Adhyaya 158

Verse 1

पाण्डवानां वारणावतप्रवेशः।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततः सर्वाः प्रकृतयो नगराद्वारणावतात्। सर्वमङ्गलसंयुक्ता यथाशास्त्रमतन्द्रिताः।।

pāṇḍavānāṃ vāraṇāvatapraveśaḥ|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ sarvāḥ prakṛtayo nagarādvāraṇāvatāt| sarvamaṅgalasaṃyuktā yathāśāstramatandritāḥ||

Verse 2

श्रुत्वाऽगतान्पाण्डुपुत्रान्नानायानैः सहस्रशः। अभिजग्मुर्नरश्रेष्ठाञ्श्रुत्वैव परया मुदा।।

śrutvā'gatānpāṇḍuputrānnānāyānaiḥ sahasraśaḥ| abhijagmurnaraśreṣṭhāñśrutvaiva parayā mudā||

Verse 3

ते समासाद्य कौन्तेयान्वारणावतका जनाः। कृत्वा जयाशिषः सर्वे परिवार्योपतस्थिरे।।

te samāsādya kaunteyānvāraṇāvatakā janāḥ| kṛtvā jayāśiṣaḥ sarve parivāryopatasthire||

Verse 4

तैर्वृतः पुरुषव्याघ्रो धर्मराजो युधिष्ठिरः। विबभौ देवसङ्काशो वज्रपाणिरिवामरैः।।

tairvṛtaḥ puruṣavyāghro dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| vibabhau devasaṅkāśo vajrapāṇirivāmaraiḥ||

Verse 5

सत्कृताश्चैव पौरैस्ते पौरान्सत्कृत्य चानघ। अलङ्कृतं जनाकीर्णं विविशुर्वारणावतम्।।

satkṛtāścaiva pauraiste paurānsatkṛtya cānagha| alaṅkṛtaṃ janākīrṇaṃ viviśurvāraṇāvatam||

Verse 6

ते प्रविश्य पुरीं वीरास्तूर्णं जग्मुरथो गृहान्। ब्राह्मणानां महीपाल रतानां स्वेषु कर्मसु।।

te praviśya purīṃ vīrāstūrṇaṃ jagmuratho gṛhān| brāhmaṇānāṃ mahīpāla ratānāṃ sveṣu karmasu||

Verse 7

नगराधिकृतानां च गृहाणि रथिनां वराः। उपतस्थुर्नरश्रेष्ठा वैश्यशूद्रगृहाण्यपि।।

nagarādhikṛtānāṃ ca gṛhāṇi rathināṃ varāḥ| upatasthurnaraśreṣṭhā vaiśyaśūdragṛhāṇyapi||

Verse 8

अर्चिताश्च नरैः पौरैः पाण्डवा भरतर्षभ। जग्मुरावसथं पश्चात्पुरोचनपुरःसराः।।

arcitāśca naraiḥ pauraiḥ pāṇḍavā bharatarṣabha| jagmurāvasathaṃ paścātpurocanapuraḥsarāḥ||

Verse 9

तेभ्यो भक्ष्याणि पानानि शयनानि शुभानि च। आसनानि च मुख्यानि प्रददौ स पुरोचनः।।

tebhyo bhakṣyāṇi pānāni śayanāni śubhāni ca| āsanāni ca mukhyāni pradadau sa purocanaḥ||

Verse 10

तत्र ते सत्कृतास्तेन सुमहार्हपरिच्छदाः। उपास्यमानाः पुरुषैरूषुः पुरनिवासिभिः।।

tatra te satkṛtāstena sumahārhaparicchadāḥ| upāsyamānāḥ puruṣairūṣuḥ puranivāsibhiḥ||

Verse 11

दशरात्रोषितानां तु तत्र तेषां पुरोचनः। निवेदयामास गृहं शिवाख्यमशिवं तदा।।

daśarātroṣitānāṃ tu tatra teṣāṃ purocanaḥ| nivedayāmāsa gṛhaṃ śivākhyamaśivaṃ tadā||

Verse 12

तत्र ते पुरुषव्याघ्रा विविशुः सपरिच्छदाः। पुरोचनस्य वचनात्कैलासमिव गुह्यकाः।।

tatra te puruṣavyāghrā viviśuḥ saparicchadāḥ| purocanasya vacanātkailāsamiva guhyakāḥ||

Verse 13

तच्चागारमभिप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरः। उवाचाग्नेयमित्येवं भीमसेनं युधिष्ठिरः।।

taccāgāramabhiprekṣya sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ| uvācāgneyamityevaṃ bhīmasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 14

