Adhyaya 152

Verse 1

युधिष्ठिरः साम्राज्येऽभिषेक्तव्य इति पौरवार्तां श्रुत्वा व्यथितस्य दुर्योधनस्य पित्रा संवादः।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनञ्जयम्। दुर्योधनो लक्षयित्वा पर्यतप्यत दुर्मनाः।।

yudhiṣṭhiraḥ sāmrājye'bhiṣektavya iti pauravārtāṃ śrutvā vyathitasya duryodhanasya pitrā saṃvādaḥ|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanañjayam| duryodhano lakṣayitvā paryatapyata durmanāḥ||

Verse 2

ततो वैकर्तनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः। अनेकारभ्युपायैस्ते जिघांसन्ति स्म पाण्डवान्।।

tato vaikartanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ| anekārabhyupāyaiste jighāṃsanti sma pāṇḍavān||

Verse 3

पाण्डवा अपि तत्सर्वं प्रतिचक्रुर्यथाबलम्। उद्भावनमकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः।।

pāṇḍavā api tatsarvaṃ praticakruryathābalam| udbhāvanamakurvanto vidurasya mate sthitāḥ||

Verse 4

गुणैः समुदितान्दृष्ट्वा पौराः पाण्डुसुतांस्तदा। कथयाञ्चक्रिरे तेषां गुणान्संसत्सु भारत।।

guṇaiḥ samuditāndṛṣṭvā paurāḥ pāṇḍusutāṃstadā| kathayāñcakrire teṣāṃ guṇānsaṃsatsu bhārata||

Verse 5

राज्यप्राप्तिं च संप्राप्तं ज्येष्ठं पाण्डुसुतं तदा। कथयन्ति स्म संभूय चत्वरेषु सभासु च।।

rājyaprāptiṃ ca saṃprāptaṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍusutaṃ tadā| kathayanti sma saṃbhūya catvareṣu sabhāsu ca||

Verse 6

प्रज्ञाश्चक्षुरचक्षुष्ट्वाद्धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। राज्यं न प्राप्तवान्पूर्वं स कथं नृपतिर्भवेत्।।

prajñāścakṣuracakṣuṣṭvāddhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ| rājyaṃ na prāptavānpūrvaṃ sa kathaṃ nṛpatirbhavet||

Verse 7

तथा शान्तनवो भीष्मः सत्यसन्धो महाव्रतः। प्रत्याख्याय पुरा राज्यं न स जातु ग्रहीष्यति।।

tathā śāntanavo bhīṣmaḥ satyasandho mahāvrataḥ| pratyākhyāya purā rājyaṃ na sa jātu grahīṣyati||

Verse 8

ते वयं पाण्डवज्येष्ठं तरुणं वृद्धशीलिनम्। अभिषिञ्चाम साध्वद्य सत्यकारुण्यवेदिनम्।।

te vayaṃ pāṇḍavajyeṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam| abhiṣiñcāma sādhvadya satyakāruṇyavedinam||

Verse 9

स हि भीष्मं शान्तनवं धृतराष्ट्रं च धर्मवित्। सपुत्रं विविधैर्भोगैर्योजयिष्यति पूजयन्।।

sa hi bhīṣmaṃ śāntanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dharmavit| saputraṃ vividhairbhogairyojayiṣyati pūjayan||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। तेषां दुर्योधनः श्रुत्वा तानि वाक्यानि जल्पताम्। युधिष्ठिरानुरक्तानां पर्यतप्यत दुर्मतिः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| teṣāṃ duryodhanaḥ śrutvā tāni vākyāni jalpatām| yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paryatapyata durmatiḥ||

Verse 11

स तप्यमानो दुष्टात्मा तेषां वाचो न चक्षमे। ईर्ष्यया चापि संतप्तो धृतराष्ट्रमुपागमत्।।

sa tapyamāno duṣṭātmā teṣāṃ vāco na cakṣame| īrṣyayā cāpi saṃtapto dhṛtarāṣṭramupāgamat||

Verse 12

ततो विरहितं दृष्ट्वा पितरं प्रतिपूज्य सः। पौरानुरागसंतप्तः पश्चादिदमभाषत।।

tato virahitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ pratipūjya saḥ| paurānurāgasaṃtaptaḥ paścādidamabhāṣata||

Verse 13

श्रुता मे जल्पतां तात पौराणामशिवा गिरः। त्वामनादृत्य भीष्मं च पतिमिच्छन्ति पाण्डवम्।।

śrutā me jalpatāṃ tāta paurāṇāmaśivā giraḥ| tvāmanādṛtya bhīṣmaṃ ca patimicchanti pāṇḍavam||

Verse 14

मतमेतच्च भीष्मस्य न स राज्यं बुभुक्षति। अस्माकं तु परां पीडां चिकीर्षन्ति पुरे जनाः।।

matametacca bhīṣmasya na sa rājyaṃ bubhukṣati| asmākaṃ tu parāṃ pīḍāṃ cikīrṣanti pure janāḥ||

Verse 15

पितृतः प्राप्तवान्राज्यं पाण्डुरात्मगुणैः पुरा। त्वमन्धगुणसंयोगात्प्राप्तं राज्यं न लब्धवान्।।

pitṛtaḥ prāptavānrājyaṃ pāṇḍurātmaguṇaiḥ purā| tvamandhaguṇasaṃyogātprāptaṃ rājyaṃ na labdhavān||

Verse 16

स एष पाण्डोर्दायाद्यं यदि प्राप्नोति पाण्डवः। तस्य पुत्रो ध्रुवं प्राप्तस्तस्य तस्यापि चापरः।।

sa eṣa pāṇḍordāyādyaṃ yadi prāpnoti pāṇḍavaḥ| tasya putro dhruvaṃ prāptastasya tasyāpi cāparaḥ||

