Adhyaya 153

Verse 1

धृतराष्ट्रादीनां कणिकेन दुर्नीत्युपदेशः।। 1 ।। जम्बुकोपाख्यानम्।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। श्रुत्वा पाण्डुसुतान्वीरान्बलोद्रिक्तान्महौजसः। धृतराष्ट्रो महीपालश्चिन्तामगमदातुरः।।

dhṛtarāṣṭrādīnāṃ kaṇikena durnītyupadeśaḥ|| 1 || jambukopākhyānam|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvā pāṇḍusutānvīrānbalodriktānmahaujasaḥ| dhṛtarāṣṭro mahīpālaścintāmagamadāturaḥ||

Verse 2

तत आहूय मन्त्रज्ञं राजशास्त्रार्थवित्तमम्। कणिकं मन्त्रिणां श्रेष्ठं धृतराष्ट्रऽब्रवीद्वचः।।

tata āhūya mantrajñaṃ rājaśāstrārthavittamam| kaṇikaṃ mantriṇāṃ śreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭra'bravīdvacaḥ||

Verse 3

उत्सक्ताः पाण्डवा नित्यं तेभ्योऽसूये द्विजोत्तम। तत्र मे निश्चिततमं सन्धिविग्रहकारणम्। कणिक त्वं ममाचक्ष्व करिष्ये वचनं तव।।

utsaktāḥ pāṇḍavā nityaṃ tebhyo'sūye dvijottama| tatra me niścitatamaṃ sandhivigrahakāraṇam| kaṇika tvaṃ mamācakṣva kariṣye vacanaṃ tava||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। दुर्योधनोऽथ शकुनिः कर्णदुःशासनावपि। कणिकं ह्युपसंगृह्य मन्त्रिणं सौबलस्य च।।

vaiśaṃpāyana uvāca| duryodhano'tha śakuniḥ karṇaduḥśāsanāvapi| kaṇikaṃ hyupasaṃgṛhya mantriṇaṃ saubalasya ca||

Verse 5

पप्रच्छुर्भरतश्रेष्ठ पाण्डवान्प्रति नैकधा। प्रबुद्धाः पाण्डवा नित्यं सर्वे तेभ्यस्त्रसामहे।।

papracchurbharataśreṣṭha pāṇḍavānprati naikadhā| prabuddhāḥ pāṇḍavā nityaṃ sarve tebhyastrasāmahe||

Verse 6

अनूनं सर्वपक्षाणां यद्भवेत्क्षेमकारकम्। भारद्वाज तदाचक्ष्व करिष्यामः कथं वयम्।।

anūnaṃ sarvapakṣāṇāṃ yadbhavetkṣemakārakam| bhāradvāja tadācakṣva kariṣyāmaḥ kathaṃ vayam||

Verse 7

वैशंपायन उवाच। स प्रसन्नमनास्तेन परिपृष्टो द्विजोत्तमः। उवाच वचनं तीक्ष्णं राजशास्त्रार्थदर्शनम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sa prasannamanāstena paripṛṣṭo dvijottamaḥ| uvāca vacanaṃ tīkṣṇaṃ rājaśāstrārthadarśanam||

Verse 8

कणिक उवाच। शृणु राजन्निदं तत्र प्रोच्यमानं मयानघ। न मेऽभ्यसूया कर्तव्या श्रुत्वैतत्कुरुसत्तम।।

kaṇika uvāca| śṛṇu rājannidaṃ tatra procyamānaṃ mayānagha| na me'bhyasūyā kartavyā śrutvaitatkurusattama||

Verse 9

नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः। अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी स्यात्परेषां विवरानुगः।।

nityamudyatadaṇḍaḥ syānnityaṃ vivṛtapauruṣaḥ| acchidraśchidradarśī syātpareṣāṃ vivarānugaḥ||

Verse 10

नित्यमुद्यतदण्डाद्धि भऋशमुद्विजते जनः। तस्मात्सर्वाणि कार्याणि दण्डेनैव विधारयेत्।।

nityamudyatadaṇḍāddhi bhaṛśamudvijate janaḥ| tasmātsarvāṇi kāryāṇi daṇḍenaiva vidhārayet||

Verse 11

नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेण परमन्वियात्। गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः।।

nāsya cchidraṃ paraḥ paśyecchidreṇa paramanviyāt| gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ||

Verse 12

नित्यं च ब्राह्मणाः पूज्या नृपेण हितमिच्छता। सृष्टो नृपो हि विप्रामां पालने दुष्टनिग्रहे।।

nityaṃ ca brāhmaṇāḥ pūjyā nṛpeṇa hitamicchatā| sṛṣṭo nṛpo hi viprāmāṃ pālane duṣṭanigrahe||

Verse 13

उभाब्यां वर्धते धर्मो धर्मवृद्ध्या जितावुभौ। लोकश्चायं परश्चैव ततो धर्मं समाचरेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि त्रिपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 153 ।। ।। समाप्तं च संभवपर्व ।।

ubhābyāṃ vardhate dharmo dharmavṛddhyā jitāvubhau| lokaścāyaṃ paraścaiva tato dharmaṃ samācaret|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi tripañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 153 || || samāptaṃ ca saṃbhavaparva ||

Verse 14

कृतापराधं पुरुषं दृष्ट्वा यः क्षमते नृपः। तेनावमानमाप्नोति पापं चेह परत्र च।।

kṛtāparādhaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā yaḥ kṣamate nṛpaḥ| tenāvamānamāpnoti pāpaṃ ceha paratra ca||

Verse 15

यो विभूतिमवाप्योच्चै राज्ञो विकुरुतेऽधमः। तमानयित्वा हत्वा च दद्याद्धीनाय तद्धनम्।। उभाभ्यां ब्राह्मणरक्षणदुष्टनिग्रहाभ्याम्। जितौ संपादितौ भवेतामिति शेषः।।

yo vibhūtimavāpyoccai rājño vikurute'dhamaḥ| tamānayitvā hatvā ca dadyāddhīnāya taddhanam|| ubhābhyāṃ brāhmaṇarakṣaṇaduṣṭanigrahābhyām| jitau saṃpāditau bhavetāmiti śeṣaḥ||

