Adhyaya 151

Verse 1

यौवराज्ये युधिष्ठिरस्याभिषेकः।। 1 ।। भीमसेनस्य बलरामाद्गदायुद्धशिक्षणम्।। 2 ।। द्रोणेनार्जुनस्य ब्रह्मशिरोस्त्रविषये नियमकथनम्।। 3 ।। भीमार्जुनदिग्विजयेन धृतराष्ट्रचिन्ता।। 4 ।। वैशंपायन उवाच। धृतराष्ट्रस्तु राजन्द्रे यदा कौरवनन्दनम्। युधिष्ठिरं विजानन्वै समर्थं राज्यरक्षणे।।

yauvarājye yudhiṣṭhirasyābhiṣekaḥ|| 1 || bhīmasenasya balarāmādgadāyuddhaśikṣaṇam|| 2 || droṇenārjunasya brahmaśirostraviṣaye niyamakathanam|| 3 || bhīmārjunadigvijayena dhṛtarāṣṭracintā|| 4 || vaiśaṃpāyana uvāca| dhṛtarāṣṭrastu rājandre yadā kauravanandanam| yudhiṣṭhiraṃ vijānanvai samarthaṃ rājyarakṣaṇe||

Verse 2

यौवराज्याभिषेकार्थममन्त्रयत मन्त्रिभिः। ते तु बुद्ध्वान्वतप्यन्त धृतराष्ट्रात्मजास्तदा।।

yauvarājyābhiṣekārthamamantrayata mantribhiḥ| te tu buddhvānvatapyanta dhṛtarāṣṭrātmajāstadā||

Verse 3

ततः संवत्सरस्यान्ते यौवराज्याय पार्थिव। स्थापितो धृतराष्ट्रेण पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः।।

tataḥ saṃvatsarasyānte yauvarājyāya pārthiva| sthāpito dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 4

ततोऽदीर्घेण कालेन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। पितुरन्तर्दधे कीर्तिं शीलवृत्तसमाधिभिः।।

tato'dīrgheṇa kālena kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| piturantardadhe kīrtiṃ śīlavṛttasamādhibhiḥ||

Verse 5

असियुद्धे गदायुद्धे रथयुद्धे च पाण्डवः। संकर्षणादशिक्षद्वै शश्वच्छिक्षां वृकोदरः।।

asiyuddhe gadāyuddhe rathayuddhe ca pāṇḍavaḥ| saṃkarṣaṇādaśikṣadvai śaśvacchikṣāṃ vṛkodaraḥ||

Verse 6

समाप्तशिक्षो भीमस्तु द्युमत्सेनसमो बले। पराक्रमेण संपन्नो भ्रातॄणामचरद्वशे।।

samāptaśikṣo bhīmastu dyumatsenasamo bale| parākrameṇa saṃpanno bhrātṝṇāmacaradvaśe||

Verse 7

प्रगाढदृढमुष्टित्वे लाघवे वेधने तथा। क्षुरनाराचभल्लानां विपाठानां च तत्त्ववित्।।

pragāḍhadṛḍhamuṣṭitve lāghave vedhane tathā| kṣuranārācabhallānāṃ vipāṭhānāṃ ca tattvavit||

Verse 8

ऋजुवक्रविशालानां प्रयोक्ता फाल्गुनोऽभवत्। लाघवे सौष्ठवे चैव नान्यः कश्चन विद्यते।।

ṛjuvakraviśālānāṃ prayoktā phālguno'bhavat| lāghave sauṣṭhave caiva nānyaḥ kaścana vidyate||

Verse 9

बीभत्सुसदृशो लोक इति द्रोणो व्यवस्थितः। ततोऽब्रवीद्गुडाकेशं द्रोणः कौरवसंसदि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 151 ।।

bībhatsusadṛśo loka iti droṇo vyavasthitaḥ| tato'bravīdguḍākeśaṃ droṇaḥ kauravasaṃsadi|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi ekapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 151 ||

Verse 10

अगस्त्यस्य धनुर्वेदे शिष्यो मम गुरुः पुरा। अग्निवेश्य इति ख्यातस्तस्य शिष्योऽस्मि भारत।।

agastyasya dhanurvede śiṣyo mama guruḥ purā| agniveśya iti khyātastasya śiṣyo'smi bhārata||

