Adhyaya 154

Verse 1

संग्रहेण जतुगृहदाहकथनम्।। 1 ।। पुनर्विस्तरेण जतुगृहदाहकथनारम्भः।। 2 ।। दुर्योधनधृतराष्ट्रसंवादः।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। 1-1534-1x कणिकस्य मतं श्रुत्वा कार्त्स्न्येन भरतर्षभ। दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः। दुशासनचतुर्थास्ते मन्त्रयामासुरेकदा।।

saṃgraheṇa jatugṛhadāhakathanam|| 1 || punarvistareṇa jatugṛhadāhakathanārambhaḥ|| 2 || duryodhanadhṛtarāṣṭrasaṃvādaḥ|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| 1-1534-1x kaṇikasya mataṃ śrutvā kārtsnyena bharatarṣabha| duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ| duśāsanacaturthāste mantrayāmāsurekadā||

Verse 2

ते कौरव्यमनुज्ञाप्य धृतराष्ट्रं नराधिपम्। दहने तु सपुत्रायाः कुन्त्या बुद्धिमकारयन्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि चतुःपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 154 ।।

te kauravyamanujñāpya dhṛtarāṣṭraṃ narādhipam| dahane tu saputrāyāḥ kuntyā buddhimakārayan|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi jatugṛhaparvaṇi catuḥpañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 154 ||

Verse 3

तेषामिङ्गितभावज्ञो विदुरस्तत्त्वदर्शिवान्। आकारेण च तं मन्त्रं बुबुधे दुष्टचेतसाम्।। अनुज्ञाप्य पृष्ट्वा।।

teṣāmiṅgitabhāvajño vidurastattvadarśivān| ākāreṇa ca taṃ mantraṃ bubudhe duṣṭacetasām|| anujñāpya pṛṣṭvā||

Verse 4

ततो विदितवेद्यात्मा पाण्डवानां हिते रतः। पलायने मतिं चक्रे कुन्त्याः पुत्रैः सहानघः।। इङ्गितं चेष्टितं तेन भावं चित्ताभिप्रायं जानातीति इङ्गितभावज्ञः।।

tato viditavedyātmā pāṇḍavānāṃ hite rataḥ| palāyane matiṃ cakre kuntyāḥ putraiḥ sahānaghaḥ|| iṅgitaṃ ceṣṭitaṃ tena bhāvaṃ cittābhiprāyaṃ jānātīti iṅgitabhāvajñaḥ||

Verse 5

ततो वातसहां नावं यन्त्रयुक्तां पताकिनीम्। ऊर्मिक्षमां दृढां कृत्वा कुन्तीमिदमुवाच ह।। विदितवेद्यो ज्ञाततत्त्व आत्मा चित्तं यस्य।।

tato vātasahāṃ nāvaṃ yantrayuktāṃ patākinīm| ūrmikṣamāṃ dṛḍhāṃ kṛtvā kuntīmidamuvāca ha|| viditavedyo jñātatattva ātmā cittaṃ yasya||

Verse 6

एष जातः कुलस्यास्य कीर्तिवंशप्रणाशनः। धृतराष्ट्रः परीतात्मा धर्मं त्यजति शाश्वतम्।।

eṣa jātaḥ kulasyāsya kīrtivaṃśapraṇāśanaḥ| dhṛtarāṣṭraḥ parītātmā dharmaṃ tyajati śāśvatam||

Verse 7

इयं वारिपथे युक्ता तरङ्गपवनक्षमा। नौर्यया मृत्युपाशात्त्वं सपुत्रा मोक्ष्यसे शुभे।।

iyaṃ vāripathe yuktā taraṅgapavanakṣamā| nauryayā mṛtyupāśāttvaṃ saputrā mokṣyase śubhe||

Verse 8

तच्छ्रुत्वा व्यथिता कुन्ती पुत्रैः सह यशस्विनी। नावमारुह्य गङ्गायां प्रययौ भरतर्षभ।।

tacchrutvā vyathitā kuntī putraiḥ saha yaśasvinī| nāvamāruhya gaṅgāyāṃ prayayau bharatarṣabha||

