā pāṇḍusutāstadā||

Verse 67

निष्क्रामिता मया पूर्वं मा स्म शोके मनः कृथाः। ततस्तु नावमारोप्य सहपुत्रां पृथामहम्।।

niṣkrāmitā mayā pūrvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ| tatastu nāvamāropya sahaputrāṃ pṛthāmaham||

Verse 68

दत्त्वाऽभयं सपुत्रायै कुन्त्यै गृहमदाहयम्। तस्मात्ते मा स्म भूद्दुःखं मुक्ताः पापात्तु पाण्डवाः।।

dattvā'bhayaṃ saputrāyai kuntyai gṛhamadāhayam| tasmātte mā sma bhūdduḥkhaṃ muktāḥ pāpāttu pāṇḍavāḥ||

Verse 69

निर्गताः पाण्डवा राजन्मात्रा सह परन्तपाः। अग्निहादान्महाघोरान्मया तस्मादुपायतः।।

nirgatāḥ pāṇḍavā rājanmātrā saha parantapāḥ| agnihādānmahāghorānmayā tasmādupāyataḥ||

Verse 70

मा स्म शोकमिमं कार्षीर्जीवन्त्येव च पाण्डवाः। प्रच्छन्ना विचिरिष्यन्ति यावत्कालस्य पर्ययः।।

mā sma śokamimaṃ kārṣīrjīvantyeva ca pāṇḍavāḥ| pracchannā viciriṣyanti yāvatkālasya paryayaḥ||

Verse 71

तस्मिन्युधिष्ठिरं काले द्रक्ष्यन्ति भुवि मानवाः। विमलं कृष्णपक्षान्ते जगच्चन्द्रमिवोदितम्।।

tasminyudhiṣṭhiraṃ kāle drakṣyanti bhuvi mānavāḥ| vimalaṃ kṛṣṇapakṣānte jagaccandramivoditam||

Verse 72

न तस्य नाशं पश्यामि यस्य भ्राता धनञ्जयः। भीमसेनश्च दुर्धर्षौ माद्रीपुत्रौ च तौ यमौ।।

na tasya nāśaṃ paśyāmi yasya bhrātā dhanañjayaḥ| bhīmasenaśca durdharṣau mādrīputrau ca tau yamau||

Verse 73

वैशंपायन उवाच। ततः संहृष्टसर्वाङ्गो भीष्मो विदुरमब्रवीत्। दिष्ट्यादिष्ट्येति संहृष्टः पूजयानो महामतिम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ saṃhṛṣṭasarvāṅgo bhīṣmo viduramabravīt| diṣṭyādiṣṭyeti saṃhṛṣṭaḥ pūjayāno mahāmatim||

Verse 74

भीष्म उवाच। युक्तं चैवानुरूपं च कृतं तात शुभं त्वया। वयं विमोक्षिता दुःखात्पाण्डुपक्षो न नाशितः।।

bhīṣma uvāca| yuktaṃ caivānurūpaṃ ca kṛtaṃ tāta śubhaṃ tvayā| vayaṃ vimokṣitā duḥkhātpāṇḍupakṣo na nāśitaḥ||

Verse 75

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा विवेशाथ पुरं जनशताकुलम्। कुरुभिः सहितो राजन्नागरैश्च पितामहः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā viveśātha puraṃ janaśatākulam| kurubhiḥ sahito rājannāgaraiśca pitāmahaḥ||

Verse 76

अथाम्बिकेयः सामात्यः सकर्णः सहसौबलः। सात्मजः पार्थनाशस्य स्मरंस्तथ्यं जर्ष च।।

athāmbikeyaḥ sāmātyaḥ sakarṇaḥ sahasaubalaḥ| sātmajaḥ pārthanāśasya smaraṃstathyaṃ jarṣa ca||

Verse 77

भीष्मश्च राजन्दुर्धर्षो विदुरश्च महामतिः। जहृषाते स्मरन्तौ तौ जातुषाग्नेर्विमोचनम्।।

bhīṣmaśca rājandurdharṣo viduraśca mahāmatiḥ| jahṛṣāte smarantau tau jātuṣāgnervimocanam||

Verse 78

सत्यशीलगुणाचारै रागैर्जानपदोद्भवैः। द्रोणादयश्च धर्मैस्तु तेषां तान्मोचितान्विदुः।।

satyaśīlaguṇācārai rāgairjānapadodbhavaiḥ| droṇādayaśca dharmaistu teṣāṃ tānmocitānviduḥ||

Verse 79

शौर्यलावण्यमाहात्म्यै रूपैः प्राणबलैरपि। स्वस्थान्पार्थानमन्यन्त पौरजानपदास्तथा।।

śauryalāvaṇyamāhātmyai rūpaiḥ prāṇabalairapi| svasthānpārthānamanyanta paurajānapadāstathā||

Verse 80

अन्ये जनाः प्राकृताश्च स्त्रियश्च बहुलास्तदा। शङ्कमाना वदन्ति स्म दग्धा जीवन्ति वा न वा।।

anye janāḥ prākṛtāśca striyaśca bahulāstadā| śaṅkamānā vadanti sma dagdhā jīvanti vā na vā||