Adhyaya 145

Verse 1

अर्जुनस्य परीक्षा।। 1 ।। कर्णस्य रङ्गप्रवेशः।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। कुरुराजे हि रङ्गस्थे भीमे च बलिनां वरे। पक्षपातकृतस्नेहः स द्विधेवाभवज्जनः।।

arjunasya parīkṣā|| 1 || karṇasya raṅgapraveśaḥ|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| kururāje hi raṅgasthe bhīme ca balināṃ vare| pakṣapātakṛtasnehaḥ sa dvidhevābhavajjanaḥ||

Verse 2

जय हे कुरुराजेति जय हे भीम इत्युत। पुरुषाणां सुविपुलाः प्रणादाः सहसोत्थिताः।।

jaya he kururājeti jaya he bhīma ityuta| puruṣāṇāṃ suvipulāḥ praṇādāḥ sahasotthitāḥ||

Verse 3

ततः क्षुब्धार्णवनिभं रङ्गमालोक्य बुद्धिमान्। भारद्वाजः प्रियं पुत्रमश्वत्थामानमब्रवीत्।।

tataḥ kṣubdhārṇavanibhaṃ raṅgamālokya buddhimān| bhāradvājaḥ priyaṃ putramaśvatthāmānamabravīt||

Verse 4

वारयैतौ महावीर्यौ कृतयोग्यावुभावपि। मा भूद्रङ्गप्रकोपोऽयं भीमदुर्योधनोद्भवः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 145 ।।

vārayaitau mahāvīryau kṛtayogyāvubhāvapi| mā bhūdraṅgaprakopo'yaṃ bhīmaduryodhanodbhavaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi pañcacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 145 ||

Verse 5

वैशंपायन उवाच। तत उत्थाय वेगेन अश्वत्थामा न्यवारयत्। गुरोराज्ञा भीम इति गान्धारे गुरुशासनम्। अलं शिक्षाकृतं वेगमलं साहसमित्युत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tata utthāya vegena aśvatthāmā nyavārayat| gurorājñā bhīma iti gāndhāre guruśāsanam| alaṃ śikṣākṛtaṃ vegamalaṃ sāhasamityuta||

Verse 6

ततस्तावुद्यतगतौ गुरुपुत्रेण वारितौ। युगान्तानिलसंक्षुब्धौ महावेलाविवार्णवौ।।

tatastāvudyatagatau guruputreṇa vāritau| yugāntānilasaṃkṣubdhau mahāvelāvivārṇavau||

Verse 7

ततो रङ्गाङ्गणगतो द्रोणो वचनमब्रवीत्। निवार्य वादित्रगणं महामेघनिभस्वनम्।।

tato raṅgāṅgaṇagato droṇo vacanamabravīt| nivārya vāditragaṇaṃ mahāmeghanibhasvanam||

Verse 8

यो मे पुत्रात्प्रियतरः सर्वशस्त्रविशारदः। ऐन्द्रिरिन्द्रानुजसमः स पार्थो दृश्यतामिति।।

yo me putrātpriyataraḥ sarvaśastraviśāradaḥ| aindririndrānujasamaḥ sa pārtho dṛśyatāmiti||

Verse 9

आचार्यवचनेनाथ कृतस्वस्त्ययनो युवा। बद्धगोधाङ्गुलित्राणः पूर्णतूणः सकार्मुकः।।

ācāryavacanenātha kṛtasvastyayano yuvā| baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ pūrṇatūṇaḥ sakārmukaḥ||

Verse 10

काञ्चनं कवचं बिभ्रत्प्रत्यदृश्य फाल्गुनः। सार्कः सेन्द्रायुधतडित्ससन्ध्य इव तोयदः।। कृतयोग्यौ सुशिक्षितौ।।

kāñcanaṃ kavacaṃ bibhratpratyadṛśya phālgunaḥ| sārkaḥ sendrāyudhataḍitsasandhya iva toyadaḥ|| kṛtayogyau suśikṣitau||

Verse 11

ततः सर्वस्य रङ्गस्य समुत्पिञ्जलकोऽभवत्। प्रावाद्यन्त च वाद्यानि सशङ्खानि समन्ततः।। तूणकार्मुककवचानां तत्प्रभाजालस्यार्जुनस्य च क्रमादर्केन्द्रायुधतडित्संध्यातोयदैरुपमा।।

tataḥ sarvasya raṅgasya samutpiñjalako'bhavat| prāvādyanta ca vādyāni saśaṅkhāni samantataḥ|| tūṇakārmukakavacānāṃ tatprabhājālasyārjunasya ca kramādarkendrāyudhataḍitsaṃdhyātoyadairupamā||

