Adhyaya 161

Verse 1

पाण्डवानां विदुरप्रेषितदूतदर्शितनौकया गङ्गोत्तरणम्।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। एतस्मिन्नेव काले तु यथासंप्रत्ययं कविः। विदुरः प्रेषयामास तद्वनं पुरुषं शुचिम्।।

pāṇḍavānāṃ vidurapreṣitadūtadarśitanaukayā gaṅgottaraṇam|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| etasminneva kāle tu yathāsaṃpratyayaṃ kaviḥ| viduraḥ preṣayāmāsa tadvanaṃ puruṣaṃ śucim||

Verse 2

आत्मनः पाण्डवानां च विश्वास्यं ज्ञातपूर्वकम्। गङ्गासंतरणार्थाय ज्ञाताभिज्ञानवाचिकम्।।

ātmanaḥ pāṇḍavānāṃ ca viśvāsyaṃ jñātapūrvakam| gaṅgāsaṃtaraṇārthāya jñātābhijñānavācikam||

Verse 3

स गत्वा तु यथोद्देशं पाण्डवान्ददृशे वने। जनन्या सह कौरव्याननयज्जाह्नवीतटम्।।

sa gatvā tu yathoddeśaṃ pāṇḍavāndadṛśe vane| jananyā saha kauravyānanayajjāhnavītaṭam||

Verse 4

विदितं तन्महाबुद्धेर्विदुरस्य महात्मनः। ततस्त्रस्यापि चारेण चेष्टितं पापचेतसः।।

viditaṃ tanmahābuddhervidurasya mahātmanaḥ| tatastrasyāpi cāreṇa ceṣṭitaṃ pāpacetasaḥ||

Verse 5

ततः प्रवासितो विद्वान्विदुरेण नरस्तदा। पार्थानां दर्शयामास मनोमारुतगामिनीम्।।

tataḥ pravāsito vidvānvidureṇa narastadā| pārthānāṃ darśayāmāsa manomārutagāminīm||

Verse 6

सर्ववातसहां नावं यन्त्रयुक्तां पताकिनीम्। शिवे भागीरथीतीरे नरैर्विस्रम्भिभिः कृताम्।।

sarvavātasahāṃ nāvaṃ yantrayuktāṃ patākinīm| śive bhāgīrathītīre narairvisrambhibhiḥ kṛtām||

Verse 7

ततः पुनरथोवाच ज्ञापकं पूर्वचोदितम्। युधिष्ठिर निबोधेयं संज्ञार्थं वचनं कवेः।।

tataḥ punarathovāca jñāpakaṃ pūrvacoditam| yudhiṣṭhira nibodheyaṃ saṃjñārthaṃ vacanaṃ kaveḥ||

Verse 8

कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः। न हन्तीत्येवमात्मानं यो रक्षति स जीवति। बोद्धव्यमिति यत्प्राह विदुरस्तदिदं तथा।।

kakṣaghnaḥ śiśiraghnaśca mahākakṣe bilaukasaḥ| na hantītyevamātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati| boddhavyamiti yatprāha vidurastadidaṃ tathā||

Verse 9

तेन मां प्रेषितं विदिधि विश्वस्तं संज्ञयाऽनया। भूयश्चैवाह मां क्षत्ता विदुरः सर्वतोऽर्थवित्। अधिक्षिपन्धार्तराष्ट्रं सभ्रातृकमुदारधीः।।

tena māṃ preṣitaṃ vididhi viśvastaṃ saṃjñayā'nayā| bhūyaścaivāha māṃ kṣattā viduraḥ sarvato'rthavit| adhikṣipandhārtarāṣṭraṃ sabhrātṛkamudāradhīḥ||

Verse 10

कर्णं दुर्योधनं चैव भ्रातृभिः सहितं रणे। शकुनिं चैव कौन्तेय विजेताऽसि न संशयः।।

karṇaṃ duryodhanaṃ caiva bhrātṛbhiḥ sahitaṃ raṇe| śakuniṃ caiva kaunteya vijetā'si na saṃśayaḥ||

Verse 11

वैशंपायन उवाच। पाण्डवाश्चापि गत्वाथ गङ्गायास्तीरमुत्तमम्। निषादाधिपतिं वीरं दाशं परमधार्मिकम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| pāṇḍavāścāpi gatvātha gaṅgāyāstīramuttamam| niṣādādhipatiṃ vīraṃ dāśaṃ paramadhārmikam||

Verse 12

दीपिकाभिः कृतालोकं मार्गमाणं च पाण्डवान्। ददृशुः पाण्डवेयास्ते नाविकं त्वरयाऽन्वितम्।।

dīpikābhiḥ kṛtālokaṃ mārgamāṇaṃ ca pāṇḍavān| dadṛśuḥ pāṇḍaveyāste nāvikaṃ tvarayā'nvitam||

Verse 13

निषादस्तत्र कौन्तेयानभिज्ञानं न्यवेदयत्। विदुरस्य महाबुद्धेर्म्लेच्छभाषादि यत्तदा।।

niṣādastatra kaunteyānabhijñānaṃ nyavedayat| vidurasya mahābuddhermlecchabhāṣādi yattadā||

Verse 14

नाविक उवाच। विदुरेणास्मि सन्दिष्टो दत्त्वा बहु धनं महत्। गङ्गातीरे निविष्टस्त्वं पाण्डवांस्तारयेति ह।।

nāvika uvāca| vidureṇāsmi sandiṣṭo dattvā bahu dhanaṃ mahat| gaṅgātīre niviṣṭastvaṃ pāṇḍavāṃstārayeti ha||

