Adhyaya 146

Verse 1

कर्णस्य परीक्षा।। 1 ।। कर्णार्जुनयोर्युद्धप्रसङ्गः।। 2 ।। कृपेण कर्णस्याधिक्षेपः, कर्णस्य दुर्योधनेन राज्याभिषेचनं च।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। एतस्मिन्नेव काले तु तस्मिञ्जनसमागमे। दत्तेऽवकाशे पुरुषैर्विस्मयोत्फुल्ललोचनः। विवेश रङ्गं विस्तीर्णं कर्णः परपुरञ्जयः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि षट्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 146 ।।

karṇasya parīkṣā|| 1 || karṇārjunayoryuddhaprasaṅgaḥ|| 2 || kṛpeṇa karṇasyādhikṣepaḥ, karṇasya duryodhanena rājyābhiṣecanaṃ ca|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| etasminneva kāle tu tasmiñjanasamāgame| datte'vakāśe puruṣairvismayotphullalocanaḥ| viveśa raṅgaṃ vistīrṇaṃ karṇaḥ parapurañjayaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi ṣaṭcatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 146 ||

Verse 2

सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्द्योतिताननः। स धनुर्बद्धनिस्त्रिंशः पादचारीव पर्वतः।।

sahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍaloddyotitānanaḥ| sa dhanurbaddhanistriṃśaḥ pādacārīva parvataḥ||

Verse 3

कन्यागर्भः पृथुयशाः पृथायाः पृथुलोचनः। तीक्ष्णांशोर्भास्करस्यांशः कर्णोऽरिगणसूदनः।।

kanyāgarbhaḥ pṛthuyaśāḥ pṛthāyāḥ pṛthulocanaḥ| tīkṣṇāṃśorbhāskarasyāṃśaḥ karṇo'rigaṇasūdanaḥ||

Verse 4

सिंहर्षभगजेन्द्राणां बलवीर्यपराक्रमः। दीप्तिकान्तिद्युतिगुणैः सूर्येन्दुज्वलनोपमः।।

siṃharṣabhagajendrāṇāṃ balavīryaparākramaḥ| dīptikāntidyutiguṇaiḥ sūryendujvalanopamaḥ||

Verse 5

प्रांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननो युवा। असङ्ख्येयगुणः श्रीमान्भास्करस्यात्मसंभवः।।

prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā| asaṅkhyeyaguṇaḥ śrīmānbhāskarasyātmasaṃbhavaḥ||

Verse 6

स निरीक्ष्य महाबाहुः सर्वतो रङ्गमण्डलम्। प्रणामं द्रोणकृपयोर्नात्यादृतमिवाकरोत्।। दत्तावकाश इति चपाठः।।

sa nirīkṣya mahābāhuḥ sarvato raṅgamaṇḍalam| praṇāmaṃ droṇakṛpayornātyādṛtamivākarot|| dattāvakāśa iti capāṭhaḥ||

Verse 7

स समाजजनः सर्वो निश्चलः स्थिरलोचनः। कोऽयमित्यागतक्षोभः कौतूहलपरोऽभवत्।।

sa samājajanaḥ sarvo niścalaḥ sthiralocanaḥ| ko'yamityāgatakṣobhaḥ kautūhalaparo'bhavat||

Verse 8

सोऽब्रवीन्मेघगम्भीरस्वरेण वदतां वरः। भ्राता भ्रातरमज्ञातं सावित्रः पाकशासनिम्।।

so'bravīnmeghagambhīrasvareṇa vadatāṃ varaḥ| bhrātā bhrātaramajñātaṃ sāvitraḥ pākaśāsanim||

Verse 9

पार्थ यत्ते कृतं कर्म विशेषवदहं ततः। करिष्ये पश्यतां नॄणां माऽऽत्मना विस्मयं गमः।।

pārtha yatte kṛtaṃ karma viśeṣavadahaṃ tataḥ| kariṣye paśyatāṃ nṝṇāṃ mā''tmanā vismayaṃ gamaḥ||

Verse 10

असमाप्ते ततस्तस्य वचने वदतां वर। यन्त्रोत्क्षिप्त इवोत्तस्थौ क्षिप्रं वै सर्वतो जनः।।

asamāpte tatastasya vacane vadatāṃ vara| yantrotkṣipta ivottasthau kṣipraṃ vai sarvato janaḥ||