Verse 17

ते वयं राजवंशेन हीनाः सह सुतैरपि। अवज्ञाता भविष्यामो लोकस्य जगतीपते।।

te vayaṃ rājavaṃśena hīnāḥ saha sutairapi| avajñātā bhaviṣyāmo lokasya jagatīpate||

Verse 18

सततं निरयं प्राप्ताः परपिण्डोपजीविनः। न भवेम यथा राजंस्तथा नीतिर्विधीयताम्।।

satataṃ nirayaṃ prāptāḥ parapiṇḍopajīvinaḥ| na bhavema yathā rājaṃstathā nītirvidhīyatām||

Verse 19

यदि त्वं हि पुरा राजन्निदं राज्यमवाप्तवान्। ध्रुवं प्राप्स्याम च वयं राज्यमप्यवशे जने।।

yadi tvaṃ hi purā rājannidaṃ rājyamavāptavān| dhruvaṃ prāpsyāma ca vayaṃ rājyamapyavaśe jane||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। धृतराष्ट्रस्तु पुत्रस्य श्रुत्वा वचनमीदृशम्। मुहूर्तमिव संचिन्त्य दुर्योधनमथाब्रवीत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| dhṛtarāṣṭrastu putrasya śrutvā vacanamīdṛśam| muhūrtamiva saṃcintya duryodhanamathābravīt||

Verse 21

धर्मनित्यस्तथा पाण्डुः सुप्रीतो मयि कौरवः। सर्वेषु ज्ञातिषु तथा मदीयेषु विशेषतः।।

dharmanityastathā pāṇḍuḥ suprīto mayi kauravaḥ| sarveṣu jñātiṣu tathā madīyeṣu viśeṣataḥ||

Verse 22

नात्र किंचन जानाति भोजनादि चिकीर्षितम्। निवेदयति तत्सर्वं मयि धर्मभृतां वरः।।

nātra kiṃcana jānāti bhojanādi cikīrṣitam| nivedayati tatsarvaṃ mayi dharmabhṛtāṃ varaḥ||

Verse 23

तस्य पुत्रो यथा पाण्डुस्तथा धर्मपरः सदा। गुणावाँल्लोकविख्यातो नगरे च प्रतिष्ठितः।।

tasya putro yathā pāṇḍustathā dharmaparaḥ sadā| guṇāvā~llokavikhyāto nagare ca pratiṣṭhitaḥ||

Verse 24

स कथं शक्यतेऽस्माभिरपाक्रष्टुं नरर्षभः। राज्यमेष हि नः प्राप्तः ससहयो विशेषतः।।

sa kathaṃ śakyate'smābhirapākraṣṭuṃ nararṣabhaḥ| rājyameṣa hi naḥ prāptaḥ sasahayo viśeṣataḥ||

Verse 25

भृता हि पाण्डुनाऽमात्या बलं च सततं मतम्। धृताः पुत्राश्च पौत्राश्च तेषामपि विशेषतः।।

bhṛtā hi pāṇḍunā'mātyā balaṃ ca satataṃ matam| dhṛtāḥ putrāśca pautrāśca teṣāmapi viśeṣataḥ||

Verse 26

ते तथा संस्तुतास्तात विषये पाण्डुना नराः। कथं युधिष्ठिरस्यार्थे न नो हन्युः सबान्धवान्।।

te tathā saṃstutāstāta viṣaye pāṇḍunā narāḥ| kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān||

Verse 27

नैते विषयमिच्छेयुर्धर्मत्यागे विशेषतः। ते वयं कौरवेन्द्राणामेतेषां च महात्मनाम्।।

naite viṣayamiccheyurdharmatyāge viśeṣataḥ| te vayaṃ kauravendrāṇāmeteṣāṃ ca mahātmanām||

Verse 28

कथं न वाच्यतां तात गच्छेम जगतस्तथा।।

kathaṃ na vācyatāṃ tāta gacchema jagatastathā||

Verse 29

दुर्योधन उवाच। मध्यस्थः सततं भीष्मो द्रोणपुत्रो मयि स्थितः। यतः पुतस्ततो द्रोणो भविता नात्र संशयः।।

duryodhana uvāca| madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ| yataḥ putastato droṇo bhavitā nātra saṃśayaḥ||

Verse 30

कृपः शारद्वतश्चैव यत एव वयं ततः। बागिनेयं ततो द्रौणिं न त्यक्ष्यति कथंचन।।

kṛpaḥ śāradvataścaiva yata eva vayaṃ tataḥ| bāgineyaṃ tato drauṇiṃ na tyakṣyati kathaṃcana||

Verse 31

क्षत्ता तु बन्धुरस्माकं प्रच्छन्नस्तु ततः परैः। न चैकः स समर्थोऽस्मान्पाण्डवार्थे प्रबाधितुम्।।

kṣattā tu bandhurasmākaṃ pracchannastu tataḥ paraiḥ| na caikaḥ sa samartho'smānpāṇḍavārthe prabādhitum||

Verse 32

सुविस्रब्धान्पाण्डुसुतान्सह मात्रा विवासय। वारणावतमद्यैव नात्र दोषो भविष्यति।।

suvisrabdhānpāṇḍusutānsaha mātrā vivāsaya| vāraṇāvatamadyaiva nātra doṣo bhaviṣyati||

Verse 33

विनिद्राकरणं घोरं हृदि शल्यमिवार्पितम्। शोपकपावकमुद्धूतं कर्मणानेन नाशय।।

vinidrākaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyamivārpitam| śopakapāvakamuddhūtaṃ karmaṇānena nāśaya||