Adhyaya 159

Verse 1

खनकेन सुरङ्गकरणम्।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। विदुरस्य सुहृत्कश्चित्खनकः कुशलः क्वचित्। विविक्ते पाण्डवान्राजन्निदं वचनमब्रवीत्।।

khanakena suraṅgakaraṇam|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| vidurasya suhṛtkaścitkhanakaḥ kuśalaḥ kvacit| vivikte pāṇḍavānrājannidaṃ vacanamabravīt||

Verse 2

प्रहितो विदुरेणास्मि खनकः कुशलो ह्यहम्। पाण्डवानां प्रियं कार्यमिति किं करवाणि वः।।

prahito vidureṇāsmi khanakaḥ kuśalo hyaham| pāṇḍavānāṃ priyaṃ kāryamiti kiṃ karavāṇi vaḥ||

Verse 3

प्रच्छन्नं विदुरेणोक्तं प्रियं यन्म्लेच्छभाषया। त्वया च तत्तथेत्युक्तमेतद्विश्वासकारणम्।।

pracchannaṃ vidureṇoktaṃ priyaṃ yanmlecchabhāṣayā| tvayā ca tattathetyuktametadviśvāsakāraṇam||

Verse 4

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रात्रावस्यां पुरोचनः। भवनस्य तव द्वारि प्रदास्यति हुताशनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि ऊनषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 159 ।।

kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ rātrāvasyāṃ purocanaḥ| bhavanasya tava dvāri pradāsyati hutāśanam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi jatugṛhaparvaṇi ūnaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 159 ||

Verse 5

मात्रा सह प्रदग्धव्याः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः। इति व्यवसितं तस्य धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः।।

mātrā saha pradagdhavyāḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ| iti vyavasitaṃ tasya dhārtarāṣṭrasya durmateḥ||

Verse 6

वैशंपायन उवाच। उवाच तं सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अभिजानामि सौम्य त्वां सुहृदं विदुरस्य वै।।

vaiśaṃpāyana uvāca| uvāca taṃ satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| abhijānāmi saumya tvāṃ suhṛdaṃ vidurasya vai||

Verse 7

शुचिमाप्तं प्रियं चैव सदा च दृढभक्तिकम्। न विद्यते कवेः किंचिदविज्ञातं प्रयोजनम्।। आर्द्रायां च पुरोचनः। भवनस्य निशि द्वारि इति ङ. पाठः।।

śucimāptaṃ priyaṃ caiva sadā ca dṛḍhabhaktikam| na vidyate kaveḥ kiṃcidavijñātaṃ prayojanam|| ārdrāyāṃ ca purocanaḥ| bhavanasya niśi dvāri iti ṅa. pāṭhaḥ||

Verse 8

यथा तस्य तथा नस्त्वं निर्विशेषा वयं त्वयि। भवतश्च यथा तस्य पालयास्मान्यथा कविः।। कवेः सर्वज्ञस्य क्रान्तदर्शिनो वा।।

yathā tasya tathā nastvaṃ nirviśeṣā vayaṃ tvayi| bhavataśca yathā tasya pālayāsmānyathā kaviḥ|| kaveḥ sarvajñasya krāntadarśino vā||

Verse 9

इदं शरणमाग्नेयं मदर्थमिति मे मतिः। पुरोचनेन विहितं धार्तराष्ट्रस्य शासनात्।। यथा वयं तस्य तथा भवतश्च।।

idaṃ śaraṇamāgneyaṃ madarthamiti me matiḥ| purocanena vihitaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt|| yathā vayaṃ tasya tathā bhavataśca||

Verse 10

स पापः कोशवांश्चैव ससहायश्च दुर्मतिः। अस्मानपि च पापात्मा नित्यकालं प्रबाधते।।

sa pāpaḥ kośavāṃścaiva sasahāyaśca durmatiḥ| asmānapi ca pāpātmā nityakālaṃ prabādhate||

Verse 11

स भवान्भोक्षयत्वस्मान्यत्नेनास्माद्धुताशनात्। अस्मास्विह हि दग्धेषु सकामः स्यात्सुयोधनः।।

sa bhavānbhokṣayatvasmānyatnenāsmāddhutāśanāt| asmāsviha hi dagdheṣu sakāmaḥ syātsuyodhanaḥ||