Verse 9

ततो विदुरवाक्येन नावं विक्षिप्य पाण्डवाः। धनं चादाय तैर्दत्तमरिष्टं प्राविशन्वनम्।। यन्त्रयुक्तां यन्त्रं महत्यपि वाते जलाशये नौकास्तम्भकं लोहलङ्गलमयम्।।

tato viduravākyena nāvaṃ vikṣipya pāṇḍavāḥ| dhanaṃ cādāya tairdattamariṣṭaṃ prāviśanvanam|| yantrayuktāṃ yantraṃ mahatyapi vāte jalāśaye naukāstambhakaṃ lohalaṅgalamayam||

Verse 10

निषादी पञ्चपुत्रा तु जातेषु तत्र वेश्मनि। कारणाभ्यागता दग्धा सह पुत्रैरनागसा।।

niṣādī pañcaputrā tu jāteṣu tatra veśmani| kāraṇābhyāgatā dagdhā saha putrairanāgasā||

Verse 11

स च म्लेच्छाधमः पापो दग्धस्तत्र पुरोचनः। वञ्चिताश्च दुरात्मानो धार्तराष्ट्राः सहानुगाः।।

sa ca mlecchādhamaḥ pāpo dagdhastatra purocanaḥ| vañcitāśca durātmāno dhārtarāṣṭrāḥ sahānugāḥ||

Verse 12

अविज्ञाता महात्मनो जनानामक्षतास्तथा। जनन्या सह कौन्तेया मुक्ता विदुरमन्त्रिताः।।

avijñātā mahātmano janānāmakṣatāstathā| jananyā saha kaunteyā muktā viduramantritāḥ||

Verse 13

ततस्तस्मिन्पुरे लोका नगरे वारणावते। दृष्ट्वा जतुगृहं दग्धमन्वशोचन्त दुःखिताः।।

tatastasminpure lokā nagare vāraṇāvate| dṛṣṭvā jatugṛhaṃ dagdhamanvaśocanta duḥkhitāḥ||

Verse 14

प्रेषयामासू राजानं यथावृत्तं निवेदितुम्। संवृतस्ते महान्कामः पाण्डवान्दग्धवानसि।।

preṣayāmāsū rājānaṃ yathāvṛttaṃ niveditum| saṃvṛtaste mahānkāmaḥ pāṇḍavāndagdhavānasi||

Verse 15

सकामो भव कौरव्य भुङ्क्ष्व राज्यं सपुत्रकः। तच्छ्रुत्वा धृतराष्ट्रस्तु सहपुत्रेण शोचयन्।।

sakāmo bhava kauravya bhuṅkṣva rājyaṃ saputrakaḥ| tacchrutvā dhṛtarāṣṭrastu sahaputreṇa śocayan||

Verse 16

प्रेतकार्याणि च तथा चकार सह बान्धवैः। पाण्डवानां तथा क्षत्ता भीष्मश्च कुरुसत्तमः।।

pretakāryāṇi ca tathā cakāra saha bāndhavaiḥ| pāṇḍavānāṃ tathā kṣattā bhīṣmaśca kurusattamaḥ||

Verse 17

जनमेजय उवाच। पुनर्विस्तरशः श्रोतुमिच्छामि द्विजसत्तम। दाहं जतुगृहस्यैव पाण्डवानां च मोक्षणम्।।

janamejaya uvāca| punarvistaraśaḥ śrotumicchāmi dvijasattama| dāhaṃ jatugṛhasyaiva pāṇḍavānāṃ ca mokṣaṇam||

Verse 18

सुनृशंसमिदं कर्म तेषां क्रूरोपसंहितम्। कीर्तयस्व यथावृत्तं परं कौतूहलं मम।। अरिष्टं निर्विघ्नम्।।

sunṛśaṃsamidaṃ karma teṣāṃ krūropasaṃhitam| kīrtayasva yathāvṛttaṃ paraṃ kautūhalaṃ mama|| ariṣṭaṃ nirvighnam||

