Adhyaya 144

Verse 1

कुमाराणां अस्त्रशिक्षापरीक्षार्थं रङ्गनिर्माणम्।। 1 ।। शिक्षादर्शनार्थं भीष्मादीनां प्रेक्षागारप्रवेशः।। 2 ।। युधिष्ठिरादीनां परीक्षा।। 3 ।। भीमदुर्योधनयोः गदायुद्धपरीक्षा।। 4 ।। वैशंपायन उवाच। कृतास्त्रान्धार्तराष्ट्रांश्च पाण्डुपुत्रांश्च भारत। दृष्ट्वा द्रोणोऽब्रवीद्राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्।।

kumārāṇāṃ astraśikṣāparīkṣārthaṃ raṅganirmāṇam|| 1 || śikṣādarśanārthaṃ bhīṣmādīnāṃ prekṣāgārapraveśaḥ|| 2 || yudhiṣṭhirādīnāṃ parīkṣā|| 3 || bhīmaduryodhanayoḥ gadāyuddhaparīkṣā|| 4 || vaiśaṃpāyana uvāca| kṛtāstrāndhārtarāṣṭrāṃśca pāṇḍuputrāṃśca bhārata| dṛṣṭvā droṇo'bravīdrājandhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram||

Verse 2

कृपस्य सोमदत्तस्य वाह्लीकस्य च धीमतः। गाङ्गेयस्य च सान्निध्ये व्यासस्य विदुरस्य च।।

kṛpasya somadattasya vāhlīkasya ca dhīmataḥ| gāṅgeyasya ca sānnidhye vyāsasya vidurasya ca||

Verse 3

राजन्संप्राप्तविद्यास्ते कुमाराः कुरुसत्तम। ते दर्शयेयुः स्वां शिक्षां राजन्ननुमते तव।।

rājansaṃprāptavidyāste kumārāḥ kurusattama| te darśayeyuḥ svāṃ śikṣāṃ rājannanumate tava||

Verse 4

ततोऽब्रवीन्महाराजः प्रहृष्टेनान्तरात्मना। धृतराष्ट्र उवाच। भारद्वाज महत्कर्म कृतं ते द्विजसत्तम।।

tato'bravīnmahārājaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā| dhṛtarāṣṭra uvāca| bhāradvāja mahatkarma kṛtaṃ te dvijasattama||

Verse 5

यदानुमन्यसे कालं यस्मिन्देशे यथायथा। तथातथा विधानाय स्वयमाज्ञापयस्व माम्।।

yadānumanyase kālaṃ yasmindeśe yathāyathā| tathātathā vidhānāya svayamājñāpayasva mām||

Verse 6

स्पृहयाम्यद्य निर्वेदान्पुरुषाणां सचक्षुषाम्। अस्त्रहेतोः पराक्रान्तान्ये मे द्रक्ष्यन्ति पुत्रकान्।।

spṛhayāmyadya nirvedānpuruṣāṇāṃ sacakṣuṣām| astrahetoḥ parākrāntānye me drakṣyanti putrakān||

Verse 7

क्षत्तर्यद्गुरुराचार्यो ब्रवीति कुरु तत्तथा। न हीदृशं प्रियं मन्ये भविता धर्मवत्सल।।

kṣattaryadgururācāryo bravīti kuru tattathā| na hīdṛśaṃ priyaṃ manye bhavitā dharmavatsala||

Verse 8

ततो राजानमामन्त्र्य विदुरानुमतोपि हि। भारद्वाजो महाप्राज्ञो मापयामास मेदिनीम्।।

tato rājānamāmantrya vidurānumatopi hi| bhāradvājo mahāprājño māpayāmāsa medinīm||

Verse 9

समामवृक्षां निर्गुलमामुदक्प्रवणसंस्थिताम्। तस्यां भूमौ बलिं चक्रे तिथौ नक्षत्रपूजिते।।

samāmavṛkṣāṃ nirgulamāmudakpravaṇasaṃsthitām| tasyāṃ bhūmau baliṃ cakre tithau nakṣatrapūjite||

Verse 10

अवघुष्टं पुरं चापि तदर्थं भरतर्षभ। रङ्गभूमौ सुविपुलं शास्त्रदृष्टं यथाविधि।।

avaghuṣṭaṃ puraṃ cāpi tadarthaṃ bharatarṣabha| raṅgabhūmau suvipulaṃ śāstradṛṣṭaṃ yathāvidhi||