जिघ्राणोऽस्य वसागन्धं सर्पिर्जतुविमिश्रितम्। कृतं हि व्यक्तमाग्नेयमिदं वेश्म परन्तप।।

jighrāṇo'sya vasāgandhaṃ sarpirjatuvimiśritam| kṛtaṃ hi vyaktamāgneyamidaṃ veśma parantapa||

Verse 15

शणसर्जरसं व्यक्तमानीय गृहकर्मणि। मुञ्जबल्वजवंशादिद्रव्यं सर्वं घृतोक्षितम्।।

śaṇasarjarasaṃ vyaktamānīya gṛhakarmaṇi| muñjabalvajavaṃśādidravyaṃ sarvaṃ ghṛtokṣitam||

Verse 16

तृणबल्वजकार्पासवंशदारुकटान्यपि। आग्नेयान्यत्र क्षिप्तानि परितो वेश्मनस्तथा।।

tṛṇabalvajakārpāsavaṃśadārukaṭānyapi| āgneyānyatra kṣiptāni parito veśmanastathā||

Verse 17

शिल्पिभिः सुकृतं ह्याप्तैर्विनीतैर्वेश्मकर्मणि। विश्वस्तं मामयं पापो दग्धुकामः पुरोचनः।।

śilpibhiḥ sukṛtaṃ hyāptairvinītairveśmakarmaṇi| viśvastaṃ māmayaṃ pāpo dagdhukāmaḥ purocanaḥ||

Verse 18

तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनवशे स्थितः। इमां तु तां महाबुद्धिर्विदुरो दृष्टवांस्तथा।।

tathā hi vartate mandaḥ suyodhanavaśe sthitaḥ| imāṃ tu tāṃ mahābuddhirviduro dṛṣṭavāṃstathā||

Verse 19

आपदं तेन मां पार्थ स संबोधितवान्पुरा। ते वयं बोधितास्तेन नित्यमस्मद्धितैषिणा।।

āpadaṃ tena māṃ pārtha sa saṃbodhitavānpurā| te vayaṃ bodhitāstena nityamasmaddhitaiṣiṇā||

Verse 20

पित्रा कनीयसा स्नेहाद्बुद्धिमन्तो शिवं गृहम्। अनार्यैः सुकृतं गूढैर्दुर्योधनवशानुगैः।।

pitrā kanīyasā snehādbuddhimanto śivaṃ gṛham| anāryaiḥ sukṛtaṃ gūḍhairduryodhanavaśānugaiḥ||

Verse 21

भीमसेन उवाच। यदीदं गृहामाग्नेयं विहितं मन्यते भवान्। तत्रैव साधु गच्छामो यत्र पूर्वोषिता वयम्।।

bhīmasena uvāca| yadīdaṃ gṛhāmāgneyaṃ vihitaṃ manyate bhavān| tatraiva sādhu gacchāmo yatra pūrvoṣitā vayam||

Verse 22

दर्शयित्वा पृथग्गन्तुं न कार्यं प्रतिभाति मे। अशुभं वा शुभं वा स्यात्तैर्वसाम सहैव तु।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि अष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 158 ।।

darśayitvā pṛthaggantuṃ na kāryaṃ pratibhāti me| aśubhaṃ vā śubhaṃ vā syāttairvasāma sahaiva tu|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi jatugṛhaparvaṇi aṣṭapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 158 ||

Verse 23

अद्यप्रभृति चास्मासु गतेषु भयविह्वलः। रूढमूलो भवेद्राज्ये धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः।।

adyaprabhṛti cāsmāsu gateṣu bhayavihvalaḥ| rūḍhamūlo bhavedrājye dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ||

Verse 24

तदीयं तु भवेद्राज्यं तदीयाश्च जना इमे। तस्मात्सहैव वत्स्यामो गलन्यस्तपदा वयम्।।

tadīyaṃ tu bhavedrājyaṃ tadīyāśca janā ime| tasmātsahaiva vatsyāmo galanyastapadā vayam||

Verse 25

अस्माकं कालमासाद्य राज्यमाच्छिद्य शत्रुतः। अर्थं पैतृकमस्माकं सुखं भोक्ष्याम शाश्वतम्।।

asmākaṃ kālamāsādya rājyamācchidya śatrutaḥ| arthaṃ paitṛkamasmākaṃ sukhaṃ bhokṣyāma śāśvatam||

Verse 26

धृतराष्ट्रवचोऽस्माभिः किमर्थमनुपाल्यते। तेभ्यो भित्त्वाऽन्यथागन्तुं दौर्बल्यं ते कुतो नृप।।

dhṛtarāṣṭravaco'smābhiḥ kimarthamanupālyate| tebhyo bhittvā'nyathāgantuṃ daurbalyaṃ te kuto nṛpa||

