Adhyaya 157

Verse 1

हास्तिनपुरं त्यक्त्वा वारणावतं गच्छता युधिष्ठिरेण अनुगच्छथां पौराणां निवर्तनम्।। 1 ।। म्लेच्छभाषया युधिष्ठिरं प्रति विदुरस्योपदेशः।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। पाण्डवास्तु रथान्युक्तान्सदश्वैरनिलोपमैः। आरोहमाणा भीष्मस्य पादौ जगृहुरार्तवत्।।

hāstinapuraṃ tyaktvā vāraṇāvataṃ gacchatā yudhiṣṭhireṇa anugacchathāṃ paurāṇāṃ nivartanam|| 1 || mlecchabhāṣayā yudhiṣṭhiraṃ prati vidurasyopadeśaḥ|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| pāṇḍavāstu rathānyuktānsadaśvairanilopamaiḥ| ārohamāṇā bhīṣmasya pādau jagṛhurārtavat||

Verse 2

राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य द्रोणस्य च महात्मनः। अन्येषां चैव वृद्धानां कृपस्य विदुरस्य च।।

rājñaśca dhṛtarāṣṭrasya droṇasya ca mahātmanaḥ| anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ kṛpasya vidurasya ca||

Verse 3

एवं सर्वान्कुरून्वृद्धानभिवाद्य यतव्रताः। समालिङ्ग्य समानान्वै बालैश्चाप्यभिवादिताः।।

evaṃ sarvānkurūnvṛddhānabhivādya yatavratāḥ| samāliṅgya samānānvai bālaiścāpyabhivāditāḥ||

Verse 4

सर्वा मातॄस्तथाऽऽपृच्छ्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्। प्रकृतीरपि सर्वाश्च प्रययुर्वारणावतम्।।

sarvā mātṝstathā''pṛcchya kṛtvā caiva pradakṣiṇam| prakṛtīrapi sarvāśca prayayurvāraṇāvatam||

Verse 5

विदुरश्च महाप्राज्ञस्तथाऽन्ये कुरुपुङ्गवाः। पौराश्च पुरुषव्याघ्रानन्वीयुः शोककर्शिताः।।

viduraśca mahāprājñastathā'nye kurupuṅgavāḥ| paurāśca puruṣavyāghrānanvīyuḥ śokakarśitāḥ||

Verse 6

तत्र केचिद्ब्रुवन्ति स्म ब्राह्मणा निर्भयास्तदा। दीनान्दृष्ट्वा पाण्डुसुतानतीव भृशदुःखिताः।।

tatra kecidbruvanti sma brāhmaṇā nirbhayāstadā| dīnāndṛṣṭvā pāṇḍusutānatīva bhṛśaduḥkhitāḥ||

Verse 7

विषमं पश्यते राजा सर्वथा स सुमन्दधीः। कौरव्यो धृतराष्ट्रस्तु न च धर्मं प्रपश्यति।।

viṣamaṃ paśyate rājā sarvathā sa sumandadhīḥ| kauravyo dhṛtarāṣṭrastu na ca dharmaṃ prapaśyati||

Verse 8

न हि पापमपापात्मा रोचयिष्यति पाण्डवः। भीमो वा बलिनां श्रेष्ठः कौन्तेयो वा धनञ्जयः।।

na hi pāpamapāpātmā rocayiṣyati pāṇḍavaḥ| bhīmo vā balināṃ śreṣṭhaḥ kaunteyo vā dhanañjayaḥ||

Verse 9

कुत एव महात्मानौ माद्रीपुत्रौ करिष्यतः। तान्राज्यं पितृतः प्राप्तान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति।।

kuta eva mahātmānau mādrīputrau kariṣyataḥ| tānrājyaṃ pitṛtaḥ prāptāndhṛtarāṣṭro na mṛṣyati||

Verse 10

अधर्म्यमिदमत्यन्तं कथं भीष्मोऽनुमन्यते। विवास्यमानानस्थाने नगरे योऽभिमन्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि सप्तपञ्चादशदधिकशततमोऽध्यायः।। 157 ।।

adharmyamidamatyantaṃ kathaṃ bhīṣmo'numanyate| vivāsyamānānasthāne nagare yo'bhimanyate|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi jatugṛhaparvaṇi saptapañcādaśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 157 ||

Verse 11

पितेव हि नृपोऽस्माकमभूच्छान्तनवः पुरा। विचित्रवीर्यो राजर्षिः पाण्डुश्च कुरुनन्दनः।।

piteva hi nṛpo'smākamabhūcchāntanavaḥ purā| vicitravīryo rājarṣiḥ pāṇḍuśca kurunandanaḥ||