Verse 19

वैशंपायन उवाच। शृणु विस्तरशो राजन्वदतो मे परन्तप। दाहं जतुगृहस्यैतत्पाण्डवानां च मोक्षणम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śṛṇu vistaraśo rājanvadato me parantapa| dāhaṃ jatugṛhasyaitatpāṇḍavānāṃ ca mokṣaṇam||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। ततो दुर्योधनो राजा धृतराष्ट्रमभाषत। पाण्डवेभ्यो भयं नः स्यात्तान्विवासयतां भवान्। निपुणेनाभ्युपायेन नगरं वारणावतम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato duryodhano rājā dhṛtarāṣṭramabhāṣata| pāṇḍavebhyo bhayaṃ naḥ syāttānvivāsayatāṃ bhavān| nipuṇenābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam||

Verse 21

धृतराष्ट्रस्तु पुत्रेण श्रुत्वा वचनमीरितम्। मुहूर्तमिव संचिन्त्य दुर्योधनमथाब्रवीत्।।

dhṛtarāṣṭrastu putreṇa śrutvā vacanamīritam| muhūrtamiva saṃcintya duryodhanamathābravīt||

Verse 22

धर्मनित्यः सदा पाण्डुस्तथा धर्मपरायणः। सर्वेषु ज्ञातिषु तथा मयि त्वासीद्विशेषतः।।

dharmanityaḥ sadā pāṇḍustathā dharmaparāyaṇaḥ| sarveṣu jñātiṣu tathā mayi tvāsīdviśeṣataḥ||

Verse 23

नासौ किंचिद्विजानाति भोजनादिचिकीर्षितम्। निवेदयति नित्यं हि मम राज्यं धृतव्रतः।।

nāsau kiṃcidvijānāti bhojanādicikīrṣitam| nivedayati nityaṃ hi mama rājyaṃ dhṛtavrataḥ||

Verse 24

तस्य पुत्रो यथा पाण्डुस्तथा धर्मपरायणः। गुणवान्लोकविख्यातः पौरवाणां सुसंमतः।।

tasya putro yathā pāṇḍustathā dharmaparāyaṇaḥ| guṇavānlokavikhyātaḥ pauravāṇāṃ susaṃmataḥ||

Verse 25

स कथं शक्यतेऽस्माभिरपाकर्तुं बलादितः। पितृपैतामाहाद्राज्यात्ससहायो विशेषतः।।

sa kathaṃ śakyate'smābhirapākartuṃ balāditaḥ| pitṛpaitāmāhādrājyātsasahāyo viśeṣataḥ||

Verse 26

भृता हि पाण्डुनाऽमात्या बलं च सततं भृतम्। भृताः पुत्राश्च पौत्राश्च तेषामपि विशेषतः।।

bhṛtā hi pāṇḍunā'mātyā balaṃ ca satataṃ bhṛtam| bhṛtāḥ putrāśca pautrāśca teṣāmapi viśeṣataḥ||

Verse 27

ते पुरा सत्कृतास्तात पाण्डुना नागरा जनाः। कथं युधिष्ठिरस्यार्थे न नो हन्युः सबान्धवान्।।

te purā satkṛtāstāta pāṇḍunā nāgarā janāḥ| kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān||

Verse 28

दुर्योधन उवाच। एवमेतन्मया तात भावितं दोषमात्मनि। दृष्ट्वा प्रकृतयः सर्वा अर्थमानेन पूजिताः।।

duryodhana uvāca| evametanmayā tāta bhāvitaṃ doṣamātmani| dṛṣṭvā prakṛtayaḥ sarvā arthamānena pūjitāḥ||