Verse 11

तीर्थात्तीर्थं गमयितुमहमेतत्समुद्यतः। तपसा यन्मया प्राप्तममोघमशनिप्रभम्।। गुडाका निद्रा तस्या ईशमर्जुनं जितनिद्रं, गुडा स्नुही तद्वत्केशा यस्य।।

tīrthāttīrthaṃ gamayitumahametatsamudyataḥ| tapasā yanmayā prāptamamoghamaśaniprabham|| guḍākā nidrā tasyā īśamarjunaṃ jitanidraṃ, guḍā snuhī tadvatkeśā yasya||

Verse 12

अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम यद्दहेत्पृथिवीमपि। ददता गुरुणा चोक्तं न मनुष्येष्विदंत्वया।।

astraṃ brahmaśiro nāma yaddahetpṛthivīmapi| dadatā guruṇā coktaṃ na manuṣyeṣvidaṃtvayā||

Verse 13

भारद्वाज विमोक्तव्यमल्पवीर्येषु संयुगे। यद्यदन्तर्हितं भूतं किंचिद्युद्ध्येत्त्वया सह।।

bhāradvāja vimoktavyamalpavīryeṣu saṃyuge| yadyadantarhitaṃ bhūtaṃ kiṃcidyuddhyettvayā saha||

Verse 14

महातेजस्त्वमेतेन हन्याः शस्त्रेण संयुगे। त्वया प्राप्तमिदं वीर दिव्यं नान्योऽर्हति त्विदम्।। तीर्थात्पात्रान्तरं गमयितुं संप्रदायाविच्छेदार्थमित्यर्थः।।

mahātejastvametena hanyāḥ śastreṇa saṃyuge| tvayā prāptamidaṃ vīra divyaṃ nānyo'rhati tvidam|| tīrthātpātrāntaraṃ gamayituṃ saṃpradāyāvicchedārthamityarthaḥ||

Verse 15

समयस्तु त्वया रक्ष्यो मुनिसृष्टो विशांपते। आचार्यदक्षिणां देहि ज्ञातिग्रामस्य पश्यतः।।

samayastu tvayā rakṣyo munisṛṣṭo viśāṃpate| ācāryadakṣiṇāṃ dehi jñātigrāmasya paśyataḥ||

Verse 16

ददानीति प्रतिज्ञाते फाल्गुनेनाब्रवीद्गुरुः। युद्धेऽहं प्रतियोद्धव्यो युध्यमानस्त्वयाऽनघ।।

dadānīti pratijñāte phālgunenābravīdguruḥ| yuddhe'haṃ pratiyoddhavyo yudhyamānastvayā'nagha||

Verse 17

तथेति च प्रतिज्ञाय द्रोणाय कुरुपुङ्गवः। उपसंगृह्य चरणावुपतस्थे विनीतवत्।।

tatheti ca pratijñāya droṇāya kurupuṅgavaḥ| upasaṃgṛhya caraṇāvupatasthe vinītavat||

Verse 18

द्रोणो जगाद वचनं समालिङ्ग्य तु फाल्गुनम्। यन्मयोक्तं पुरा पार्थ तव लोके नरं क्वचित्।।

droṇo jagāda vacanaṃ samāliṅgya tu phālgunam| yanmayoktaṃ purā pārtha tava loke naraṃ kvacit||

Verse 19

सदृशं कारये नैव सर्वप्रहरणे युधि। तत्कृतं च मया सम्यक्तव तुल्यो न वर्तते।।

sadṛśaṃ kāraye naiva sarvapraharaṇe yudhi| tatkṛtaṃ ca mayā samyaktava tulyo na vartate||

Verse 20

देवा युधि न शक्तास्त्वां योद्धुं दैत्या न दानवाः। नाहं त्वत्तो विशिष्टोऽस्मि किं पुनर्मानवा रणे।।

devā yudhi na śaktāstvāṃ yoddhuṃ daityā na dānavāḥ| nāhaṃ tvatto viśiṣṭo'smi kiṃ punarmānavā raṇe||

Verse 21

एकस्तवाधिको लोके यो हि वृष्णिकुलोद्भवः। कृष्णः कमलपत्राक्षः कंसकालियसूदनः।।

ekastavādhiko loke yo hi vṛṣṇikulodbhavaḥ| kṛṣṇaḥ kamalapatrākṣaḥ kaṃsakāliyasūdanaḥ||