Verse 11

प्रीतिश्च मनुजव्याघ्र दुर्योधनमुपाविशत्। ह्रीश्च क्रोधश्च बीभत्सुं क्षणेनान्वाविवेश ह।।

prītiśca manujavyāghra duryodhanamupāviśat| hrīśca krodhaśca bībhatsuṃ kṣaṇenānvāviveśa ha||

Verse 12

ततो द्रोणाभ्यनुज्ञातः कर्णः प्रियरणः सदा। यत्कृतं तत्र पार्थेन तच्चकार महाबलः।।

tato droṇābhyanujñātaḥ karṇaḥ priyaraṇaḥ sadā| yatkṛtaṃ tatra pārthena taccakāra mahābalaḥ||

Verse 13

अथ दुर्योधनस्तत्र भ्रातृभिः सह भारत। कर्णं परिष्वज्य मुदा ततो वचनमब्रवीत्।।

atha duryodhanastatra bhrātṛbhiḥ saha bhārata| karṇaṃ pariṣvajya mudā tato vacanamabravīt||

Verse 14

स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मानद। अहं च कुरुराज्यं च यथेष्टमुपभुज्यताम्।।

svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāpto'si mānada| ahaṃ ca kururājyaṃ ca yatheṣṭamupabhujyatām||

Verse 15

कर्ण उवाच। कृतं सर्वमहं मन्ये सखित्वं च त्वया वृणे। द्वन्द्वयुद्धं च पार्थेन कर्तुमिच्छाम्यहं प्रभो।।

karṇa uvāca| kṛtaṃ sarvamahaṃ manye sakhitvaṃ ca tvayā vṛṇe| dvandvayuddhaṃ ca pārthena kartumicchāmyahaṃ prabho||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु कर्णेन राजन्दुर्योधनस्तदा। कर्णं दीर्घाञ्चितभुजं परिष्वज्येदमब्रवीत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu karṇena rājanduryodhanastadā| karṇaṃ dīrghāñcitabhujaṃ pariṣvajyedamabravīt||

Verse 17

भुङ्क्ष्व भोगान्मया सार्धं बन्धूनां प्रियकृद्भव। दुर्हृदां कुरु सर्वेषां मूर्ध्नि पादमरिन्दम।।

bhuṅkṣva bhogānmayā sārdhaṃ bandhūnāṃ priyakṛdbhava| durhṛdāṃ kuru sarveṣāṃ mūrdhni pādamarindama||

Verse 18

वैशंपायन उवाच। ततः क्षिप्तमिवात्मानं मत्वा पार्थोऽभ्यभाषत। कर्णं भ्रातृसमूहस्य मध्येऽचलमिव स्थितम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ kṣiptamivātmānaṃ matvā pārtho'bhyabhāṣata| karṇaṃ bhrātṛsamūhasya madhye'calamiva sthitam||

Verse 19

अर्जुन उवाच। अनाहूतोपसृष्टानामनाहूतोपजल्पिनाम्। ये लोकास्तान्हतः कर्ण मया त्वं प्रतिपत्स्यसे।।

arjuna uvāca| anāhūtopasṛṣṭānāmanāhūtopajalpinām| ye lokāstānhataḥ karṇa mayā tvaṃ pratipatsyase||

Verse 20

कर्ण उवाच। रङ्गोऽयं सर्वसामान्यः किमत्र तव फाल्गुन। वीर्यश्रेष्ठाश्च राजानो बलं धर्मोऽनुवर्तते।।

karṇa uvāca| raṅgo'yaṃ sarvasāmānyaḥ kimatra tava phālguna| vīryaśreṣṭhāśca rājāno balaṃ dharmo'nuvartate||

Verse 21

किं क्षेपैर्दुर्बलायासैः शरैः कथय भारत। गुरोः समक्षं यावत्ते हराम्यद्य शिरः शरैः।।

kiṃ kṣepairdurbalāyāsaiḥ śaraiḥ kathaya bhārata| guroḥ samakṣaṃ yāvatte harāmyadya śiraḥ śaraiḥ||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। ततो द्रोणाभ्यनुज्ञातः पार्तः परपुरञ्जयः। भ्रातृभिस्त्वरयाश्लिष्टो रणायोपजगाम तम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato droṇābhyanujñātaḥ pārtaḥ parapurañjayaḥ| bhrātṛbhistvarayāśliṣṭo raṇāyopajagāma tam||