Verse 15

सोऽहं चतुर्दशीमद्य गङ्गाया अविदूरतः। चारेरन्वेषयाम्यस्मिन्वने मृगगणान्विते।।

so'haṃ caturdaśīmadya gaṅgāyā avidūrataḥ| cāreranveṣayāmyasminvane mṛgagaṇānvite||

Verse 16

प्रभवन्तोऽथ भद्रं वो नावमारुह्य गम्यताम्। युक्तारित्रपताकां च निश्छिद्रां मन्दिरोपमाम्।।

prabhavanto'tha bhadraṃ vo nāvamāruhya gamyatām| yuktāritrapatākāṃ ca niśchidrāṃ mandiropamām||

Verse 17

इयं वारिपथे युक्ता नौरप्सु सुखगामिनी। मोचयिष्यति वः सर्वानस्माद्देशान्न संशयः।।

iyaṃ vāripathe yuktā naurapsu sukhagāminī| mocayiṣyati vaḥ sarvānasmāddeśānna saṃśayaḥ||

Verse 18

वैशंपायन उवाच। अथ तान्व्यथितान्दृष्ट्वा सह मात्रा नरोत्तमान्। नावमारोप्य गङ्गायां प्रस्थितानब्रवीत्पुनः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| atha tānvyathitāndṛṣṭvā saha mātrā narottamān| nāvamāropya gaṅgāyāṃ prasthitānabravītpunaḥ||

Verse 19

विदुरो मूर्ध्न्युपाघ्राय परिष्वज्य वचो मुहुः। अरिष्टं गच्छताव्यग्राः पन्थानमिति चाब्रवीत्।।

viduro mūrdhnyupāghrāya pariṣvajya vaco muhuḥ| ariṣṭaṃ gacchatāvyagrāḥ panthānamiti cābravīt||

Verse 20

इत्युक्त्वा स तु तान्वीरान्पुमान्विदुरचोदितः। तारयामास राजेन्द्र गङ्गां नावा नरर्षभान्।।

ityuktvā sa tu tānvīrānpumānviduracoditaḥ| tārayāmāsa rājendra gaṅgāṃ nāvā nararṣabhān||

Verse 21

तारयित्वा ततो गङ्गां पारं प्राप्तांश्च सर्वशः। जयाशिषः प्रयुज्याथ यथागतमगाद्धि सः।।

tārayitvā tato gaṅgāṃ pāraṃ prāptāṃśca sarvaśaḥ| jayāśiṣaḥ prayujyātha yathāgatamagāddhi saḥ||

Verse 22

पाण्डवाश्च महात्मानः प्रतिसन्दिश्य वै कवेः। गङ्गामुत्तीर्य वेगेन जग्मुर्गूढमलक्षिताः।।

pāṇḍavāśca mahātmānaḥ pratisandiśya vai kaveḥ| gaṅgāmuttīrya vegena jagmurgūḍhamalakṣitāḥ||

Verse 23

ततस्ते तत्र तीर्त्वा तु गङ्गामुत्तुङ्गवीचिकाम्। जवेन प्रययुर्वीरा दक्षिणां दिशमास्थिताः।।

tataste tatra tīrtvā tu gaṅgāmuttuṅgavīcikām| javena prayayurvīrā dakṣiṇāṃ diśamāsthitāḥ||

Verse 24

विज्ञाय निशि पन्थानं नक्षत्रैर्दक्षिणामुखाः। वनाद्वनान्तरं राजन्गहनं प्रतिपेदिरे।।

vijñāya niśi panthānaṃ nakṣatrairdakṣiṇāmukhāḥ| vanādvanāntaraṃ rājangahanaṃ pratipedire||

Verse 25

श्रान्तास्ततः पिपासार्ताः क्षुधिता भयकातराः। पुनरूचुर्महावीर्यं भीमसेनमिदं वचः।।

śrāntāstataḥ pipāsārtāḥ kṣudhitā bhayakātarāḥ| punarūcurmahāvīryaṃ bhīmasenamidaṃ vacaḥ||

Verse 26

इतः कष्टतरं किं नु यद्वयं गहने वने। दिशश्च न प्रजानीमो गन्तुं चैतेन शक्नुमः। तं च पापं न जानीमो दग्धो वाथ पुरोचनः।।

itaḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu yadvayaṃ gahane vane| diśaśca na prajānīmo gantuṃ caitena śaknumaḥ| taṃ ca pāpaṃ na jānīmo dagdho vātha purocanaḥ||

Verse 27

कथं नु विप्रमुच्येम भयादस्मादलक्षिताः। शीघ्रमस्मानुपादाय तथैव व्रज भारत।।

kathaṃ nu vipramucyema bhayādasmādalakṣitāḥ| śīghramasmānupādāya tathaiva vraja bhārata||

Verse 28

त्वं हि नो बलवानेको यथा सततगस्तथा। इत्युक्तो धर्मराजेन भीमसेनो महाबलः। आदाय कुन्तीं भ्रातॄंश्च जगामाशु स पावनिः।।

tvaṃ hi no balavāneko yathā satatagastathā| ityukto dharmarājena bhīmaseno mahābalaḥ| ādāya kuntīṃ bhrātṝṃśca jagāmāśu sa pāvaniḥ||