Verse 11

प्रेक्षागारं सुविहितं चक्रस्ते तस्य शिल्पिनः। रक्षां सर्वायुधोपेतां स्त्रीणां चैव नरर्षभ।।

prekṣāgāraṃ suvihitaṃ cakraste tasya śilpinaḥ| rakṣāṃ sarvāyudhopetāṃ strīṇāṃ caiva nararṣabha||

Verse 12

मञ्चांश्च कारयामासुर्यत्र जानपदा जनाः। विपुलानुच्छ्रयोपेताञ्शिबिकाश्च महाधनाः।।

mañcāṃśca kārayāmāsuryatra jānapadā janāḥ| vipulānucchrayopetāñśibikāśca mahādhanāḥ||

Verse 13

तस्मिंस्ततोऽहनि प्राप्ते राजा ससचिवस्तदा। सान्तःपुरः सहामात्यो व्यासस्यानुमते तदा। भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा कृपं चाचार्यसत्तमम्।।

tasmiṃstato'hani prāpte rājā sasacivastadā| sāntaḥpuraḥ sahāmātyo vyāsasyānumate tadā| bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā kṛpaṃ cācāryasattamam||

Verse 14

बाह्लीकं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च। कुरूनन्यांश्च सचिवानादाय नगराद्बहिः।।

bāhlīkaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasameva ca| kurūnanyāṃśca sacivānādāya nagarādbahiḥ||

Verse 15

रङ्गभूमिं समासाद्य ब्राह्मणैः सहितो नृपः।।

raṅgabhūmiṃ samāsādya brāhmaṇaiḥ sahito nṛpaḥ||

Verse 16

मुक्ताजालपरिक्षिप्तं वैदूर्यममिशोभितम्। शातकुम्भमयं दिव्यं प्रेक्षागारमुपागमत्।।

muktājālaparikṣiptaṃ vaidūryamamiśobhitam| śātakumbhamayaṃ divyaṃ prekṣāgāramupāgamat||

Verse 17

गान्धारी च महाभागा कुन्ती च जयतां वर। स्त्रियश्च राज्ञः सर्वास्ताः सप्रेष्याः सपरिच्छदाः।।

gāndhārī ca mahābhāgā kuntī ca jayatāṃ vara| striyaśca rājñaḥ sarvāstāḥ sapreṣyāḥ saparicchadāḥ||

Verse 18

हर्षादारुरुहुर्मञ्चान्मेरुं देवस्त्रियो यथा। ब्राह्मणक्षत्रियाद्यं च चातुर्वर्ण्यं पुराद्द्रुतम्।।

harṣādāruruhurmañcānmeruṃ devastriyo yathā| brāhmaṇakṣatriyādyaṃ ca cāturvarṇyaṃ purāddrutam||

Verse 19

दर्शनेप्सुः समभ्यागात्कुमाराणां कृतास्त्रताम्। क्षणेनैकस्थतां तत्र दर्शनेप्सुर्जगाम ह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 144 ।।

darśanepsuḥ samabhyāgātkumārāṇāṃ kṛtāstratām| kṣaṇenaikasthatāṃ tatra darśanepsurjagāma ha|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi catuścatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 144 ||

Verse 20

प्रवादितैश्च वादित्रैर्जनकौतूहलेन च। महार्णव इव क्षुब्धः समाजः सोऽभवत्तदा।।

pravāditaiśca vāditrairjanakautūhalena ca| mahārṇava iva kṣubdhaḥ samājaḥ so'bhavattadā||

Verse 21

ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लयज्ञोपवीतवान्। शुक्लकेशः सितश्मश्रुः शुक्लाल्यानुलेपनः।।

tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklayajñopavītavān| śuklakeśaḥ sitaśmaśruḥ śuklālyānulepanaḥ||

Verse 22

रङ्गमध्यं तदाचार्यः सपुत्रः प्रविवेश ह। नभो जलधरैर्हीनं साङ्गारक इवांशुमान्।। दर्शनेप्सुः जन इति शेषः।।

raṅgamadhyaṃ tadācāryaḥ saputraḥ praviveśa ha| nabho jaladharairhīnaṃ sāṅgāraka ivāṃśumān|| darśanepsuḥ jana iti śeṣaḥ||

Verse 23

व्यासस्यानुमते चक्रे बलिं बलवतां वरः। ब्राह्मणांस्तु सुमन्त्रज्ञान्कारयामास मङ्गलम्।।

vyāsasyānumate cakre baliṃ balavatāṃ varaḥ| brāhmaṇāṃstu sumantrajñānkārayāmāsa maṅgalam||