Verse 12

प्रेक्षका ऊचुः। एष कुन्तीसुतः श्रीमानेष मध्यमपाण्डवः। एष पुत्रो महेन्द्रस्य कुरूणामेष रक्षिता।।

prekṣakā ūcuḥ| eṣa kuntīsutaḥ śrīmāneṣa madhyamapāṇḍavaḥ| eṣa putro mahendrasya kurūṇāmeṣa rakṣitā||

Verse 13

एषोऽस्त्रविदुषां श्रेष्ठ एष धर्मभृतां वरः। एष शीलवतां चापि शीलज्ञाननिधिः परः।।

eṣo'straviduṣāṃ śreṣṭha eṣa dharmabhṛtāṃ varaḥ| eṣa śīlavatāṃ cāpi śīlajñānanidhiḥ paraḥ||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। इत्येवं तुमुला वाचः शुश्रुवुः प्रेक्षकेरिताः। कुन्त्याः प्रस्रवसंयुक्तैरस्रैः क्लिन्नमुरोऽभवत्।। समुत्पिञ्जलक उत्फुल्लता।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityevaṃ tumulā vācaḥ śuśruvuḥ prekṣakeritāḥ| kuntyāḥ prasravasaṃyuktairasraiḥ klinnamuro'bhavat|| samutpiñjalaka utphullatā||

Verse 15

तेन शब्देन महता पूर्णश्रुतिरथाब्रवीत्। धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठो विदुरं हृष्टमानसः।।

tena śabdena mahatā pūrṇaśrutirathābravīt| dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭho viduraṃ hṛṣṭamānasaḥ||

Verse 16

क्षत्तः क्षुब्धार्णवनिभः किमेष सुमहास्वनः। सहसैवोत्थितो रङ्गे भिन्दन्निव नभस्तलम्।।

kṣattaḥ kṣubdhārṇavanibhaḥ kimeṣa sumahāsvanaḥ| sahasaivotthito raṅge bhindanniva nabhastalam||

Verse 17

विदुर उवाच। एष पार्थो महाराज फाल्गुनः पाण्डुनन्दनः। अवतीर्णः सकवचस्तत्रैव सुमिहास्वनः।।

vidura uvāca| eṣa pārtho mahārāja phālgunaḥ pāṇḍunandanaḥ| avatīrṇaḥ sakavacastatraiva sumihāsvanaḥ||

Verse 18

धृतराष्ट्र उवाच। धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि रक्षितोऽस्मि महामते। पृथारणिसमुद्भूतैस्त्रिभिः पाण्डववह्निभिः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| dhanyo'smyanugṛhīto'smi rakṣito'smi mahāmate| pṛthāraṇisamudbhūtaistribhiḥ pāṇḍavavahnibhiḥ||

Verse 19

वैशंपायन उवाच। तस्मिन्प्रमुदिते रङ्गे कथंचित्प्रत्युपस्थिते। दर्शयामास बीभत्सुराचार्यायास्त्रलाघवम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasminpramudite raṅge kathaṃcitpratyupasthite| darśayāmāsa bībhatsurācāryāyāstralāghavam||

Verse 20

आग्नेयेनासृजद्वह्निं वारुणेनासृजत्पयः। वायव्येनासृजद्वह्निं पार्जन्येनासृजद्धनान्।।

āgneyenāsṛjadvahniṃ vāruṇenāsṛjatpayaḥ| vāyavyenāsṛjadvahniṃ pārjanyenāsṛjaddhanān||

Verse 21

भौमेन प्रासृजद्भूमिं पार्वतेनासृजद्गिरीन्। अन्तर्धानेन चास्त्रेण पुनरन्तर्हितोऽभवत्।।

bhaumena prāsṛjadbhūmiṃ pārvatenāsṛjadgirīn| antardhānena cāstreṇa punarantarhito'bhavat||

Verse 22

क्षणात्प्रांशुः क्षणाद्ध्रस्वः क्षणाच्च रथधूर्गतः। क्षणेन रथमध्यस्थः क्षणेनावतरन्महीम्।।

kṣaṇātprāṃśuḥ kṣaṇāddhrasvaḥ kṣaṇācca rathadhūrgataḥ| kṣaṇena rathamadhyasthaḥ kṣaṇenāvataranmahīm||

Verse 23

सुकुमारं च सूक्ष्मं च गुरु चापि गुरुप्रियः। सौष्ठवेनाभिसंयुक्तः सोऽविध्यद्विविधैः शरैः।। अस्रैः प्रेमाश्रुभिः।।

sukumāraṃ ca sūkṣmaṃ ca guru cāpi gurupriyaḥ| sauṣṭhavenābhisaṃyuktaḥ so'vidhyadvividhaiḥ śaraiḥ|| asraiḥ premāśrubhiḥ||