Verse 22

स जेता सर्वलोकानां सर्वप्रहरणायुधः। नैतावता ते पार्थाहं भवाम्यनृतवागिह।।

sa jetā sarvalokānāṃ sarvapraharaṇāyudhaḥ| naitāvatā te pārthāhaṃ bhavāmyanṛtavāgiha||

Verse 23

तदधीनं जगत्सर्वं तत्प्रलीनं तदुद्भवम्। तत्पदं न विजानन्ति ब्रह्मेशानादयोऽपि वा।।

tadadhīnaṃ jagatsarvaṃ tatpralīnaṃ tadudbhavam| tatpadaṃ na vijānanti brahmeśānādayo'pi vā||

Verse 24

तन्नाभिप्रभवो ब्रह्मा सर्वभूतानि निर्ममे। स एव कर्ता भोक्ता च संहर्ता च जगन्मयम्।।

tannābhiprabhavo brahmā sarvabhūtāni nirmame| sa eva kartā bhoktā ca saṃhartā ca jaganmayam||

Verse 25

स एव भूतं भव्यं च भवच्च पुरुषः परः। नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः।।

sa eva bhūtaṃ bhavyaṃ ca bhavacca puruṣaḥ paraḥ| nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ||

Verse 26

प्रादुर्भवति योगात्मा पालनार्थं स लीलया। तत्तुल्यो हि न जायेत न जातो न जनिष्यते।।

prādurbhavati yogātmā pālanārthaṃ sa līlayā| tattulyo hi na jāyeta na jāto na janiṣyate||

Verse 27

स हि मातुलजोऽभूत्ते चराचरगुरुः पिता। को हि तं जेतुमीहेत जानन्नात्महितं नरः।।

sa hi mātulajo'bhūtte carācaraguruḥ pitā| ko hi taṃ jetumīheta jānannātmahitaṃ naraḥ||

Verse 28

श्यालश्च ते सखा चासौ तस्य त्वं प्राणवल्लभः। स्नेहमभ्यधिकं तस्य तव सख्यमवस्थितम्।। त्वया ग्राहान्मां मोचयता प्राप्तं प्रागेव।।

śyālaśca te sakhā cāsau tasya tvaṃ prāṇavallabhaḥ| snehamabhyadhikaṃ tasya tava sakhyamavasthitam|| tvayā grāhānmāṃ mocayatā prāptaṃ prāgeva||

Verse 29

न तेन भवतो युद्धं भविता नर्मतोऽपि वा। अपिचार्थे तव पुरा शक्रेण किल चोदितः।।

na tena bhavato yuddhaṃ bhavitā narmato'pi vā| apicārthe tava purā śakreṇa kila coditaḥ||

Verse 30

गोकुले वर्धमानस्तु नन्दगोपस्य कारणात्। ममांशः पाण्डवो लोके पृथिव्यां पुरुषोत्तमः।।

gokule vardhamānastu nandagopasya kāraṇāt| mamāṃśaḥ pāṇḍavo loke pṛthivyāṃ puruṣottamaḥ||

Verse 31

कौन्तेयावरजः श्रीमानर्जुनो नाम वीर्यवान्। भुवो भारापहरणे साहाय्यं ते करिष्यति।।

kaunteyāvarajaḥ śrīmānarjuno nāma vīryavān| bhuvo bhārāpaharaṇe sāhāyyaṃ te kariṣyati||

Verse 32

तदर्थमभयं देहि पाहि चास्मत्कृते प्रभो। इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षस्तदा शक्रेण फल्गुन।।

tadarthamabhayaṃ dehi pāhi cāsmatkṛte prabho| ityuktaḥ puṇḍarīkākṣastadā śakreṇa phalguna||

Verse 33

तमुवाच ततः श्रीमाञ्शङ्खचक्रगदाधरः। जानामि पाण्डवे वंशे जातं पार्थं पितृष्वसुः।।

tamuvāca tataḥ śrīmāñśaṅkhacakragadādharaḥ| jānāmi pāṇḍave vaṃśe jātaṃ pārthaṃ pitṛṣvasuḥ||