Verse 16

नो चेद्धुरि नियुक्ता ये स्थास्यन्ति वशमात्मनः। राजा नियुञ्ज्यात्पुरुषानाप्तान्धर्मार्थकोविदान्।।

no ceddhuri niyuktā ye sthāsyanti vaśamātmanaḥ| rājā niyuñjyātpuruṣānāptāndharmārthakovidān||

Verse 17

ये नियुक्तास्तथा केचिद्राष्ट्रं वा यदि वा पुरम्। ग्रामं जनपदं वापि बाधेयुर्यदि वा न वा।।

ye niyuktāstathā kecidrāṣṭraṃ vā yadi vā puram| grāmaṃ janapadaṃ vāpi bādheyuryadi vā na vā||

Verse 18

परीक्षणार्थं विसृजेदानतांश्छन्नरूपिणः। परीक्ष्य पापकं जह्याद्धनमादाय सर्वशः।।

parīkṣaṇārthaṃ visṛjedānatāṃśchannarūpiṇaḥ| parīkṣya pāpakaṃ jahyāddhanamādāya sarvaśaḥ||

Verse 19

नासम्यक्कृत्यकारी स्यादुपक्रम्य कदाचन। कण्टको ह्यपि दुश्छिन्न आस्रावं जनयेच्चिरम्।।

nāsamyakkṛtyakārī syādupakramya kadācana| kaṇṭako hyapi duśchinna āsrāvaṃ janayecciram||

Verse 20

वधमेव प्रशंसन्ति शत्रूणामपकारिणाम्। सुविदीर्णं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम्।। हीनाय दरिद्राय।।

vadhameva praśaṃsanti śatrūṇāmapakāriṇām| suvidīrṇaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam|| hīnāya daridrāya||

Verse 21

आपद्यापदि काले कुर्वीत न विचारयेत्। नावज्ञेयो रिपुस्तात दुर्बलोऽपि कथं चन।।

āpadyāpadi kāle kurvīta na vicārayet| nāvajñeyo ripustāta durbalo'pi kathaṃ cana||

Verse 22

अल्पोऽप्यग्निर्वनं कृत्स्नं दहत्याश्रयसंश्रयात्। अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि चाश्रयेत्।। उपसंहरति वधमिति। कथं वधः कर्तव्यं इत्याह सुविदीर्णमिति। सुविक्रान्तमपि शत्रुं। काले आपद्यापन्नमालभ्य सुविदीर्णं विनष्टं कुर्वीत। तथा सुयुद्धमपि शत्रुमापदि काले सुपलायितं कुर्वीति।।

alpo'pyagnirvanaṃ kṛtsnaṃ dahatyāśrayasaṃśrayāt| andhaḥ syādandhavelāyāṃ bādhiryamapi cāśrayet|| upasaṃharati vadhamiti| kathaṃ vadhaḥ kartavyaṃ ityāha suvidīrṇamiti| suvikrāntamapi śatruṃ| kāle āpadyāpannamālabhya suvidīrṇaṃ vinaṣṭaṃ kurvīta| tathā suyuddhamapi śatrumāpadi kāle supalāyitaṃ kurvīti||

Verse 23

कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम्। सान्त्वादिभिरुपायैस्तु हन्याच्छत्रुं वशे स्थितं।। आश्रयसंश्रयात् आश्रयबलात्।।

kuryāttṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām| sāntvādibhirupāyaistu hanyācchatruṃ vaśe sthitaṃ|| āśrayasaṃśrayāt āśrayabalāt||

Verse 24

दया न तस्मिन्कर्तव्या शरणागत इत्युत। निरुद्विग्नो हि भवति न हताज्जायते भयम्।।

dayā na tasminkartavyā śaraṇāgata ityuta| nirudvigno hi bhavati na hatājjāyate bhayam||

Verse 25

हन्यादमित्रं दानेन तथा पूर्वापकारिणम्। हन्यात्त्रीन्पञ्च सप्तेति परपक्षस्य सर्वशः।। तृणमयं तृणवन्निष्प्रयोजनम्। क्षात्रं धर्मं त्यक्त्वा शत्रुगृहे भिक्षाभुगपि स्यादित्यर्थः। मृगशायिकां मृगहन्तुः शय्याम्। यथा व्याधो मृगान्विश्वासयितुं मृषा निद्राति विश्वस्तेषु च तेषु प्रहरत्येवं स हन्तुमेवाकारं गोपयतीत्यर्थः। उपायैः वशे स्थितं शत्रुमिति संबन्धः।।

hanyādamitraṃ dānena tathā pūrvāpakāriṇam| hanyāttrīnpañca sapteti parapakṣasya sarvaśaḥ|| tṛṇamayaṃ tṛṇavanniṣprayojanam| kṣātraṃ dharmaṃ tyaktvā śatrugṛhe bhikṣābhugapi syādityarthaḥ| mṛgaśāyikāṃ mṛgahantuḥ śayyām| yathā vyādho mṛgānviśvāsayituṃ mṛṣā nidrāti viśvasteṣu ca teṣu praharatyevaṃ sa hantumevākāraṃ gopayatītyarthaḥ| upāyaiḥ vaśe sthitaṃ śatrumiti saṃbandhaḥ||

Verse 26

मूलमेवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य नित्यशः। ततः सहायांस्तत्पक्षान्सर्वांश्च तदनन्तरम्।।

mūlamevāditaśchindyātparapakṣasya nityaśaḥ| tataḥ sahāyāṃstatpakṣānsarvāṃśca tadanantaram||

