Adhyaya 143

Verse 1

अर्जुनेन लक्ष्यभूतभासच्छेदः।। 1 ।। स्नानार्थं गङ्गामवतीर्णस्य द्रोणस्य ग्राहेण जङ्घायां ग्रहणम्।। 2 ।। अर्जुनेन ग्राहहननम्।। 3 ।। अर्जुनस्य ब्रह्मशिरोस्त्रलाभः।। 4 ।। वैशंपायन उवाच। ततो धनञ्जयं द्रोणः स्मयमानोऽभ्यभाषत। त्वयेदानीं प्रहर्तव्यमेतल्लक्ष्यं विलोक्यताम्।।

arjunena lakṣyabhūtabhāsacchedaḥ|| 1 || snānārthaṃ gaṅgāmavatīrṇasya droṇasya grāheṇa jaṅghāyāṃ grahaṇam|| 2 || arjunena grāhahananam|| 3 || arjunasya brahmaśirostralābhaḥ|| 4 || vaiśaṃpāyana uvāca| tato dhanañjayaṃ droṇaḥ smayamāno'bhyabhāṣata| tvayedānīṃ prahartavyametallakṣyaṃ vilokyatām||

Verse 2

मद्वाक्यसमकालं ते मोक्तव्योऽत्र भवेच्छरः। वितत्य कार्मुकं पुत्र तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्।।

madvākyasamakālaṃ te moktavyo'tra bhaveccharaḥ| vitatya kārmukaṃ putra tiṣṭha tāvanmuhūrtakam||

Verse 3

एवमुक्तः सव्यसाची मण्डलीकृतकार्मुकः। तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः।।

evamuktaḥ savyasācī maṇḍalīkṛtakārmukaḥ| tasthau bhāsaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ||

Verse 4

मुहूर्तादिव तं द्रोणस्तथैव समभाषत। पश्यस्येनं स्थितं भासं द्रुमं मामपि चार्जुन।।

muhūrtādiva taṃ droṇastathaiva samabhāṣata| paśyasyenaṃ sthitaṃ bhāsaṃ drumaṃ māmapi cārjuna||

Verse 5

पश्याम्येकं भासमिति द्रोणं पार्थोऽभ्यभाषत। न तु वृक्षं भवन्तं वा पश्यामीति च भारत।।

paśyāmyekaṃ bhāsamiti droṇaṃ pārtho'bhyabhāṣata| na tu vṛkṣaṃ bhavantaṃ vā paśyāmīti ca bhārata||

Verse 6

ततः प्रीतमना द्रोणो मुहूर्तादिव तं पुनः। प्रत्यभाषत दुर्धर्षः पाण्डवानां महारथम्।।

tataḥ prītamanā droṇo muhūrtādiva taṃ punaḥ| pratyabhāṣata durdharṣaḥ pāṇḍavānāṃ mahāratham||

Verse 7

भासं पश्यसि यद्येनं तथा ब्रूहि पुनर्वचः। शिरः पश्यामि भासस्य न गात्रमिति सोऽब्रवीत्।।

bhāsaṃ paśyasi yadyenaṃ tathā brūhi punarvacaḥ| śiraḥ paśyāmi bhāsasya na gātramiti so'bravīt||

Verse 8

अर्जुनेनैवमुक्तस्तु द्रोणो हृष्टतनूरुहः। मुञ्चस्वेत्यब्रवीत्पार्थं स मुमोचाविचारयन्।।

arjunenaivamuktastu droṇo hṛṣṭatanūruhaḥ| muñcasvetyabravītpārthaṃ sa mumocāvicārayan||

Verse 9

ततस्तस्य गस्थस्य क्षुरेण निशितेन च। शिर उत्कृत्य तरसा पातयामास पाण्डवः।।

tatastasya gasthasya kṣureṇa niśitena ca| śira utkṛtya tarasā pātayāmāsa pāṇḍavaḥ||

Verse 10

तस्मिन्कर्मणि संसिद्धे पर्यष्वजत पाण्डवम्। मेने च द्रुपदं सङ्ख्ये सानुबन्धं पराजितम्।।

tasminkarmaṇi saṃsiddhe paryaṣvajata pāṇḍavam| mene ca drupadaṃ saṅkhye sānubandhaṃ parājitam||

Verse 11

कस्य चित्त्वथ कालस्य सशिष्योऽङ्गिरसां वरः। जगाम गङ्गामभितो मज्जितुं भरतर्षभ।।

kasya cittvatha kālasya saśiṣyo'ṅgirasāṃ varaḥ| jagāma gaṅgāmabhito majjituṃ bharatarṣabha||

Verse 12

अवगाढमथो द्रोणं सलिले सलिलेचरः। ग्राहो जग्राह बलवाञ्जङ्घान्ते कालचोदितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि त्रिचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 143 ।।

avagāḍhamatho droṇaṃ salile salilecaraḥ| grāho jagrāha balavāñjaṅghānte kālacoditaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi tricatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 143 ||

Verse 13

स समर्थोऽपि मोक्षाय शिष्यान्सर्वानचोदयत्। ग्राहं हत्वा तु मोक्ष्यध्वं मामिति त्वरयन्निव।। अवगाढं जलावगाहिनम्।।

sa samartho'pi mokṣāya śiṣyānsarvānacodayat| grāhaṃ hatvā tu mokṣyadhvaṃ māmiti tvarayanniva|| avagāḍhaṃ jalāvagāhinam||