Verse 34

पुत्रं परमधर्मिष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम्। पालयामि त्वदंशं तं सर्वलोकमहाभुजम्।।

putraṃ paramadharmiṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam| pālayāmi tvadaṃśaṃ taṃ sarvalokamahābhujam||

Verse 35

आवयोः सख्यसदृशं न च लोके भविष्यति। यस्तद्भक्तः समद्भक्तो यस्तं द्वेष्टि स मामपि।। तस्य त्वयीति शेषः। तव तस्मिन्निति शेषः।।

āvayoḥ sakhyasadṛśaṃ na ca loke bhaviṣyati| yastadbhaktaḥ samadbhakto yastaṃ dveṣṭi sa māmapi|| tasya tvayīti śeṣaḥ| tava tasminniti śeṣaḥ||

Verse 36

यन्मे वित्तं तु तत्तस्य तं विनाहं न जीवये। इति पार्थ पुरा शक्रमाह सर्वेश्वरो हरिः।।

yanme vittaṃ tu tattasya taṃ vināhaṃ na jīvaye| iti pārtha purā śakramāha sarveśvaro hariḥ||

Verse 37

तस्मात्तवापि सदृशस्तं विनाभ्यधिकः पुमान्। न चेह भविता लोके तमेव शरणं व्रज।।

tasmāttavāpi sadṛśastaṃ vinābhyadhikaḥ pumān| na ceha bhavitā loke tameva śaraṇaṃ vraja||

Verse 38

शरण्यः सर्वभूतानां देवदेवो जनार्दनः।।

śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ devadevo janārdanaḥ||

Verse 39

वैशंपायन उवाच। तथेति च प्रतिज्ञाय द्रोणाय कुरुपुङ्गवः। उपसंगृह्य चरणौ युधिष्ठिरवशोऽभवत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tatheti ca pratijñāya droṇāya kurupuṅgavaḥ| upasaṃgṛhya caraṇau yudhiṣṭhiravaśo'bhavat||

Verse 40

स्वभावादगमच्छब्दो महीं सागरमेखलाम्। अर्जुनस्य समो लोके नास्ति कश्चिद्धनुर्धरः।।

svabhāvādagamacchabdo mahīṃ sāgaramekhalām| arjunasya samo loke nāsti kaściddhanurdharaḥ||

Verse 41

गदायुद्धेऽसियुद्धे च रथयुद्धे च पाण्डवः। पारगश्च धनुर्युद्धे बभूवाथ धनञ्जयः।।

gadāyuddhe'siyuddhe ca rathayuddhe ca pāṇḍavaḥ| pāragaśca dhanuryuddhe babhūvātha dhanañjayaḥ||

Verse 42

नीतिमान्सकलां नीतिं विबुधाधिपतेस्तदा। अस्त्रे शस्त्रे च शास्त्रे च रथनागाश्वकर्मणि। अवाप्य सहदेवोऽपि भ्रातॄणां ववृते वशे।। तस्य मम च।।

nītimānsakalāṃ nītiṃ vibudhādhipatestadā| astre śastre ca śāstre ca rathanāgāśvakarmaṇi| avāpya sahadevo'pi bhrātṝṇāṃ vavṛte vaśe|| tasya mama ca||

Verse 43

द्रोणेनैवं विनीतश्च भ्रातॄणां नकुलः प्रियः। चित्रयोधी समाख्यातो बभूवातिरथोदितः।। विबुधाधिपतेरुद्धवात्।।

droṇenaivaṃ vinītaśca bhrātṝṇāṃ nakulaḥ priyaḥ| citrayodhī samākhyāto babhūvātirathoditaḥ|| vibudhādhipateruddhavāt||

Verse 44

त्रिवर्षकृतयज्ञस्तु गन्धर्वाणामुपप्लवे। अर्जुनप्रमुखैः पार्थैः सौवीरः समरे हतः।। विनीतः शिक्षितः। अतिरथेषूदितः ख्यातः।।

trivarṣakṛtayajñastu gandharvāṇāmupaplave| arjunapramukhaiḥ pārthaiḥ sauvīraḥ samare hataḥ|| vinītaḥ śikṣitaḥ| atiratheṣūditaḥ khyātaḥ||

Verse 45

न शशाक वशे कर्तुं यं पाण्डुरपि वीर्यवान्। सोऽर्जुनेन वशं नीतो राजासीद्यवनाधिपः।।

na śaśāka vaśe kartuṃ yaṃ pāṇḍurapi vīryavān| so'rjunena vaśaṃ nīto rājāsīdyavanādhipaḥ||