Verse 27

छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः। कथं नु शाखास्तिष्ठेरंश्छिन्नमूले वनस्पतौ।।

chinnamūle hyadhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ| kathaṃ nu śākhāstiṣṭheraṃśchinnamūle vanaspatau||

Verse 28

एकाग्रः स्यादविवृतो नित्यं विवरदर्शकः। राजन्नित्यं सपत्नेषु नित्योद्विग्नः समाचरेत्।।

ekāgraḥ syādavivṛto nityaṃ vivaradarśakaḥ| rājannityaṃ sapatneṣu nityodvignaḥ samācaret||

Verse 29

अग्न्याधानेन यज्ञेन काषायेण जटाजिनैः। लोकान्विश्वासयित्वैव ततो लुम्पेद्यथा वृकः।।

agnyādhānena yajñena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ| lokānviśvāsayitvaiva tato lumpedyathā vṛkaḥ||

Verse 30

अङ्कुशं शोचमित्याहुरर्थानामुपधारणे। आनाम्य फलितां शाखां पक्वं पक्वं प्रशातयेत्।। त्रीन् ऐश्वर्यमन्त्रोत्साहान्। तथा पञ्च अमात्यराष्ट्रदुर्गाणि कोशो दण्डश्च पञ्चम इत्युक्तान्। दण्डोत्र सैन्यं। सप्त स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्बलानि येत्युक्तानि।।

aṅkuśaṃ śocamityāhurarthānāmupadhāraṇe| ānāmya phalitāṃ śākhāṃ pakvaṃ pakvaṃ praśātayet|| trīn aiśvaryamantrotsāhān| tathā pañca amātyarāṣṭradurgāṇi kośo daṇḍaśca pañcama ityuktān| daṇḍotra sainyaṃ| sapta svāmyamātyasuhṛtkośarāṣṭradurbalāni yetyuktāni||

Verse 31

फलार्थोऽयं समारम्भो लोके पुंसां विपश्चिताम्। वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालस्य पर्ययः।।

phalārtho'yaṃ samārambho loke puṃsāṃ vipaścitām| vahedamitraṃ skandhena yāvatkālasya paryayaḥ||

Verse 32

ततः प्रत्यागते काले भिन्द्याद्धृटमिवाश्मनि। अमित्रो न विमोक्तव्यः कृपणं बह्वपि ब्रुवन्।।

tataḥ pratyāgate kāle bhindyāddhṛṭamivāśmani| amitro na vimoktavyaḥ kṛpaṇaṃ bahvapi bruvan||

Verse 33

कृपा न तस्मिन्कर्तव्या हन्यादेवापकारिणम्। हन्यादमित्रं सान्त्वेन तथा दानेन वा पुनः।।

kṛpā na tasminkartavyā hanyādevāpakāriṇam| hanyādamitraṃ sāntvena tathā dānena vā punaḥ||

Verse 34

तथैव भेददण्डाभ्यां सर्वोपायैः प्रशातयेत्। धृतराष्ट्र उवाच। कथं सान्त्वेन दानेन भेदैर्दण्डेन वा पुनः।।

tathaiva bhedadaṇḍābhyāṃ sarvopāyaiḥ praśātayet| dhṛtarāṣṭra uvāca| kathaṃ sāntvena dānena bhedairdaṇḍena vā punaḥ||

Verse 35

अमित्रः शक्यते हन्तुं तन्मे ब्रूहि यथातथम्। कणिक उवाच। शृणु राजन्यथा वृत्तं वने निवसतः पुरा।।

amitraḥ śakyate hantuṃ tanme brūhi yathātatham| kaṇika uvāca| śṛṇu rājanyathā vṛttaṃ vane nivasataḥ purā||

Verse 36

जम्बुकस्य महाराज नीतिशास्त्रार्थदर्शिनः। अथ कश्चित्कृतप्रज्ञः शृगालः स्वार्थपण्डितः।।

jambukasya mahārāja nītiśāstrārthadarśinaḥ| atha kaścitkṛtaprajñaḥ śṛgālaḥ svārthapaṇḍitaḥ||

Verse 37

सखिभिर्न्यवसत्सार्धं व्याघ्राखुवृकबभ्रुभिः। तेऽपश्यन्विपिने तस्मिन्बलिनं मृगयूथपम्।। शौचमग्न्याधानादि। अत्र दृष्टान्तः आनाम्येति आनामयित्वा।।

sakhibhirnyavasatsārdhaṃ vyāghrākhuvṛkababhrubhiḥ| te'paśyanvipine tasminbalinaṃ mṛgayūthapam|| śaucamagnyādhānādi| atra dṛṣṭāntaḥ ānāmyeti ānāmayitvā||

Verse 38

अशक्ता ग्रहणे तस्य ततो मन्त्रममन्त्रयन्। जम्बुक उवाच। असकृद्यतितो ह्येष हन्तुं व्याघ्र वने त्वया।।

aśaktā grahaṇe tasya tato mantramamantrayan| jambuka uvāca| asakṛdyatito hyeṣa hantuṃ vyāghra vane tvayā||

Verse 39

युवा वै जवसंपन्नो बुद्धिशाली न शक्यते। मूषिकोऽस्य शयानस्य चरणौ भक्षयत्वयम्।।

yuvā vai javasaṃpanno buddhiśālī na śakyate| mūṣiko'sya śayānasya caraṇau bhakṣayatvayam||

Verse 40

अथैनं भक्षितैः पादैर्व्याघ्रो गृह्णातु वै ततः। ततो वै भक्षयिष्यामः सर्वे मुदितमानसाः।।

athainaṃ bhakṣitaiḥ pādairvyāghro gṛhṇātu vai tataḥ| tato vai bhakṣayiṣyāmaḥ sarve muditamānasāḥ||