Verse 24

सुवर्णमणिरत्नानि वस्त्राणि विविधानि च। प्रददौ दक्षिणां राजा द्रोणाय च कृपाय च।।

suvarṇamaṇiratnāni vastrāṇi vividhāni ca| pradadau dakṣiṇāṃ rājā droṇāya ca kṛpāya ca||

Verse 25

सुखपुण्याहघोषस्य पुण्यस्य समनन्तरम्। विविशुर्विविधं गृह्य शस्त्रोपकरणं नराः।।

sukhapuṇyāhaghoṣasya puṇyasya samanantaram| viviśurvividhaṃ gṛhya śastropakaraṇaṃ narāḥ||

Verse 26

ततो बद्धाङ्गुलित्राणा बद्धकक्ष्या महारथाः। बद्धथूणाः सधनुषो विविशुर्भरतर्षभाः।।

tato baddhāṅgulitrāṇā baddhakakṣyā mahārathāḥ| baddhathūṇāḥ sadhanuṣo viviśurbharatarṣabhāḥ||

Verse 27

रङ्गमध्ये स्थितं द्रोणमभिवाद्य नरर्षभाः। चक्रुः पूजां यथान्यायं द्रोणस्य च कृपस्य च।।

raṅgamadhye sthitaṃ droṇamabhivādya nararṣabhāḥ| cakruḥ pūjāṃ yathānyāyaṃ droṇasya ca kṛpasya ca||

Verse 28

आशीर्भिश्च प्रयुक्ताभिः सर्वे संहृष्टमानसाः। अभिवाद्य पुनः शस्त्रान्बलिपुष्पैः समर्चितान्।।

āśīrbhiśca prayuktābhiḥ sarve saṃhṛṣṭamānasāḥ| abhivādya punaḥ śastrānbalipuṣpaiḥ samarcitān||

Verse 29

रक्तचन्दनसंमिश्रैः स्वयमर्चन्ति कौरवाः। रक्तचन्दनदिग्धाश्च रक्तमाल्यानुधारिणः।।

raktacandanasaṃmiśraiḥ svayamarcanti kauravāḥ| raktacandanadigdhāśca raktamālyānudhāriṇaḥ||

Verse 30

सर्वे रक्तपताकाश्च सर्वे रक्तान्तलोचनाः। द्रोणेन समनुज्ञाता गृह्य शस्त्रं परन्तपाः।।

sarve raktapatākāśca sarve raktāntalocanāḥ| droṇena samanujñātā gṛhya śastraṃ parantapāḥ||

Verse 31

धनूंषि पूर्व संगृह्य तप्तकाञ्चनभूषिताः। सज्यानि विविधाकाराः शरैः सन्धाय कौरवा।।

dhanūṃṣi pūrva saṃgṛhya taptakāñcanabhūṣitāḥ| sajyāni vividhākārāḥ śaraiḥ sandhāya kauravā||

Verse 32

ज्याघोषं तलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयन्।।

jyāghoṣaṃ talaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtānyamohayan||

Verse 33

अनुज्येष्ठं च ते तत्र युधिष्ठिरपुनरोगमाः। चक्रुरस्त्रं महावीर्याः कुमाराः परमाद्भुतम्।।

anujyeṣṭhaṃ ca te tatra yudhiṣṭhirapunarogamāḥ| cakrurastraṃ mahāvīryāḥ kumārāḥ paramādbhutam||

Verse 34

केषांचित्तत्र माल्येषु शरा निपतिता नृप। केषांचित्पुष्पमुकुटे निपतन्ति स्म सायकाः।।

keṣāṃcittatra mālyeṣu śarā nipatitā nṛpa| keṣāṃcitpuṣpamukuṭe nipatanti sma sāyakāḥ||

Verse 35

केचिल्लक्ष्याणि विविधैर्बाणैराहितलक्षणैः। बिभिदुर्लाघवोत्सृष्टैर्गुरूणि च लघूनि च।।

kecillakṣyāṇi vividhairbāṇairāhitalakṣaṇaiḥ| bibhidurlāghavotsṛṣṭairgurūṇi ca laghūni ca||

Verse 36

केचिच्छराक्षेपभयाच्छिरांस्यवननामिरे। मनुजा धृष्टमपरे वीक्षाञ्चक्रुः सुविस्मिताः।।

keciccharākṣepabhayācchirāṃsyavananāmire| manujā dhṛṣṭamapare vīkṣāñcakruḥ suvismitāḥ||