Verse 12

समृद्धमायुधागारमिदं तस्य दुरात्मनः। वप्रान्तं निष्प्रतीकारमाश्रित्येदं कृतं महत्।। शरणं गृहम्।।

samṛddhamāyudhāgāramidaṃ tasya durātmanaḥ| vaprāntaṃ niṣpratīkāramāśrityedaṃ kṛtaṃ mahat|| śaraṇaṃ gṛham||

Verse 13

इदं तदशुभं नूनं तस्य कर्म चिकीर्षितम्। प्रागेव विदुरो वेद तेनास्मानन्वबोधयत्।।

idaṃ tadaśubhaṃ nūnaṃ tasya karma cikīrṣitam| prāgeva viduro veda tenāsmānanvabodhayat||

Verse 14

सेयमापदनुप्राप्ता क्षत्ता यां दृष्टवान्पुरा। पुरोचनस्याविदितानस्मांस्त्वं प्रतिमोचय।। वप्रान्तं प्राकारमूलम्। निष्प्रतीकारं बहिर्निर्गमनप्रकारशून्यम्।।

seyamāpadanuprāptā kṣattā yāṃ dṛṣṭavānpurā| purocanasyāviditānasmāṃstvaṃ pratimocaya|| vaprāntaṃ prākāramūlam| niṣpratīkāraṃ bahirnirgamanaprakāraśūnyam||

Verse 15

वैशंपायन उवाच। स तथेति प्रतिश्रुत्य खनको यत्नमास्थितः। परिखामुत्किरन्नाम चकार च महाबिलम्।। अस्मांस्त्वं विप्रवासय इति ङ. पाठः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sa tatheti pratiśrutya khanako yatnamāsthitaḥ| parikhāmutkirannāma cakāra ca mahābilam|| asmāṃstvaṃ vipravāsaya iti ṅa. pāṭhaḥ||

Verse 16

चक्रे च वेश्मनस्तस्य मध्ये नातिमहद्बिलम्। कपाटयुक्तमज्ञातं समं भूम्याश्च भारत।। परिखा प्राकारपरिधिभूतो गर्तस्ताम्। नाम प्रसिद्धण्। उत्किरन्परिखापरिष्कारव्याजेन बिलान्मृदमुत्किरन् बहिः क्षिपन् महाबिलं सुरङ्गाख्यं चकार।।

cakre ca veśmanastasya madhye nātimahadbilam| kapāṭayuktamajñātaṃ samaṃ bhūmyāśca bhārata|| parikhā prākāraparidhibhūto gartastām| nāma prasiddhaṇ| utkiranparikhāpariṣkāravyājena bilānmṛdamutkiran bahiḥ kṣipan mahābilaṃ suraṅgākhyaṃ cakāra||

Verse 17

पुरोचनभयादेव व्यदधात्संवृतं मुखम्। स तस्य तु गृहद्वारि वसत्यशुभधीः सदा। तत्र ते सायुधाः सर्वे वसन्ति स्म क्षपां नृप।।

purocanabhayādeva vyadadhātsaṃvṛtaṃ mukham| sa tasya tu gṛhadvāri vasatyaśubhadhīḥ sadā| tatra te sāyudhāḥ sarve vasanti sma kṣapāṃ nṛpa||

Verse 18

दिवा चरन्ति मृगयां पाण्डवेया वनाद्वनम्। विश्वस्तवदविश्वस्ता वञ्चयन्तः पुरोचनम्।।

divā caranti mṛgayāṃ pāṇḍaveyā vanādvanam| viśvastavadaviśvastā vañcayantaḥ purocanam||

Verse 19

अतुष्टास्तुष्टवद्राजन्नूषुः परमविस्मिताः।।

atuṣṭāstuṣṭavadrājannūṣuḥ paramavismitāḥ||

Verse 20

न चैनानन्वबुध्यन्त नरा नगरवासिनः। अन्यत्र विदुरामात्यात्तस्मात्खनकसत्तमात्।।

na cainānanvabudhyanta narā nagaravāsinaḥ| anyatra vidurāmātyāttasmātkhanakasattamāt||