Verse 41

जम्बुकस्य तु तद्वाक्यं तथा चक्रः समाहिताः। मूषिकाभक्षितैः पादैर्मृगं व्याघ्रोऽवधीत्तदा।। बभ्रुर्नकुलः। मृगयूथपं महान्तं हरिणम्।।

jambukasya tu tadvākyaṃ tathā cakraḥ samāhitāḥ| mūṣikābhakṣitaiḥ pādairmṛgaṃ vyāghro'vadhīttadā|| babhrurnakulaḥ| mṛgayūthapaṃ mahāntaṃ hariṇam||

Verse 42

दृष्ट्वैवाचेष्टमानं तु भूमौ मृगकलेवरम्। स्नात्वाऽऽगच्छत भद्रं वोरक्षामीत्याह जम्बुकः।।

dṛṣṭvaivāceṣṭamānaṃ tu bhūmau mṛgakalevaram| snātvā''gacchata bhadraṃ vorakṣāmītyāha jambukaḥ||

Verse 43

शृगालवचनात्तेऽपि गताः सर्वे नदीं ततः। स चिन्तापरमो भूत्वा तस्थौ तत्रैव जम्बुकः।।

śṛgālavacanātte'pi gatāḥ sarve nadīṃ tataḥ| sa cintāparamo bhūtvā tasthau tatraiva jambukaḥ||

Verse 44

अथाजगाम पूर्वं तु स्नात्वा व्याघ्रो महाबलः। ददर्श जम्बुकं चैव चिन्ताकुलितमानसम्।।

athājagāma pūrvaṃ tu snātvā vyāghro mahābalaḥ| dadarśa jambukaṃ caiva cintākulitamānasam||

Verse 45

व्याघ्र उवाच। किं शोचसि महाप्राज्ञ त्वं नो बुद्धिमतां वरः। अशित्वा पिशितान्यद्य विहरिष्यामहे वयम्।।

vyāghra uvāca| kiṃ śocasi mahāprājña tvaṃ no buddhimatāṃ varaḥ| aśitvā piśitānyadya vihariṣyāmahe vayam||

Verse 46

जम्बुक उवाच। शृणु मे त्वं महाबाहो यद्वाक्यं मूषिकोऽब्रवीत्। धिग्बलं मृगराजस्य मयाद्यायं मृगो हतः।। मूषिकेण आईषद्भक्षितैः।।

jambuka uvāca| śṛṇu me tvaṃ mahābāho yadvākyaṃ mūṣiko'bravīt| dhigbalaṃ mṛgarājasya mayādyāyaṃ mṛgo hataḥ|| mūṣikeṇa āīṣadbhakṣitaiḥ||

Verse 47

मद्बाहुबलमाश्रित्य तृप्तिमद्य गमिष्यति। तस्यैवं गर्जितं श्रुत्वा ततो भक्ष्यं न रोचये।।

madbāhubalamāśritya tṛptimadya gamiṣyati| tasyaivaṃ garjitaṃ śrutvā tato bhakṣyaṃ na rocaye||

Verse 48

व्याघ्र उवाच। ब्रवीति यदि स ह्येवं काले ह्यस्मि प्रबोधितः। स्वबाहुबलमाश्रित्य हनिष्येऽहं वनेचरान्।।

vyāghra uvāca| bravīti yadi sa hyevaṃ kāle hyasmi prabodhitaḥ| svabāhubalamāśritya haniṣye'haṃ vanecarān||

Verse 49

खादिष्ये तत्र मांसानि इत्युक्त्वा प्रस्थितोवनम्। एतस्मिन्नेव काले तु मूषिकोऽप्याजगाम ह।।

khādiṣye tatra māṃsāni ityuktvā prasthitovanam| etasminneva kāle tu mūṣiko'pyājagāma ha||

Verse 50

तमागतमभिप्रेक्ष्य शृगालोऽप्यब्रवीद्वचः। शृणु मीषिक भद्रं ते नकुलो यदिहाब्रवीत्।।

tamāgatamabhiprekṣya śṛgālo'pyabravīdvacaḥ| śṛṇu mīṣika bhadraṃ te nakulo yadihābravīt||

Verse 51

मृगमांसं न खादेयं गरमेतन्न रोचते। मूषिकं भक्षयिष्यामि तद्भवाननुमन्यताम्।। मृगराजस्य व्याघ्रस्य।।

mṛgamāṃsaṃ na khādeyaṃ garametanna rocate| mūṣikaṃ bhakṣayiṣyāmi tadbhavānanumanyatām|| mṛgarājasya vyāghrasya||

Verse 52

तच्छ्रुत्वा मूषिको वाक्यं संत्रस्तः प्रगतो बिलम्। ततः स्नात्वा स वै तत्र आजगाम वृको नपृ।।

tacchrutvā mūṣiko vākyaṃ saṃtrastaḥ pragato bilam| tataḥ snātvā sa vai tatra ājagāma vṛko napṛ||

Verse 53

तमागतमिदं वाक्यमब्रवीज्जम्बुकस्तदा। मृगराजो हि संक्रुद्धो न ते साधु भविष्यति।।

tamāgatamidaṃ vākyamabravījjambukastadā| mṛgarājo hi saṃkruddho na te sādhu bhaviṣyati||

Verse 54

सकलत्रस्त्विहायाति कुरुष्व यदनन्तरम्। एवं संचोदितस्तेन जम्बुकेन तदा वृकः।।

sakalatrastvihāyāti kuruṣva yadanantaram| evaṃ saṃcoditastena jambukena tadā vṛkaḥ||

Verse 55

ततोऽवलुम्पनं कृत्वा प्रयातः पिशिताशनः। एतस्मिन्नेव काले तु नकुलोऽप्याजगाम ह।। गरं मूषिकदष्टत्वाद्विषभूतम्।।

tato'valumpanaṃ kṛtvā prayātaḥ piśitāśanaḥ| etasminneva kāle tu nakulo'pyājagāma ha|| garaṃ mūṣikadaṣṭatvādviṣabhūtam||