Verse 24

भ्रमतश्च वराहस्य लोहस्य प्रमुखे समम्। पञ्चबाणानसंक्तान्संमुमोचैकबाणवत्।।

bhramataśca varāhasya lohasya pramukhe samam| pañcabāṇānasaṃktānsaṃmumocaikabāṇavat||

Verse 25

गव्ये विषाणकोशे च चले रज्ज्ववलम्बिनि। निचखान महावीर्यः सायकानेकविंशतिम्।। सुकुमारं पूर्णघटकुक्कुटाण्डादीनि लक्ष्याण्यविचाल्याविध्यत्। सूक्ष्मं गुञ्जादि लक्ष्यं, गुरु घनावयवं च सोऽविध्यत्।।

gavye viṣāṇakośe ca cale rajjvavalambini| nicakhāna mahāvīryaḥ sāyakānekaviṃśatim|| sukumāraṃ pūrṇaghaṭakukkuṭāṇḍādīni lakṣyāṇyavicālyāvidhyat| sūkṣmaṃ guñjādi lakṣyaṃ, guru ghanāvayavaṃ ca so'vidhyat||

Verse 26

इत्येवमादि सुमहत्खड्गे धनुषि चानघ। गदायां शस्त्रकुशलो मण्डलानि ह्यदर्शयत्।।

ityevamādi sumahatkhaḍge dhanuṣi cānagha| gadāyāṃ śastrakuśalo maṇḍalāni hyadarśayat||

Verse 27

ततः समाप्तभूयिष्ठे तस्मिन्कर्मणि भारत। मन्दीभूते समाजे च वादित्रस्य च निःस्वने।।

tataḥ samāptabhūyiṣṭhe tasminkarmaṇi bhārata| mandībhūte samāje ca vāditrasya ca niḥsvane||

Verse 28

द्वारदेशात्समुद्भूतो माहात्म्यबलसूचकः। वज्रनिष्पेषसदृशः शुश्रुवे भुजनिःस्वनः।।

dvāradeśātsamudbhūto māhātmyabalasūcakaḥ| vajraniṣpeṣasadṛśaḥ śuśruve bhujaniḥsvanaḥ||

Verse 29

दीर्यन्ते किं नु गिरयः किंस्विद्भूमिर्विदीर्यते। किंस्विदापूर्यते व्योम जलधाराघनैर्घनैः।।

dīryante kiṃ nu girayaḥ kiṃsvidbhūmirvidīryate| kiṃsvidāpūryate vyoma jaladhārāghanairghanaiḥ||

Verse 30

रङ्गस्यैवं मतिरभूत्क्षणेन वसुधाधिप। द्वारं चाभिमुखाः सर्वे बभूवुः प्रेक्षकास्तदा।।

raṅgasyaivaṃ matirabhūtkṣaṇena vasudhādhipa| dvāraṃ cābhimukhāḥ sarve babhūvuḥ prekṣakāstadā||

Verse 31

पञ्चभिर्भ्रातृभिः पार्थैर्द्रोणः परिवृतो वभौ। पञ्चतारेण संयुक्तः सावित्रेणेव चन्द्रमाः।। भूताश्वेभवराहाणां सिंहर्क्षकपिसंमुखान्। बाणान्सप्तासमायुक्तान्स मुमोचैकबाणवत्। इति घपाठः। गव्ये गोसंबन्धिनि।।

pañcabhirbhrātṛbhiḥ pārthairdroṇaḥ parivṛto vabhau| pañcatāreṇa saṃyuktaḥ sāvitreṇeva candramāḥ|| bhūtāśvebhavarāhāṇāṃ siṃharkṣakapisaṃmukhān| bāṇānsaptāsamāyuktānsa mumocaikabāṇavat| iti ghapāṭhaḥ| gavye gosaṃbandhini||

Verse 32

अश्वत्थाम्ना च सहितं भ्रातॄणां शतमूर्जितम्। दुर्योधनममित्रघ्नमुत्थितं पर्यवारयत्।।

aśvatthāmnā ca sahitaṃ bhrātṝṇāṃ śatamūrjitam| duryodhanamamitraghnamutthitaṃ paryavārayat||

Verse 33

स तैस्तदा भ्रातृभिरुद्यतायुधै- र्गदाग्रपाणिः समवस्थितैर्वृतः। बभौ यथा दानवसंक्षये पुरा पुनन्दरो देवगणैः समावृतः।। सावित्रेण हस्तनक्षत्रेण।।

sa taistadā bhrātṛbhirudyatāyudhai- rgadāgrapāṇiḥ samavasthitairvṛtaḥ| babhau yathā dānavasaṃkṣaye purā punandaro devagaṇaiḥ samāvṛtaḥ|| sāvitreṇa hastanakṣatreṇa||