Verse 37

ते स्म लक्ष्याणि बिभिदुर्बाणैर्नामाङ्कशोभितैः। विविधैर्लाघवोत्सृष्टैरुह्यन्तो वाजिभिर्द्रुतम्।।

te sma lakṣyāṇi bibhidurbāṇairnāmāṅkaśobhitaiḥ| vividhairlāghavotsṛṣṭairuhyanto vājibhirdrutam||

Verse 38

तत्कुमारबलं तत्र गृहीतशरकार्मुकम्। गन्धर्वनगराकारं प्रेक्ष्य ते विस्मिताभवन्।। अंशुमान् चन्द्रः।।

tatkumārabalaṃ tatra gṛhītaśarakārmukam| gandharvanagarākāraṃ prekṣya te vismitābhavan|| aṃśumān candraḥ||

Verse 39

सहसा चुक्रुशुश्चान्ये नराः शतसहस्रशः। विस्मयोत्फुल्लनयनाः साधुसाध्विति भारत।।

sahasā cukruśuścānye narāḥ śatasahasraśaḥ| vismayotphullanayanāḥ sādhusādhviti bhārata||

Verse 40

कृत्वा धनुषि ते मार्गान्रथचर्यासु चासकृत्। गजपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च नियुद्धे च महाबलाः।।

kṛtvā dhanuṣi te mārgānrathacaryāsu cāsakṛt| gajapṛṣṭhe'śvapṛṣṭhe ca niyuddhe ca mahābalāḥ||

Verse 41

गृहीतखड्गचर्माणस्ततो भूयः प्रहारिणः। त्सरुमार्गान्यथोद्दिष्टांश्चेरुः सर्वासु भूमिषु।।

gṛhītakhaḍgacarmāṇastato bhūyaḥ prahāriṇaḥ| tsarumārgānyathoddiṣṭāṃśceruḥ sarvāsu bhūmiṣu||

Verse 42

लाघवं सौष्ठवं शोभां स्थिरत्वं दृढमुष्टिताम्। ददृशुस्तत्र सर्वेषां प्रयोगं खड्गचर्मणोः।।

lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ śobhāṃ sthiratvaṃ dṛḍhamuṣṭitām| dadṛśustatra sarveṣāṃ prayogaṃ khaḍgacarmaṇoḥ||

Verse 43

अथ तौ नित्यसंहृष्टौ सुयोधनवृकोदरौ। अवतीर्णौ गदाहस्तावेकशृङ्गाविवाचलौ।। गन्धर्वनगराकारमद्भुतरूपम्।।

atha tau nityasaṃhṛṣṭau suyodhanavṛkodarau| avatīrṇau gadāhastāvekaśṛṅgāvivācalau|| gandharvanagarākāramadbhutarūpam||

Verse 44

बद्धकक्ष्यौ महाबाहू पौरुषे पर्यवस्थितौ। बृंहन्तौ वासिताहेतोः समदाविव कुञ्जरौ।। संहृष्टौ परस्परं जेतुं सकामौ।।

baddhakakṣyau mahābāhū pauruṣe paryavasthitau| bṛṃhantau vāsitāhetoḥ samadāviva kuñjarau|| saṃhṛṣṭau parasparaṃ jetuṃ sakāmau||

Verse 45

तौ प्रदक्षिणसव्यानि मण्डलानि महाबलौ। चेरतुर्मण्डलगतौ समदाविव कुञ्जरौ।। बृंहन्तौ शब्दं कुर्वाणौ। वासिता हस्तिनी।।

tau pradakṣiṇasavyāni maṇḍalāni mahābalau| ceraturmaṇḍalagatau samadāviva kuñjarau|| bṛṃhantau śabdaṃ kurvāṇau| vāsitā hastinī||

Verse 46

विदुरो धृतराष्ट्राय गान्धार्याः पाण्डवारणिः। न्यवेदयेतां तत्सर्वं कुमाराणां विचेष्टितम्।। मण्डलगताबलातचक्रवद्भ्राम्यमाणगदापरिवेषान्तर्गतौ।।

viduro dhṛtarāṣṭrāya gāndhāryāḥ pāṇḍavāraṇiḥ| nyavedayetāṃ tatsarvaṃ kumārāṇāṃ viceṣṭitam|| maṇḍalagatābalātacakravadbhrāmyamāṇagadāpariveṣāntargatau||