Verse 56

तमुवाच महाराज नकुलं जम्बुको वने। स्वबाहुबलमाश्रित्य निर्जितास्तेऽन्यतो गताः।।

tamuvāca mahārāja nakulaṃ jambuko vane| svabāhubalamāśritya nirjitāste'nyato gatāḥ||

Verse 57

मम दत्वा नियुद्धं त्वं भुङ्क्ष्व मांसं यथेप्सितम्। नकुल उवाच। मृगराजो वृकश्चैव बुद्धिमानपि मूषिकः।।

mama datvā niyuddhaṃ tvaṃ bhuṅkṣva māṃsaṃ yathepsitam| nakula uvāca| mṛgarājo vṛkaścaiva buddhimānapi mūṣikaḥ||

Verse 58

निर्जिता यत्त्वया वीरास्तस्माद्वीरतरो भवान्। न त्वयाप्युत्सहे योद्धुमित्युक्त्वा सोऽप्युपागमत्।।

nirjitā yattvayā vīrāstasmādvīrataro bhavān| na tvayāpyutsahe yoddhumityuktvā so'pyupāgamat||

Verse 59

कणिक उवाच। एवं तेषु प्रयातेषु जम्बुको हृष्टमानसः। खादति स्म तदा मांसमेकः सन्मन्त्रनिश्चयात्। एवं समाचरन्नित्यं सुखमेधेत भूपतिः।।

kaṇika uvāca| evaṃ teṣu prayāteṣu jambuko hṛṣṭamānasaḥ| khādati sma tadā māṃsamekaḥ sanmantraniścayāt| evaṃ samācarannityaṃ sukhamedheta bhūpatiḥ||

Verse 60

भयेन भेदयेद्भीरुं शूरमञ्जलिकर्मणा। लुब्धमर्थप्रदानेन समं न्यूनं तथौजसा।।

bhayena bhedayedbhīruṃ śūramañjalikarmaṇā| lubdhamarthapradānena samaṃ nyūnaṃ tathaujasā||

Verse 61

एवं ते कथितं राजन् शृणु चाप्यपरं तथा।।

evaṃ te kathitaṃ rājan śṛṇu cāpyaparaṃ tathā||

Verse 62

पुत्रः सखा वा भ्राता वा पिता वा यदि वा गुरुः। रिपुस्यानेषु वर्तन्तो हन्तव्या भूतिमिच्छता।।

putraḥ sakhā vā bhrātā vā pitā vā yadi vā guruḥ| ripusyāneṣu vartanto hantavyā bhūtimicchatā||

Verse 63

शपथेनाप्यरिं हन्यादर्थदानेन वा पुनः। विषेण मायया वापि नोपेक्षेते कथंचन। उभौ चेत्संशयोपेतौ श्रद्धवांस्तत्र वर्धते।। अवलुम्पनं गात्रसंकोचनम्।।

śapathenāpyariṃ hanyādarthadānena vā punaḥ| viṣeṇa māyayā vāpi nopekṣete kathaṃcana| ubhau cetsaṃśayopetau śraddhavāṃstatra vardhate|| avalumpanaṃ gātrasaṃkocanam||

Verse 64

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य न्याय्यं भवति शासनम्।।

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ| utpathaṃ pratipannasya nyāyyaṃ bhavati śāsanam||

Verse 65

क्रुद्धोऽप्यक्रुद्धरूपः स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता। न चैनं क्रोधसंदीप्तं विद्यात्कश्चित्कथंचन। न चाप्यन्यमपध्वंसेत्कदाचित्कोपसंयुतः।। संशयोपेतौ संशयविषयौ। श्रद्धावान् मदुक्तादरवान्। श्रद्दधानस्तु बध्यत इति ङ पाठः।।

kruddho'pyakruddharūpaḥ syātsmitapūrvābhibhāṣitā| na cainaṃ krodhasaṃdīptaṃ vidyātkaścitkathaṃcana| na cāpyanyamapadhvaṃsetkadācitkopasaṃyutaḥ|| saṃśayopetau saṃśayaviṣayau| śraddhāvān maduktādaravān| śraddadhānastu badhyata iti ṅa pāṭhaḥ||

Verse 66

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारत। प्रहृत्य च प्रियं ब्रूयाच्छोचन्निव रुदन्निव।।

prahariṣyanpriyaṃ brūyātpraharannapi bhārata| prahṛtya ca priyaṃ brūyācchocanniva rudanniva||

Verse 67

आश्वासयेच्चापि परं सान्त्वधर्मार्थवृत्तिभिः। अथ तं प्रहरेत्काले तथा विचलितं पथि।।

āśvāsayeccāpi paraṃ sāntvadharmārthavṛttibhiḥ| atha taṃ praharetkāle tathā vicalitaṃ pathi||

Verse 68

अपि घोरापराधस्य धर्ममाश्रित्य तिष्ठतः। स हि प्रच्छाद्यते दोषः शैलो मेघैरिवासितैः।।

api ghorāparādhasya dharmamāśritya tiṣṭhataḥ| sa hi pracchādyate doṣaḥ śailo meghairivāsitaiḥ||

Verse 69

यः स्यादनुप्राप्तवधस्तस्यागारं प्रदीपयेत्। अधनान्नास्तिकांश्चोरान्विषकर्मसु योजयेत्।। अपध्वंसेत् कुत्सयेत्।।

yaḥ syādanuprāptavadhastasyāgāraṃ pradīpayet| adhanānnāstikāṃścorānviṣakarmasu yojayet|| apadhvaṃset kutsayet||