Verse 46

अतीव बलसंपन्नः सदा मानि कुरून्प्रति। विपुलो नाम सौवीरः शस्तः पार्थेन धीमता।। गन्धर्वोपप्लवेऽपि यस्य सौवीरस्य यज्ञो न विप्लुत इत्ययोध्यत्वमुक्तम्।।

atīva balasaṃpannaḥ sadā māni kurūnprati| vipulo nāma sauvīraḥ śastaḥ pārthena dhīmatā|| gandharvopaplave'pi yasya sauvīrasya yajño na vipluta ityayodhyatvamuktam||

Verse 47

दत्तामित्र इति ख्यातं सङ्ग्रामे कृतनिश्चयम्। सुमित्रं नाम सौवीरमर्जुनोऽदमयच्छरैः।।

dattāmitra iti khyātaṃ saṅgrāme kṛtaniścayam| sumitraṃ nāma sauvīramarjuno'damayaccharaiḥ||

Verse 48

भीमसेनसहायश्च रथानामयुतं च सः। अर्जुनः समरे प्राच्यान्सर्वानेकरथोऽजयत्।।

bhīmasenasahāyaśca rathānāmayutaṃ ca saḥ| arjunaḥ samare prācyānsarvānekaratho'jayat||

Verse 49

तथैवैकरथो गत्वा दक्षिणामजयद्दिशम्। धनौघं प्रापयामास कुरुराष्ट्रं धनञ्जयः।।

tathaivaikaratho gatvā dakṣiṇāmajayaddiśam| dhanaughaṃ prāpayāmāsa kururāṣṭraṃ dhanañjayaḥ||

Verse 50

यतः पञ्चदशे वर्षे सर्वमेतच्चकार सः। तं दृष्ट्वा धार्तराष्ट्राणां ततो भयमजायत।।

yataḥ pañcadaśe varṣe sarvametaccakāra saḥ| taṃ dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrāṇāṃ tato bhayamajāyata||

Verse 51

यः सर्वान्धृतराष्ट्रस्य पुत्रान्विप्रचकार ह। भीमसेनो महाबाहुर्बलाद्बलवतां वरः।।

yaḥ sarvāndhṛtarāṣṭrasya putrānvipracakāra ha| bhīmaseno mahābāhurbalādbalavatāṃ varaḥ||

Verse 52

अदुष्टभावं तं दोषैर्जगृहुर्दोषबुद्धयः। धार्तराष्ट्रास्तथा सर्वे भयाद्भीमस्य कर्मणा।।

aduṣṭabhāvaṃ taṃ doṣairjagṛhurdoṣabuddhayaḥ| dhārtarāṣṭrāstathā sarve bhayādbhīmasya karmaṇā||

Verse 53

तं दृष्ट्वा कर्मभिः पार्थान्सर्वानागतलक्षणान्। बलाद्बहुगुणांस्तेभ्यो बिभियुर्दोषबुद्धयः।। शस्तो हिंसितः।।

taṃ dṛṣṭvā karmabhiḥ pārthānsarvānāgatalakṣaṇān| balādbahuguṇāṃstebhyo bibhiyurdoṣabuddhayaḥ|| śasto hiṃsitaḥ||

Verse 54

एवं सर्वे महात्मानः पाण्डवा मनुजोत्तमाः। परराष्ट्राणि निर्जित्य स्वराष्ट्रं ववृधुः पुरा।। बिभियुः बिभ्युः।।

evaṃ sarve mahātmānaḥ pāṇḍavā manujottamāḥ| pararāṣṭrāṇi nirjitya svarāṣṭraṃ vavṛdhuḥ purā|| bibhiyuḥ bibhyuḥ||

Verse 55

ततो बलमतिख्यातं विज्ञाय दृढधन्विनाम्। दूषितः सहसा भावो धृतराष्ट्रस्य पाण्डुषु। स चिन्तापरमो राजा न निद्रामलभन्निशि।।

tato balamatikhyātaṃ vijñāya dṛḍhadhanvinām| dūṣitaḥ sahasā bhāvo dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍuṣu| sa cintāparamo rājā na nidrāmalabhanniśi||