Verse 12

स तस्मिन्पुरुषव्याघ्रे देवभावं गते सति। राजपुत्रानिमान्बालान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति।।

sa tasminpuruṣavyāghre devabhāvaṃ gate sati| rājaputrānimānbālāndhṛtarāṣṭro na mṛṣyati||

Verse 13

वयमेतदनिच्छन्तः सर्व एव पुरोत्तमात्। गृहान्विहाय गच्छामो यत्र गन्ता युधिष्ठिरः।।

vayametadanicchantaḥ sarva eva purottamāt| gṛhānvihāya gacchāmo yatra gantā yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। तांस्तथा वादिनः पौरान्दुःकितान्दुःखकर्शितः। उवाच मनसा ध्यात्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tāṃstathā vādinaḥ paurānduḥkitānduḥkhakarśitaḥ| uvāca manasā dhyātvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 15

पिता मान्यो गुरुः श्रेष्ठो यदाह पृथिवीपतिः। अशङ्कमानैस्तत्कार्यमस्माभिरिति नो व्रतम्।।

pitā mānyo guruḥ śreṣṭho yadāha pṛthivīpatiḥ| aśaṅkamānaistatkāryamasmābhiriti no vratam||

Verse 16

भवन्तः सुहृदोऽस्माकं यात कृत्वा प्रदक्षिणम्। प्रतिनन्द्य तथाऽऽशीर्भिर्निवर्तध्वं यथागृहम्।।

bhavantaḥ suhṛdo'smākaṃ yāta kṛtvā pradakṣiṇam| pratinandya tathā''śīrbhirnivartadhvaṃ yathāgṛham||

Verse 17

यदा तु कार्यमस्माकं भवद्भिरुपपत्स्यते। तदा करिष्यथास्माकं प्रियाणि च हितानि च।।

yadā tu kāryamasmākaṃ bhavadbhirupapatsyate| tadā kariṣyathāsmākaṃ priyāṇi ca hitāni ca||

Verse 18

एवमुक्तास्तदा पौराः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। आशीर्भिश्चाभिनन्द्यैताञ्जग्मुर्नगरमेव हि।।

evamuktāstadā paurāḥ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam| āśīrbhiścābhinandyaitāñjagmurnagarameva hi||

Verse 19

पौरेषु विनिवृत्तेषु विदुरः सर्वधर्मवित्। बोधयन्पाण्डवश्रेष्ठमिदंवचनमब्रवीत्।।

paureṣu vinivṛtteṣu viduraḥ sarvadharmavit| bodhayanpāṇḍavaśreṣṭhamidaṃvacanamabravīt||

Verse 20

प्राज्ञः प्राज्ञं प्रलापज्ञः प्रलापज्ञमिदं वचः। यो जानाति परप्रज्ञां नीतिशास्त्रानुसारिणीम्। विज्ञायेह तथा कुर्यादापदं निस्तरेद्यथा।। अस्थाने अयुक्तम् योऽभिमन्यते स भीष्मः कथमनुमन्यत इत्यर्थः।।

prājñaḥ prājñaṃ pralāpajñaḥ pralāpajñamidaṃ vacaḥ| yo jānāti paraprajñāṃ nītiśāstrānusāriṇīm| vijñāyeha tathā kuryādāpadaṃ nistaredyathā|| asthāne ayuktam yo'bhimanyate sa bhīṣmaḥ kathamanumanyata ityarthaḥ||

Verse 21

अलोहं निशितं शस्त्रं शरीपरिकर्तनम्। यो वेत्ति न तु तं घ्नन्ति प्रतिघातविदं द्विषः।। प्राज्ञः ऊहापोहसमर्थः। प्रलापज्ञः अनर्थवचनाभासाभिज्ञः। युधिष्ठिरमप्येतादृशम्। वचनमेवाह। इदमिति। इदं प्रलापात्मकं मम वचो यो जानाति सः परस्य शत्रोः प्रज्ञां स्वबाधार्थं नीत्या प्रयुक्तां विज्ञाय तथा कुर्यात्। यथा स्वयमापदं निस्तरेदित्यन्वयः।।

alohaṃ niśitaṃ śastraṃ śarīparikartanam| yo vetti na tu taṃ ghnanti pratighātavidaṃ dviṣaḥ|| prājñaḥ ūhāpohasamarthaḥ| pralāpajñaḥ anarthavacanābhāsābhijñaḥ| yudhiṣṭhiramapyetādṛśam| vacanamevāha| idamiti| idaṃ pralāpātmakaṃ mama vaco yo jānāti saḥ parasya śatroḥ prajñāṃ svabādhārthaṃ nītyā prayuktāṃ vijñāya tathā kuryāt| yathā svayamāpadaṃ nistaredityanvayaḥ||