Verse 14

तद्वाक्यसमकालं तु बीभत्सुर्निशितैः शरैः। अवार्यैः पञ्चभिर्ग्राहं मग्नमम्भस्यताडयत्।।

tadvākyasamakālaṃ tu bībhatsurniśitaiḥ śaraiḥ| avāryaiḥ pañcabhirgrāhaṃ magnamambhasyatāḍayat||

Verse 15

इतरे त्वथ संमूढास्तत्रपत्र प्रपेदिरे। तं तु दृष्ट्वा क्रियोपेतं द्रोणोऽमन्यत पाण्डवम्।।

itare tvatha saṃmūḍhāstatrapatra prapedire| taṃ tu dṛṣṭvā kriyopetaṃ droṇo'manyata pāṇḍavam||

Verse 16

विशिष्टं सर्वशिष्येभ्यः प्रीतिमांश्चाभवत्तदा। स पार्थबाणैर्बहुधा खण्डशः परिकल्पितः।।

viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ prītimāṃścābhavattadā| sa pārthabāṇairbahudhā khaṇḍaśaḥ parikalpitaḥ||

Verse 17

ग्राहः पञ्चत्वमापेदे जङ्घां त्यक्त्वा महात्मनः। सर्वक्रियाभ्यनुज्ञानात्तथा शिष्यान्समानयत्।।

grāhaḥ pañcatvamāpede jaṅghāṃ tyaktvā mahātmanaḥ| sarvakriyābhyanujñānāttathā śiṣyānsamānayat||

Verse 18

दुर्योधनं चित्रसेनं दुःशासनविविंशती। अर्जुनं च समानीय ह्यश्वत्थामानमेव च।।

duryodhanaṃ citrasenaṃ duḥśāsanaviviṃśatī| arjunaṃ ca samānīya hyaśvatthāmānameva ca||

Verse 19

शिशुकं मृण्मयं कृत्वा द्रोणो गङ्गाजले ततः। शिष्याणां पश्यतां चैव क्षिपति स्म महाभुजः।।

śiśukaṃ mṛṇmayaṃ kṛtvā droṇo gaṅgājale tataḥ| śiṣyāṇāṃ paśyatāṃ caiva kṣipati sma mahābhujaḥ||

Verse 20

चक्षुषी वाससा चैव बद्ध्वा प्रादाच्छरासनम्। शिशुकं विद्ध्यतेमं वै जलस्थं बद्धचक्षुषः।।

cakṣuṣī vāsasā caiva baddhvā prādāccharāsanam| śiśukaṃ viddhyatemaṃ vai jalasthaṃ baddhacakṣuṣaḥ||

Verse 21

तत्क्षणेनैव बीभत्सुरावापैर्दशभिर्वशी। पञ्चकैरनुविव्याध मग्नं शिशुकमम्भसि।।

tatkṣaṇenaiva bībhatsurāvāpairdaśabhirvaśī| pañcakairanuvivyādha magnaṃ śiśukamambhasi||

Verse 22

ताः स दृष्ट्वा क्रियाः सर्वा द्रोणोऽमन्यत पाण्डवम्। विशिष्टं सर्वशिष्येभ्यः प्रीतिमांश्चाभवत्तदा। तथाब्रवीन्महात्मानं भारद्वाजो महारथम्।।

tāḥ sa dṛṣṭvā kriyāḥ sarvā droṇo'manyata pāṇḍavam| viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ prītimāṃścābhavattadā| tathābravīnmahātmānaṃ bhāradvājo mahāratham||

Verse 23

गृहाणेदं महाबाहो विशिष्टमतिदुर्धरम्। अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम सप्रयोगनिवर्तनम्।।

gṛhāṇedaṃ mahābāho viśiṣṭamatidurdharam| astraṃ brahmaśiro nāma saprayoganivartanam||

Verse 24

न च ते मानुषेष्वेतत्प्रयोक्तव्यं कथंचन। जगद्विनिर्दहेदेतदल्पतेजसि पातितम्।।

na ca te mānuṣeṣvetatprayoktavyaṃ kathaṃcana| jagadvinirdahedetadalpatejasi pātitam||

Verse 25

असामान्यमिदं तात लोकेष्वस्त्रं निगद्यते। तद्धारयेथाः प्रयतः शृणु चेदं वचो मम।।

asāmānyamidaṃ tāta lokeṣvastraṃ nigadyate| taddhārayethāḥ prayataḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama||

Verse 26

बाधेतामानुषः शत्रुर्यदि त्वां वीर कश्चन। तद्वधाय प्रयुञ्जीथास्तदस्त्रमिदमाहवे।।

bādhetāmānuṣaḥ śatruryadi tvāṃ vīra kaścana| tadvadhāya prayuñjīthāstadastramidamāhave||

Verse 27

तथेति संप्रतिश्रुत्य बीभत्सुः स कृताञ्जलिः। जग्राह परमास्त्रं तदाह चैनं पुनर्गुरुः। भविता त्वत्समो नान्यः पुमाँल्लोके धनुर्धरः।।

tatheti saṃpratiśrutya bībhatsuḥ sa kṛtāñjaliḥ| jagrāha paramāstraṃ tadāha cainaṃ punarguruḥ| bhavitā tvatsamo nānyaḥ pumā~lloke dhanurdharaḥ||