Verse 70

प्रत्युत्थानासनाद्येन संप्रदानेन केनचित्। अतिविश्रब्धघाती स्यात्तीक्ष्णंदष्ट्रो निमग्नकः।। अनुप्राप्तबधः शीघ्रं हन्तुमिष्टः अधना दरिद्राः नास्तिकाः परलोकश्रद्धारहिताः।।

pratyutthānāsanādyena saṃpradānena kenacit| ativiśrabdhaghātī syāttīkṣṇaṃdaṣṭro nimagnakaḥ|| anuprāptabadhaḥ śīghraṃ hantumiṣṭaḥ adhanā daridrāḥ nāstikāḥ paralokaśraddhārahitāḥ||

Verse 71

अशङ्कितेभ्यः शङ्केत शङ्कितेभ्यश्च सर्वशः। अशङ्क्याद्भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति।।

aśaṅkitebhyaḥ śaṅketa śaṅkitebhyaśca sarvaśaḥ| aśaṅkyādbhayamutpannamapi mūlaṃ nikṛntati||

Verse 72

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्। विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति।।

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset| viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati||

Verse 73

चारः सुविहितः कार्य आत्मनश्च परस्य वा। पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रेषु योजयेत्।। निमग्नकः नम्रशिराः तीक्ष्णदंष्ट्रः व्याघ्र इव। तीक्ष्णदंष्ट्र इवोरत इति क.ङ.पाठः।।

cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmanaśca parasya vā| pāṣaṇḍāṃstāpasādīṃśca pararāṣṭreṣu yojayet|| nimagnakaḥ namraśirāḥ tīkṣṇadaṃṣṭraḥ vyāghra iva| tīkṣṇadaṃṣṭra ivorata iti ka.ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 74

उद्यानेषु विहारेषु देवतायतनेषु च। पानागारेषु रथ्यासु सर्वतीर्थेषु चाप्यथ।।

udyāneṣu vihāreṣu devatāyataneṣu ca| pānāgāreṣu rathyāsu sarvatīrtheṣu cāpyatha||

Verse 75

चत्वरेषु च कूपेषु पर्वतेषु वनेषु च। समवायेषु सर्वेषु सरित्सु च विचारयेत्।।

catvareṣu ca kūpeṣu parvateṣu vaneṣu ca| samavāyeṣu sarveṣu saritsu ca vicārayet||

Verse 76

वाचा भृशं विनीतः स्याद्धृदयेन तथा क्षुरः। स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात्सृष्टो रौद्रस्य कर्मणः।। सुविहितः सम्यक् परीक्षितः।।

vācā bhṛśaṃ vinītaḥ syāddhṛdayena tathā kṣuraḥ| smitapūrvābhibhāṣī syātsṛṣṭo raudrasya karmaṇaḥ|| suvihitaḥ samyak parīkṣitaḥ||

Verse 77

अञ्जलिः शपथः सान्त्वं शिरसा पादवन्दनम्। आशाकरणमित्येवं कर्तव्यं भूतिमिच्छता।।

añjaliḥ śapathaḥ sāntvaṃ śirasā pādavandanam| āśākaraṇamityevaṃ kartavyaṃ bhūtimicchatā||

Verse 78

सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः। आमः स्यात्पक्वसङ्काशो नच जीर्येत कर्हिचित्।।

supuṣpitaḥ syādaphalaḥ phalavānsyāddurāruhaḥ| āmaḥ syātpakvasaṅkāśo naca jīryeta karhicit||

Verse 79

त्रिवर्गे त्रिविधा पीडा ह्यनुबन्धास्तथैव च। अनुबन्धाः शुभा ज्ञेयाः पीडास्तु परिवर्जयेत्।। सृष्टो रौद्राय कर्मण इति क.घ.पाठः।।

trivarge trividhā pīḍā hyanubandhāstathaiva ca| anubandhāḥ śubhā jñeyāḥ pīḍāstu parivarjayet|| sṛṣṭo raudrāya karmaṇa iti ka.gha.pāṭhaḥ||

Verse 80

धर्मं विचरतः पीडा सापि द्वाभ्यां नियच्छति। अर्थं चाप्यर्थलुब्धस्य कामं चातिप्रवर्तिनः।। अनुबन्धः फलम्।।

dharmaṃ vicarataḥ pīḍā sāpi dvābhyāṃ niyacchati| arthaṃ cāpyarthalubdhasya kāmaṃ cātipravartinaḥ|| anubandhaḥ phalam||

Verse 81

अगर्वितात्मा युक्तश्च सान्त्वयुक्तोऽनसूयिता। अवेक्षितार्थः शुद्धात्मा मन्त्रयीत द्विजैः सहा।।

agarvitātmā yuktaśca sāntvayukto'nasūyitā| avekṣitārthaḥ śuddhātmā mantrayīta dvijaiḥ sahā||

Verse 82

कर्मणा येन केनैव मृदुना दारुणेन च। उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत्।।

karmaṇā yena kenaiva mṛdunā dāruṇena ca| uddhareddīnamātmānaṃ samartho dharmamācaret||

Verse 83

न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति। संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति।। धर्ममत्यन्तं विचरतः पुंसो द्वाभ्यामर्थकामाभ्यां धनव्ययब्रह्मचर्योपक्षिप्ताभ्यां पीडा चित्तवैकल्यं भवति। सापि पुंसः पीडा धर्मं नियच्छति निगृह्णाति। एवमर्थं चाप्यर्थलुब्धस्य कामं चातिप्रवर्तिन इति व्याख्येयं।।

na saṃśayamanāruhya naro bhadrāṇi paśyati| saṃśayaṃ punarāruhya yadi jīvati paśyati|| dharmamatyantaṃ vicarataḥ puṃso dvābhyāmarthakāmābhyāṃ dhanavyayabrahmacaryopakṣiptābhyāṃ pīḍā cittavaikalyaṃ bhavati| sāpi puṃsaḥ pīḍā dharmaṃ niyacchati nigṛhṇāti| evamarthaṃ cāpyarthalubdhasya kāmaṃ cātipravartina iti vyākhyeyaṃ||