Verse 23

ततो दुर्योधनेनापि स भ्रात्रा समरोद्यतः। परिष्वक्तः स्थितः कर्णः प्रगृह्य सशरं धनुः।।

tato duryodhanenāpi sa bhrātrā samarodyataḥ| pariṣvaktaḥ sthitaḥ karṇaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ||

Verse 24

ततः सविद्युत्स्तनितैः सेन्द्रायुधपुरोगमैः। आवृतं गगनं मेघैर्बलाकापङ्क्तिहासिभिः।।

tataḥ savidyutstanitaiḥ sendrāyudhapurogamaiḥ| āvṛtaṃ gaganaṃ meghairbalākāpaṅktihāsibhiḥ||

Verse 25

ततः स्नेहाद्धरिहयं दृष्ट्वा रङ्गावलोकिनम्। भास्करोऽप्यनयन्नाशं समीपोपगतान्घनान्।।

tataḥ snehāddharihayaṃ dṛṣṭvā raṅgāvalokinam| bhāskaro'pyanayannāśaṃ samīpopagatānghanān||

Verse 26

मेघच्छायोपगूढस्तु ततोऽदृश्यत फाल्गुनः। सूर्यातपपरिक्षिप्तः कर्णोऽपि समदृश्यत।। नामपूर्वमथाकरोत् इति पाठान्तरम्।।

meghacchāyopagūḍhastu tato'dṛśyata phālgunaḥ| sūryātapaparikṣiptaḥ karṇo'pi samadṛśyata|| nāmapūrvamathākarot iti pāṭhāntaram||

Verse 27

धार्तराष्ट्रा यतः कर्णस्तस्मिन्देशे व्यवस्थिताः। भारद्वाजः कृपो भीष्मो यतः पार्थस्ततोऽभवन्।।

dhārtarāṣṭrā yataḥ karṇastasmindeśe vyavasthitāḥ| bhāradvājaḥ kṛpo bhīṣmo yataḥ pārthastato'bhavan||

Verse 28

द्विधा रङ्गः समभवत्स्त्रीणां द्वैधमजायत। कुन्तिभोजसुता मोहं विज्ञातार्था जगाम ह।। सूर्यातपपरिवक्त इति डपाठः।।

dvidhā raṅgaḥ samabhavatstrīṇāṃ dvaidhamajāyata| kuntibhojasutā mohaṃ vijñātārthā jagāma ha|| sūryātapaparivakta iti ḍapāṭhaḥ||

Verse 29

तां तथा मोहमापन्नां विदुरः सर्वधर्मवित्। कुन्तीमाश्वासयामास प्रेष्याभिश्चन्दनोदकैः।।

tāṃ tathā mohamāpannāṃ viduraḥ sarvadharmavit| kuntīmāśvāsayāmāsa preṣyābhiścandanodakaiḥ||

Verse 30

ततः प्रत्यागतप्राणा तावुभौ परिदंशितौ। पुत्रौ दृष्ट्वा सुसंभ्रान्ता नान्वपद्यत किंचन।।

tataḥ pratyāgataprāṇā tāvubhau paridaṃśitau| putrau dṛṣṭvā susaṃbhrāntā nānvapadyata kiṃcana||

Verse 31

तावुद्यतमहाचापौ कृपः शारद्वतोऽब्रवीत्। द्वन्द्वयुद्धसमाचारे कुशलः सर्वधर्मवित्।।

tāvudyatamahācāpau kṛpaḥ śāradvato'bravīt| dvandvayuddhasamācāre kuśalaḥ sarvadharmavit||

Verse 32

अयं पृथायास्तनयः कनीयान्पाण्डुनन्दनः। कौरवो भवता सार्धं द्वन्द्वयुद्धं करिष्यति।।

ayaṃ pṛthāyāstanayaḥ kanīyānpāṇḍunandanaḥ| kauravo bhavatā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ kariṣyati||

Verse 33

त्वमप्येवं महाबाहो मातरं पितरं कुलम्। कथयस्व नरेन्द्राणां येषां त्वं कुलभूषणम्।।

tvamapyevaṃ mahābāho mātaraṃ pitaraṃ kulam| kathayasva narendrāṇāṃ yeṣāṃ tvaṃ kulabhūṣaṇam||

Verse 34

ततो विदित्वा पार्थस्त्वां प्रतियोत्स्यति वा न वा। वृथाकुलसमाचारैर्न युध्यन्ते नृपात्मजाः।। विज्ञातार्था कर्णस्य स्वपुत्रत्वज्ञानवती। हेतुगर्भमेतत्।।

tato viditvā pārthastvāṃ pratiyotsyati vā na vā| vṛthākulasamācārairna yudhyante nṛpātmajāḥ|| vijñātārthā karṇasya svaputratvajñānavatī| hetugarbhametat||