Verse 27

आपत्सु रक्षिताऽस्माकं विदुरोऽस्ति महामतिः। मध्यस्थ एव गाङ्गेयो राज्यभोगपराङ्मुखः।।

āpatsu rakṣitā'smākaṃ viduro'sti mahāmatiḥ| madhyastha eva gāṅgeyo rājyabhogaparāṅmukhaḥ||

Verse 28

बाह्लीकप्रमुखा वृद्धा मध्यस्था एव सर्वदा। अस्मदीयो भवेद्द्रोणः फल्गुनप्रेमसंयुतः।।

bāhlīkapramukhā vṛddhā madhyasthā eva sarvadā| asmadīyo bhaveddroṇaḥ phalgunapremasaṃyutaḥ||

Verse 29

तस्मात्सहैव वस्तव्यं न गन्तव्यं कथं नृप। अथवास्मासु ते कुर्युः किमशक्ताः पराक्रमैः।। दर्शयित्वा विरोधमिति शेषः।।

tasmātsahaiva vastavyaṃ na gantavyaṃ kathaṃ nṛpa| athavāsmāsu te kuryuḥ kimaśaktāḥ parākramaiḥ|| darśayitvā virodhamiti śeṣaḥ||

Verse 30

क्षुद्राः कपटिनो धूर्ता जाग्रत्सु मनुजेश्वर। किं न कुर्युः पुरा मह्यं किं न दत्तं महाविषम्।।

kṣudrāḥ kapaṭino dhūrtā jāgratsu manujeśvara| kiṃ na kuryuḥ purā mahyaṃ kiṃ na dattaṃ mahāviṣam||

Verse 31

आशीविषैर्महाघोरैः सर्पैस्तैः किं न दंशितः। प्रमाणकोट्यां संगृह्य निद्रापरवशे मयि।।

āśīviṣairmahāghoraiḥ sarpaistaiḥ kiṃ na daṃśitaḥ| pramāṇakoṭyāṃ saṃgṛhya nidrāparavaśe mayi||

Verse 32

सर्पैर्दृष्टिविषैर्गोरैर्गङ्गायां शूलसन्ततौ। किं तैर्न पातितो भूप तदा किं मृतवानहम्।।

sarpairdṛṣṭiviṣairgorairgaṅgāyāṃ śūlasantatau| kiṃ tairna pātito bhūpa tadā kiṃ mṛtavānaham||

Verse 33

आपत्सु तासु घोरासु दुष्प्रयुक्तासु पापिभिः। अस्मानरक्षद्यो देवो जगद्यस्य वशे स्थितम्।।

āpatsu tāsu ghorāsu duṣprayuktāsu pāpibhiḥ| asmānarakṣadyo devo jagadyasya vaśe sthitam||

Verse 34

चराचरात्मकं सोऽद्य यातः कुत्र नृपोत्तम। यावत्सोढव्यमस्माभिस्तावत्सोढास्मि यत्नतः।।

carācarātmakaṃ so'dya yātaḥ kutra nṛpottama| yāvatsoḍhavyamasmābhistāvatsoḍhāsmi yatnataḥ||

Verse 35

यदा न शक्ष्यतेऽस्माभिस्तदा पश्याम नो हितम्। किं द्रष्टव्यमिहास्माभिर्विगृह्य तरसा बलात्।।

yadā na śakṣyate'smābhistadā paśyāma no hitam| kiṃ draṣṭavyamihāsmābhirvigṛhya tarasā balāt||

Verse 36

सान्त्ववादेन दानेन भेदेनापि यतामहे। अर्धराज्यस्य संप्राप्त्यै ततो दण्डः प्रशस्यते।।

sāntvavādena dānena bhedenāpi yatāmahe| ardharājyasya saṃprāptyai tato daṇḍaḥ praśasyate||

Verse 37

तस्मात्सहैव वस्तव्यं तन्मनोर्पितशल्यवत्। दर्शयित्वा पृथक् क्वापि न गन्तव्यं सुभीतवत्।।

tasmātsahaiva vastavyaṃ tanmanorpitaśalyavat| darśayitvā pṛthak kvāpi na gantavyaṃ subhītavat||

Verse 38

युधिष्ठिर उवाच। इह यत्तैर्निराकारैर्वस्तव्यमिति रोचये। अप्रमत्तैर्विचिन्वद्भिर्गतिमिष्टां ध्रुवामितः।।

yudhiṣṭhira uvāca| iha yattairnirākārairvastavyamiti rocaye| apramattairvicinvadbhirgatimiṣṭāṃ dhruvāmitaḥ||