Verse 22

कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः। न दहेदिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति।। प्रलापाकारवचनमेवाह। अलोहमिति। अलोहमग्निमयं शस्त्रमिव शस्त्रं घातकं तस्य प्रतिघातविदं द्विषो न घ्नन्ति। प्रतिघातकृतमिति पाठे प्रतिघाताय कृतमित्यर्थः।।

kakṣaghnaḥ śiśiraghnaśca mahākakṣe bilaukasaḥ| na dahediti cātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati|| pralāpākāravacanamevāha| alohamiti| alohamagnimayaṃ śastramiva śastraṃ ghātakaṃ tasya pratighātavidaṃ dviṣo na ghnanti| pratighātakṛtamiti pāṭhe pratighātāya kṛtamityarthaḥ||

Verse 23

नाचक्षुर्वेत्ति पन्थानं नाचक्षुर्विन्दते दिशः। नाधृतिर्भूतिमाप्नोति बुध्यस्वैवं प्रबोधितः।। अग्निकृते भये ज्ञातेऽपि कथं प्रतीकारस्तत्राह। कक्षघ्न इति। कक्षस्तृणेन्धनं हन्तीति तथा। शिशिरं शीतं हन्तीति तथाविधोऽपि अग्निः महाकक्षे अरण्ये दह्यमानेऽपि बिलौकसो मूषिकादीन्न दहति इत्थमात्मानं यो रक्षति स जीवति। तथा बिलेष्वाविश्यागाराद्रक्षणीय इत्यर्थः।।

nācakṣurvetti panthānaṃ nācakṣurvindate diśaḥ| nādhṛtirbhūtimāpnoti budhyasvaivaṃ prabodhitaḥ|| agnikṛte bhaye jñāte'pi kathaṃ pratīkārastatrāha| kakṣaghna iti| kakṣastṛṇendhanaṃ hantīti tathā| śiśiraṃ śītaṃ hantīti tathāvidho'pi agniḥ mahākakṣe araṇye dahyamāne'pi bilaukaso mūṣikādīnna dahati itthamātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati| tathā bileṣvāviśyāgārādrakṣaṇīya ityarthaḥ||

Verse 24

अनाप्तैर्दत्तमादत्ते नरः शस्त्रमलोहजम्। श्वाविच्छरणमासाद्य प्रमुच्येत हुताशनात्।। ततश्च बिलनिर्गमानन्तरमरण्यगमन्प्रकारमुपदिशति। नाचक्षुरिति। अचक्षुः पूर्वं वर्त्मदर्शनविहीनः पन्थानं रात्रौ न वेत्ति। तथा अचक्षुः विज्ञानविहीनः दिशो न विन्दते न प्रत्यभिजानाति। अतः पूर्वमेव वर्त्मदिशौ द्रष्टव्ये इति भावः। कथमस्माकं बिलप्रवेशनिर्गमाविति चेत्तत्राह। नाधृतिरिति। दुःखे धैर्यरहितो भूतिमैश्वर्यं जीवनं वा न विन्दति। विपदि धैर्यमेव कार्यमित्यर्थः।।

anāptairdattamādatte naraḥ śastramalohajam| śvāviccharaṇamāsādya pramucyeta hutāśanāt|| tataśca bilanirgamānantaramaraṇyagamanprakāramupadiśati| nācakṣuriti| acakṣuḥ pūrvaṃ vartmadarśanavihīnaḥ panthānaṃ rātrau na vetti| tathā acakṣuḥ vijñānavihīnaḥ diśo na vindate na pratyabhijānāti| ataḥ pūrvameva vartmadiśau draṣṭavye iti bhāvaḥ| kathamasmākaṃ bilapraveśanirgamāviti cettatrāha| nādhṛtiriti| duḥkhe dhairyarahito bhūtimaiśvaryaṃ jīvanaṃ vā na vindati| vipadi dhairyameva kāryamityarthaḥ||

Verse 25

चरन्मार्गान्विजानाति नक्षत्रैर्विन्दते दिशः। आत्मना चात्मनः पञ्च पीडयन्नानुपीड्यते।। किंच यत्पुरोचनादिभिः कर्तव्यं तत्स्वयमेव कार्यमित्याह। अनाप्तैरिति। अनाप्तैः पुरोचनादिभिर्दत्तं दातुमारब्धं यदलोहजं शस्त्रं तत्स्वयमादत्ते स्वीकरोति तान्हत्वा आत्मानं रक्षति। पुरोचनादिषु जीवत्सु अनु सारादिशङ्का स्यादिति भावः। शरणं सुरङ्गाम्।।

caranmārgānvijānāti nakṣatrairvindate diśaḥ| ātmanā cātmanaḥ pañca pīḍayannānupīḍyate|| kiṃca yatpurocanādibhiḥ kartavyaṃ tatsvayameva kāryamityāha| anāptairiti| anāptaiḥ purocanādibhirdattaṃ dātumārabdhaṃ yadalohajaṃ śastraṃ tatsvayamādatte svīkaroti tānhatvā ātmānaṃ rakṣati| purocanādiṣu jīvatsu anu sārādiśaṅkā syāditi bhāvaḥ| śaraṇaṃ suraṅgām||