Verse 35

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्य कर्णस्य व्रीडावनतमाननम्। बभौ वर्षाम्बुविक्लिन्नं पद्ममागलितं यथा।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktasya karṇasya vrīḍāvanatamānanam| babhau varṣāmbuviklinnaṃ padmamāgalitaṃ yathā||

Verse 36

दुर्योधन उवाच। आचार्य त्रिविधा योनी राज्ञां शास्त्रविनिश्चये। सत्कुलीनश्च शूरश्च यश्च सेनां प्रकर्षति।।

duryodhana uvāca| ācārya trividhā yonī rājñāṃ śāstraviniścaye| satkulīnaśca śūraśca yaśca senāṃ prakarṣati||

Verse 37

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्। तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति।।

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam| teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati||

Verse 38

यद्ययं फाल्गुनो युद्धे नाराज्ञा योद्धुमिच्छति। तस्मादेषोऽङ्गविषये मया राज्येऽभिषिच्यते।।

yadyayaṃ phālguno yuddhe nārājñā yoddhumicchati| tasmādeṣo'ṅgaviṣaye mayā rājye'bhiṣicyate||

Verse 39

वैशंपायन उवाच। ततो राजानमामन्त्र्य गाङ्गेयं च पितामहम्। अभिषेकस्य संभारान्समानीय द्विजातिभिः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato rājānamāmantrya gāṅgeyaṃ ca pitāmaham| abhiṣekasya saṃbhārānsamānīya dvijātibhiḥ||

Verse 40

गोसहस्रायुतं दत्त्वा युक्तानां पुण्यकर्मणाम्। अर्होऽयमङ्गराज्यस्य इति वाच्य द्विजातिभिः।। वृथाकुलसमाचारैः अज्ञातकुलाचारैः।।

gosahasrāyutaṃ dattvā yuktānāṃ puṇyakarmaṇām| arho'yamaṅgarājyasya iti vācya dvijātibhiḥ|| vṛthākulasamācāraiḥ ajñātakulācāraiḥ||

Verse 41

ततस्तस्मिन्क्षणे कर्णः सलाजकुसुमैर्घटैः। काञ्चनैः काञ्चने पीठे मन्त्रविद्भिर्महारथः।।

tatastasminkṣaṇe karṇaḥ salājakusumairghaṭaiḥ| kāñcanaiḥ kāñcane pīṭhe mantravidbhirmahārathaḥ||

Verse 42

अभिषिक्तोऽङ्गराजे स श्रिया युक्तो महाबलः। स मौलिहारकेयूरः सहस्ताभरणाङ्गदः।।

abhiṣikto'ṅgarāje sa śriyā yukto mahābalaḥ| sa maulihārakeyūraḥ sahastābharaṇāṅgadaḥ||

Verse 43

राजलिङ्गैस्तथाऽन्यैश्च भूषितो भूषणैः शुभैः। सच्छत्रवालव्यजनो जयशब्दोत्तरेण च।।

rājaliṅgaistathā'nyaiśca bhūṣito bhūṣaṇaiḥ śubhaiḥ| sacchatravālavyajano jayaśabdottareṇa ca||

Verse 44

उवाच कौरवं राजन्वचनं स वृषस्तदा। अस्य राज्यप्रदानस्य सदृशं किं ददानि ते।।

uvāca kauravaṃ rājanvacanaṃ sa vṛṣastadā| asya rājyapradānasya sadṛśaṃ kiṃ dadāni te||

Verse 45

प्रब्रूहि राजशार्दूल कर्ता ह्यस्मि तथा नृप। अत्यन्तं सख्यमिच्छामीत्याह तं स सुयोधनः।।

prabrūhi rājaśārdūla kartā hyasmi tathā nṛpa| atyantaṃ sakhyamicchāmītyāha taṃ sa suyodhanaḥ||

Verse 46

एवमुक्तस्ततः कर्णस्तथेति प्रत्युवाच तम्। हर्षाच्चोभौ समाश्लिष्य परां मुदमवापतुः।।

evamuktastataḥ karṇastatheti pratyuvāca tam| harṣāccobhau samāśliṣya parāṃ mudamavāpatuḥ||