Verse 39

यदि विन्देत चाकारमस्माकं स पुरोचनः। क्षिप्रकारी ततो भूत्वा प्रसह्यापि दहेत्ततः।।

yadi vindeta cākāramasmākaṃ sa purocanaḥ| kṣiprakārī tato bhūtvā prasahyāpi dahettataḥ||

Verse 40

नायं बिभेत्युपक्रोशादधर्माद्वा पुरोचनः। तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनवशे स्थितः।। न गन्तव्यं हास्तिनपुरमिति शेषः।।

nāyaṃ bibhetyupakrośādadharmādvā purocanaḥ| tathā hi vartate mandaḥ suyodhanavaśe sthitaḥ|| na gantavyaṃ hāstinapuramiti śeṣaḥ||

Verse 41

अपि चायं प्रदग्धेषु भीष्मोऽस्मासु पितामहः। कोपं कुर्यात्किमर्थं वा कौरवान्कोपयीत सः।। उपक्रोशाद्गर्हातः।।

api cāyaṃ pradagdheṣu bhīṣmo'smāsu pitāmahaḥ| kopaṃ kuryātkimarthaṃ vā kauravānkopayīta saḥ|| upakrośādgarhātaḥ||

Verse 42

अथवापीह दग्धेषु भीष्मोऽस्माकं पितामहः। धर्म इत्येव कुप्येरन्ये चान्ये कुरुपुङ्गवाः।। अयं भीष्म इति संबन्धः।।

athavāpīha dagdheṣu bhīṣmo'smākaṃ pitāmahaḥ| dharma ityeva kupyeranye cānye kurupuṅgavāḥ|| ayaṃ bhīṣma iti saṃbandhaḥ||

Verse 43

उपपन्नं तु दग्धेषु कुलवंशानुकीर्तिताः। कुप्येरन्यदि धर्मज्ञास्तथान्ये कुरुपुङ्गवाः।।

upapannaṃ tu dagdheṣu kulavaṃśānukīrtitāḥ| kupyeranyadi dharmajñāstathānye kurupuṅgavāḥ||

Verse 44

वयं तु यदि दाहस्य बिभ्यतः प्रद्रवेमहि। स्पशैर्नो घातयेत्सर्वान्राज्यलुब्धः सुयोधनः।। दग्धेष्वस्मास्वग्निदेषु कोपोऽधर्म इत्येव कारणं कृत्वा भीष्मोऽन्ये च कुप्येरन्।।

vayaṃ tu yadi dāhasya bibhyataḥ pradravemahi| spaśairno ghātayetsarvānrājyalubdhaḥ suyodhanaḥ|| dagdheṣvasmāsvagnideṣu kopo'dharma ityeva kāraṇaṃ kṛtvā bhīṣmo'nye ca kupyeran||

Verse 45

अपदस्थान्पदे तिष्ठन्नपक्षान्पक्षसंस्थितः। हीनकोशान्महाकोशः प्रयोगैर्घातयेद्ध्रुवम्।।

apadasthānpade tiṣṭhannapakṣānpakṣasaṃsthitaḥ| hīnakośānmahākośaḥ prayogairghātayeddhruvam||

Verse 46

तदस्माभिरिमं पापं तं च पापं सुयोधनम्। वञ्चयद्भिर्निवस्तव्यं छन्नं वीर क्वचित्क्वचित्।।

tadasmābhirimaṃ pāpaṃ taṃ ca pāpaṃ suyodhanam| vañcayadbhirnivastavyaṃ channaṃ vīra kvacitkvacit||

Verse 47

ते वयं मृगयाशीलाश्चराम वसुधामिमाम्। तथा नो विदिता मार्गा भविष्यन्ति पलायतां।।

te vayaṃ mṛgayāśīlāścarāma vasudhāmimām| tathā no viditā mārgā bhaviṣyanti palāyatāṃ||

Verse 48

भौमं च बिलमद्यैव करवाम सुसंवृतम्। गूढोद्गतान्न नस्तत्र हुताशः संप्रधक्ष्यति।।

bhaumaṃ ca bilamadyaiva karavāma susaṃvṛtam| gūḍhodgatānna nastatra hutāśaḥ saṃpradhakṣyati||

Verse 49

द्रवतोऽत्र यथा चास्मान्न बुध्येत पुरोचनः। पौरो वापि जनः कश्चित्तथा कार्यमतन्द्रितैः।। दाहस्य दाहात्। स्पशैश्चारैः।।

dravato'tra yathā cāsmānna budhyeta purocanaḥ| pauro vāpi janaḥ kaścittathā kāryamatandritaiḥ|| dāhasya dāhāt| spaśaiścāraiḥ||