Verse 26

एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो युधिष्ठिरः। विदुरं विदुषां श्रेष्ठं ज्ञातमित्येव पाण्डवः।।

evamuktaḥ pratyuvāca dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| viduraṃ viduṣāṃ śreṣṭhaṃ jñātamityeva pāṇḍavaḥ||

Verse 27

अनुशिक्ष्यानुगम्यैतान्कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्। पाण्डवानभ्यनुज्ञाय विदुरः प्रययौ गृहान्।।

anuśikṣyānugamyaitānkṛtvā caiva pradakṣiṇam| pāṇḍavānabhyanujñāya viduraḥ prayayau gṛhān||

Verse 28

निवृत्ते विदुरे चापि भीष्मे पौरजने तथा। अजातशत्रुमासाद्य कुन्ती वचनमब्रवीत्।।

nivṛtte vidure cāpi bhīṣme paurajane tathā| ajātaśatrumāsādya kuntī vacanamabravīt||

Verse 29

क्षत्ता यदब्रवीद्वाक्यं जनमध्येऽब्रुवन्निव। त्वया च स तथेत्युक्तो जानीमो न च तद्वयम्।। आत्मना सह पञ्च इन्द्रियाणि। आहाराद्यभावेन पीडयम् अनु पश्चात् न पीड्यते भवानिति शेषः। यद्वा। नाचक्षुरित्युक्तस्यैव विवरणं। चरन्मार्गानिति। विश्वासार्थं षड्दग्धव्या इत्याह। आत्मनेति। लुप्तोपममेतत्। त्वत्सदृशेन सह आत्मनः तव सदृशान्पञ्च नानुपीड्यते भवानिति शेषः।।

kṣattā yadabravīdvākyaṃ janamadhye'bruvanniva| tvayā ca sa tathetyukto jānīmo na ca tadvayam|| ātmanā saha pañca indriyāṇi| āhārādyabhāvena pīḍayam anu paścāt na pīḍyate bhavāniti śeṣaḥ| yadvā| nācakṣurityuktasyaiva vivaraṇaṃ| caranmārgāniti| viśvāsārthaṃ ṣaḍdagdhavyā ityāha| ātmaneti| luptopamametat| tvatsadṛśena saha ātmanaḥ tava sadṛśānpañca nānupīḍyate bhavāniti śeṣaḥ||

Verse 30

यदीदं शक्यमस्माभिर्ज्ञातुं नैव च दोषवत्। श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं संवादं तव तस्य च।।

yadīdaṃ śakyamasmābhirjñātuṃ naiva ca doṣavat| śrotumicchāmi tatsarvaṃ saṃvādaṃ tava tasya ca||

Verse 31

युधिष्ठिर उवाच। विषादग्नेश्च बोद्धव्यमिति मां विदुरोऽब्रवीत्। पन्थानो वेदितव्याश्च नक्षत्रैश्च तथा दिशः। कुड्याश्चविदिताःकार्याःस्याच्छुद्धिरितिचाब्रवीत्।।

yudhiṣṭhira uvāca| viṣādagneśca boddhavyamiti māṃ viduro'bravīt| panthāno veditavyāśca nakṣatraiśca tathā diśaḥ| kuḍyāścaviditāḥkāryāḥsyācchuddhiriticābravīt||

Verse 32

जितेन्द्रियश्च वसुधां प्राप्स्यतीति च मेऽब्रवीत्। विज्ञातमिति तत्सर्वं प्रत्युक्तो विदुरो मया।।

jitendriyaśca vasudhāṃ prāpsyatīti ca me'bravīt| vijñātamiti tatsarvaṃ pratyukto viduro mayā||

Verse 33

वैशंपायन उवाच। अष्टमेऽहनि रोहिण्यां प्रयाताः फाल्गुनस्य ते। वारणावतमासाद्य ददृशुर्नागरं जनम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| aṣṭame'hani rohiṇyāṃ prayātāḥ phālgunasya te| vāraṇāvatamāsādya dadṛśurnāgaraṃ janam||