Verse 29

ध्रुवमस्मत्सहायास्ते भविष्यन्ति प्रधानतः। अर्थवर्गः सहामात्यो मत्संस्थोऽद्य महीपते।।

dhruvamasmatsahāyāste bhaviṣyanti pradhānataḥ| arthavargaḥ sahāmātyo matsaṃstho'dya mahīpate||

Verse 30

स भवान्पाण्डवानाशु विवासयितुमर्हति। मृदुनैवाभ्युपायेन नगरं वारणावतम्।।

sa bhavānpāṇḍavānāśu vivāsayitumarhati| mṛdunaivābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam||

Verse 31

यदा प्रतिष्ठितं राज्यं मयि राजन्भविष्यति। तदा कुन्ती सहापत्या पुनरेष्यति भारत।।

yadā pratiṣṭhitaṃ rājyaṃ mayi rājanbhaviṣyati| tadā kuntī sahāpatyā punareṣyati bhārata||

Verse 32

धृतराष्ट्र उवाच। दुर्योधन ममाप्येतद्धृदि संपरिवर्तते। अभिप्रायस्य पापत्वान्नैवं तु विवृणोम्यहम्।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| duryodhana mamāpyetaddhṛdi saṃparivartate| abhiprāyasya pāpatvānnaivaṃ tu vivṛṇomyaham||

Verse 33

न च भीष्मो न च द्रोणो न च क्षत्ता न गौतमः। विवास्यमानान्कौन्तेयाननुमंस्यन्ति कर्हिचित्।।

na ca bhīṣmo na ca droṇo na ca kṣattā na gautamaḥ| vivāsyamānānkaunteyānanumaṃsyanti karhicit||

Verse 34

समा हि कौरवेयाणां वयं ते चैव पुत्रक। नैते विषममिच्छेयुर्धर्मयुक्ता मनस्विनः।।

samā hi kauraveyāṇāṃ vayaṃ te caiva putraka| naite viṣamamiccheyurdharmayuktā manasvinaḥ||

Verse 35

ते वयं कौरवेयाणामेतेषां च महात्मनाम्। कथं न वध्यतां तात गच्छाम जगतस्तथा।।

te vayaṃ kauraveyāṇāmeteṣāṃ ca mahātmanām| kathaṃ na vadhyatāṃ tāta gacchāma jagatastathā||

Verse 36

दुर्योधन उवाच। मध्यस्थः सततं भीष्मो द्रोणपुत्रो मयि स्थितः। यतः पुत्रस्ततो द्रोणो भविता नात्र संशयः।।

duryodhana uvāca| madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ| yataḥ putrastato droṇo bhavitā nātra saṃśayaḥ||

Verse 37

कृपः शारद्वतश्चैव यत एतौ ततो भवेत्। द्रोणं च भागिनेयं च न स त्यक्ष्यति कर्हिचित्।।

kṛpaḥ śāradvataścaiva yata etau tato bhavet| droṇaṃ ca bhāgineyaṃ ca na sa tyakṣyati karhicit||

Verse 38

क्षत्ताऽर्थबद्धस्त्वस्माकं प्रच्छन्नं संयतः परैः। न चैकः स समर्थोऽस्मान्पाम्डवार्थेऽधिबाधितुम्।।

kṣattā'rthabaddhastvasmākaṃ pracchannaṃ saṃyataḥ paraiḥ| na caikaḥ sa samartho'smānpāmḍavārthe'dhibādhitum||

Verse 39

सुविस्रब्धः पाण्डुपुत्रान्सह मात्रा प्रवासय। वारणावतमद्यैव यथा यान्ति यथा कुरु।।

suvisrabdhaḥ pāṇḍuputrānsaha mātrā pravāsaya| vāraṇāvatamadyaiva yathā yānti yathā kuru||

Verse 40

विनिद्रकरणं घोरं हृदि शल्यमिवार्पितम्। शोकपावकमुद्भूतं कर्मणैतेन नाशय।।

vinidrakaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyamivārpitam| śokapāvakamudbhūtaṃ karmaṇaitena nāśaya||