Verse 84

यस्य बुद्धिः परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत्। अनागतेन दुर्बुद्धिं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम्।। उद्देश्यसन्देहेपि नीतिरवश्यमनुसरणीयेत्याह। न संशयमिति। असंशयमथारुह्येति क.घ.ट.पाठः।।

yasya buddhiḥ paribhavettamatītena sāntvayet| anāgatena durbuddhiṃ pratyutpannena paṇḍitam|| uddeśyasandehepi nītiravaśyamanusaraṇīyetyāha| na saṃśayamiti| asaṃśayamathāruhyeti ka.gha.ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 85

योऽरिणा सह सन्धाय शयीत कृतकृत्यवत्। स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते।।

yo'riṇā saha sandhāya śayīta kṛtakṛtyavat| sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate||

Verse 86

मन्त्रसंवरणे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता। आकारमभिरक्षेत चारेणाप्यनुपालितः।। परिभवेत् शोकेन। तमतीतेन नलरामाद्याख्यानेन। दुर्बुद्धिं। लोभाद्युपहतबुद्धिम्। अनागतेन कालान्तरे तव श्रेयो भविष्यतीत्याशाप्रदर्शनेन। पण्डितं प्रत्युत्पन्नेन वर्तमानेन धनादिना सान्त्वयेत्।।

mantrasaṃvaraṇe yatnaḥ sadā kāryo'nasūyatā| ākāramabhirakṣeta cāreṇāpyanupālitaḥ|| paribhavet śokena| tamatītena nalarāmādyākhyānena| durbuddhiṃ| lobhādyupahatabuddhim| anāgatena kālāntare tava śreyo bhaviṣyatītyāśāpradarśanena| paṇḍitaṃ pratyutpannena vartamānena dhanādinā sāntvayet||

Verse 87

न रात्रौ मन्त्रयेद्विद्वान्न च कैश्चिदुपासितः। प्रासादाग्रे शिलाग्रे वा विशाले विजनेपि वा।।

na rātrau mantrayedvidvānna ca kaiścidupāsitaḥ| prāsādāgre śilāgre vā viśāle vijanepi vā||

Verse 88

समन्तात्तत्र पश्यद्भिः सहाप्तैरेव मन्त्रयेत्। नैव संवेशयेत्तत्र मन्त्रवेश्मनि शारिकाम्।।

samantāttatra paśyadbhiḥ sahāptaireva mantrayet| naiva saṃveśayettatra mantraveśmani śārikām||

Verse 89

शुकान्वा शारिका वापि बालमूर्खजडानपि। प्रविष्टानपि निर्वास्य मन्त्रयेद्धार्मिकैर्द्विजैः।।

śukānvā śārikā vāpi bālamūrkhajaḍānapi| praviṣṭānapi nirvāsya mantrayeddhārmikairdvijaiḥ||

Verse 90

नीतिज्ञैर्न्यायशास्त्रज्ञैरितिहासे सुनिष्ठितैः। रक्षां मन्त्रस्य निश्छिद्रां मन्त्रान्ते निश्चयेत्स्वयम्।।

nītijñairnyāyaśāstrajñairitihāse suniṣṭhitaiḥ| rakṣāṃ mantrasya niśchidrāṃ mantrānte niścayetsvayam||

Verse 91

वीरोपवर्णितात्तस्माद्धर्मार्थाभ्यामथात्मना। एकेन वाथ विप्रेण ज्ञातबुद्धिर्विनिश्चयेत्।।

vīropavarṇitāttasmāddharmārthābhyāmathātmanā| ekena vātha vipreṇa jñātabuddhirviniścayet||

Verse 92

तृतीयेन न चान्येन व्रजेन्निश्चयमात्मवान्। षट्कर्णश्छिद्यते मन्त्र इति नीतिषु पठ्यते।।

tṛtīyena na cānyena vrajenniścayamātmavān| ṣaṭkarṇaśchidyate mantra iti nītiṣu paṭhyate||

Verse 93

निःसृतो नाशयेन्मन्त्रो हस्तप्राप्तामपि श्रियम्। स्वमतं च परेषां च विचार्य च पुनःपुनः। गुणवद्वाक्यमादद्यान्नैव तृप्येद्विचक्षणः।।

niḥsṛto nāśayenmantro hastaprāptāmapi śriyam| svamataṃ ca pareṣāṃ ca vicārya ca punaḥpunaḥ| guṇavadvākyamādadyānnaiva tṛpyedvicakṣaṇaḥ||

Verse 94

नाच्छित्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम्। नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम्।।

nācchitvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam| nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam||

Verse 95

कर्शितं व्याधितं क्लिन्नमपानीयमघासकम्। परिविश्वस्तमन्दं च प्रहर्तव्यमरेर्बलम्।। मन्त्रसंवरणं मन्त्रगूहनम्।।

karśitaṃ vyādhitaṃ klinnamapānīyamaghāsakam| pariviśvastamandaṃ ca prahartavyamarerbalam|| mantrasaṃvaraṇaṃ mantragūhanam||

Verse 96

नार्थिकोऽर्थिनमभ्येति कृतार्थे नास्ति सङ्गतम्। तस्मात्सर्वाणि साध्यानि सावशेषाणि कारयेत्।। अघासकं अनाहारम्।।

nārthiko'rthinamabhyeti kṛtārthe nāsti saṅgatam| tasmātsarvāṇi sādhyāni sāvaśeṣāṇi kārayet|| aghāsakaṃ anāhāram||

Verse 97

संग्रहे विग्रहे चैव यत्नः कार्योऽनसूयता। उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता।।

saṃgrahe vigrahe caiva yatnaḥ kāryo'nasūyatā| utsāhaścāpi yatnena kartavyo bhūtimicchatā||

Verse 98

नास्य कृत्यानि बुध्येरन्मित्राणि रिपवस्तथा। आरब्धान्येव पश्येरन्सुपर्यवसितान्यपि।। संगतं सख्यम्।।

nāsya kṛtyāni budhyeranmitrāṇi ripavastathā| ārabdhānyeva paśyeransuparyavasitānyapi|| saṃgataṃ sakhyam||

Verse 99

भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम्। आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत्।। आरब्धान्यपि सुपर्यवसितानि संपन्नान्येव पश्येरन्।।

bhītavatsaṃvidhātavyaṃ yāvadbhayamanāgatam| āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyamabhītavat|| ārabdhānyapi suparyavasitāni saṃpannānyeva paśyeran||

Verse 100

दैवेनोपहतं शत्रुमनुगृह्णाति यो नरः। स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा।।

daivenopahataṃ śatrumanugṛhṇāti yo naraḥ| sa mṛtyumupagṛhṇāti garbhamaśvatarī yathā||

Verse 101

अनागतं हि बुध्येत यच्च कार्यं पुरः स्थितम्। न तु बुद्धिक्षयात्किंचिदतिक्रामेत्प्रयोजनम्।।

anāgataṃ hi budhyeta yacca kāryaṃ puraḥ sthitam| na tu buddhikṣayātkiṃcidatikrāmetprayojanam||

Verse 102

उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता। विभज्य देशकालौ च दैवं धर्मादयस्त्रयः। नैःश्रेयसौ तु तौ ज्ञेयौ देशकालाविति स्थितिः।। संविधातव्यं प्रतिकर्तव्यम्।।

utsāhaścāpi yatnena kartavyo bhūtimicchatā| vibhajya deśakālau ca daivaṃ dharmādayastrayaḥ| naiḥśreyasau tu tau jñeyau deśakālāviti sthitiḥ|| saṃvidhātavyaṃ pratikartavyam||

Verse 103

तालवत्कुरुते मूलं बालः शत्रुरुपेक्षितः। गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः क्षिप्रं संजायते महान्।। देशाद्यनुगुण उत्साहोऽपि कर्तव्यो नत्वलसो भवेत्। दैवं प्राक्तनं कर्म। ये धर्मादयस्त्रयस्तांश्च विभज्य तेषां मध्ये नैःश्रेयसौ श्रेयोहेतू इति स्थितिर्निश्चयः।।

tālavatkurute mūlaṃ bālaḥ śatrurupekṣitaḥ| gahane'gnirivotsṛṣṭaḥ kṣipraṃ saṃjāyate mahān|| deśādyanuguṇa utsāho'pi kartavyo natvalaso bhavet| daivaṃ prāktanaṃ karma| ye dharmādayastrayastāṃśca vibhajya teṣāṃ madhye naiḥśreyasau śreyohetū iti sthitirniścayaḥ||

Verse 104

अग्निस्तोकमिवात्मानं सन्धुक्षयति यो नरः। स वर्धमानो ग्रसते महान्तमपि संचयम्।। बालः अल्पोपि। बलवत्कुरुते रूपं बाल्यादिति क.ङ.ट.पाठः।।

agnistokamivātmānaṃ sandhukṣayati yo naraḥ| sa vardhamāno grasate mahāntamapi saṃcayam|| bālaḥ alpopi| balavatkurute rūpaṃ bālyāditi ka.ṅa.ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 105

आदावेव ददानीति प्रियं ब्रूयान्निरर्थकम्।।

ādāveva dadānīti priyaṃ brūyānnirarthakam||

Verse 106

आशां कालवतीं कुर्यात्कालं विघ्नेन योजयेत्। विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं वाऽपि हेतुतः।। आत्मानं सधुक्षयति सहायादिना वर्धयति। संचयमिन्धनानां पक्षे शत्रूणाम्।।

āśāṃ kālavatīṃ kuryātkālaṃ vighnena yojayet| vighnaṃ nimittato brūyānnimittaṃ vā'pi hetutaḥ|| ātmānaṃ sadhukṣayati sahāyādinā vardhayati| saṃcayamindhanānāṃ pakṣe śatrūṇām||

Verse 107

क्षुरो भूत्वा हरेत्प्राणान्निशितः कालसाधनः। प्रतिच्छन्नो लोमहारी द्विषतां परिकर्तनः।।

kṣuro bhūtvā haretprāṇānniśitaḥ kālasādhanaḥ| praticchanno lomahārī dviṣatāṃ parikartanaḥ||

Verse 108

पाण्डवेषु यथान्यायमन्येषु च कुरूद्वह। वर्तमानो न मज्जेस्त्वं तथा कृत्यं समाचर।।

pāṇḍaveṣu yathānyāyamanyeṣu ca kurūdvaha| vartamāno na majjestvaṃ tathā kṛtyaṃ samācara||

Verse 109

सर्वकल्याणसंपन्नो विशिष्ट इति निश्चयः। तस्मात्त्वं पाण्डुपुत्रेभ्यो रक्षात्मानं नराधिप।।

sarvakalyāṇasaṃpanno viśiṣṭa iti niścayaḥ| tasmāttvaṃ pāṇḍuputrebhyo rakṣātmānaṃ narādhipa||

Verse 110

भ्रातृव्या बलवन्तस्ते पाण्डुपुत्रा नराधिप। पश्चात्तापो यथा न स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम्।।

bhrātṛvyā balavantaste pāṇḍuputrā narādhipa| paścāttāpo yathā na syāttathā nītirvidhīyatām||

Verse 111

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा संप्रतस्थे कणिकः स्वगृहं ततः। धृतराष्ट्रोऽपि कौरव्यः शोकार्तः समपद्यत।। हेतुतः हेत्वन्तरेण।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā saṃpratasthe kaṇikaḥ svagṛhaṃ tataḥ| dhṛtarāṣṭro'pi kauravyaḥ śokārtaḥ samapadyata|| hetutaḥ hetvantareṇa||