Adhyaya 142

Verse 1

द्रोणेनास्त्रशिक्षायां कुरुपाण्डवानां शिष्यत्वेनाङ्गीकारः।। 1 ।। विद्याभ्याससमाप्त्यनन्तरं बहुशः परीक्षितस्यार्जुनस्य द्रोणाचार्याद्विशेषशिक्षाप्राप्तिः।। 2 ।। मृण्मयद्रोणप्रतिमाराधनेन एकलव्यस्य धनुर्वेदप्रतिभानं।। 3 ।। मृगयार्थं गतेषु कुरुपाण्डवेषु एकलव्येन बाणैः शुनो मुखपूरणम्।। 4 ।। अर्जुनप्रार्थनया द्रोणेनैकलव्यं प्रतिगम्य गुरुदक्षिणात्वेन दक्षिणाङ्गुष्ठ याचनम्।। 5 ।। एकलव्येन दक्षिणाङ्गुष्ठस्य छित्वा दानम्।। 6 ।। द्रोणेन शिष्यपरीक्षा।। 7 ।। शिष्यपरीक्षायां युधिष्ठिरा दीनां निराकरणम्।। 8 ।। वैशंपायन उवाच। प्रतिजग्राह तं भीष्मो गुरुं पाण्डुसुतैः सह। पौत्रानादाय तान्सर्वान्वसूनि विविधानि च।।

droṇenāstraśikṣāyāṃ kurupāṇḍavānāṃ śiṣyatvenāṅgīkāraḥ|| 1 || vidyābhyāsasamāptyanantaraṃ bahuśaḥ parīkṣitasyārjunasya droṇācāryādviśeṣaśikṣāprāptiḥ|| 2 || mṛṇmayadroṇapratimārādhanena ekalavyasya dhanurvedapratibhānaṃ|| 3 || mṛgayārthaṃ gateṣu kurupāṇḍaveṣu ekalavyena bāṇaiḥ śuno mukhapūraṇam|| 4 || arjunaprārthanayā droṇenaikalavyaṃ pratigamya gurudakṣiṇātvena dakṣiṇāṅguṣṭha yācanam|| 5 || ekalavyena dakṣiṇāṅguṣṭhasya chitvā dānam|| 6 || droṇena śiṣyaparīkṣā|| 7 || śiṣyaparīkṣāyāṃ yudhiṣṭhirā dīnāṃ nirākaraṇam|| 8 || vaiśaṃpāyana uvāca| pratijagrāha taṃ bhīṣmo guruṃ pāṇḍusutaiḥ saha| pautrānādāya tānsarvānvasūni vividhāni ca||

Verse 2

शिष्य इति ददौ राजन्द्रोणाय विधिपूर्वकम्। तदा द्रोणोऽब्रवीद्वाक्यं भीष्मं बुद्धिमतां वरम्।।

śiṣya iti dadau rājandroṇāya vidhipūrvakam| tadā droṇo'bravīdvākyaṃ bhīṣmaṃ buddhimatāṃ varam||

Verse 3

कृपस्तिष्ठति चाचार्यः शस्त्रज्ञः प्राज्ञसंमतः। मयि तिष्ठति चेद्विप्रो वैमनस्यं गमिष्यति।।

kṛpastiṣṭhati cācāryaḥ śastrajñaḥ prājñasaṃmataḥ| mayi tiṣṭhati cedvipro vaimanasyaṃ gamiṣyati||

Verse 4

युष्मान्किंचिच्च याचित्वा धनं संगृह्य हर्षितः। स्वमाश्रमपदं राजन्गमिष्यामि यथागतम्।।

yuṣmānkiṃcicca yācitvā dhanaṃ saṃgṛhya harṣitaḥ| svamāśramapadaṃ rājangamiṣyāmi yathāgatam||

Verse 5

एवमुक्ते तु विप्रेन्द्रं भीष्मः प्रहरतां वरः। अब्रवीद्द्रोणमाचार्यमुख्यं शस्त्रविदां वरम्।।

evamukte tu viprendraṃ bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ| abravīddroṇamācāryamukhyaṃ śastravidāṃ varam||

Verse 6

कृपस्तिष्ठतु पूज्यश्च भर्तव्यश्च मया सदा। त्वं गुरुर्भव पौत्राणामाचार्यस्त्वं मतो मम। प्रतिगृह्णीष्व पुत्रांस्त्वमस्त्रज्ञान्कुरु वै सदा।।

kṛpastiṣṭhatu pūjyaśca bhartavyaśca mayā sadā| tvaṃ gururbhava pautrāṇāmācāryastvaṃ mato mama| pratigṛhṇīṣva putrāṃstvamastrajñānkuru vai sadā||

Verse 7

वैशंपायन उवाच। ततः संपूजितो द्रोणो भीष्मेण द्विपदां वरः। विशश्राम महातेजाः पूजितः कुरुवेश्मनि।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ saṃpūjito droṇo bhīṣmeṇa dvipadāṃ varaḥ| viśaśrāma mahātejāḥ pūjitaḥ kuruveśmani||

Verse 8

विश्रान्तेऽथ गुरौ तस्मिन्पौत्रानादाय कौरवान्। शिष्यत्वेन ददौ भीष्मो वसूनि विविधानि च।।

viśrānte'tha gurau tasminpautrānādāya kauravān| śiṣyatvena dadau bhīṣmo vasūni vividhāni ca||

Verse 9

गृहं च सुपरिच्छन्नं धनधान्यसमाकुलम्। भारद्वाजाय सुप्रीतः प्रत्यपादयत प्रभुः।।

gṛhaṃ ca suparicchannaṃ dhanadhānyasamākulam| bhāradvājāya suprītaḥ pratyapādayata prabhuḥ||

Verse 10

स ताञ्शिष्यान्महेष्वासः प्रतिजग्राह कौरवान्। पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च द्रोणो मुदितमानसः।।

sa tāñśiṣyānmaheṣvāsaḥ pratijagrāha kauravān| pāṇḍavāndhārtarāṣṭrāṃśca droṇo muditamānasaḥ||

Verse 11

प्रतिगृह्य च तान्सर्वान्द्रोणो वचनमब्रवीत्। रहस्येकः प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तथा।।

pratigṛhya ca tānsarvāndroṇo vacanamabravīt| rahasyekaḥ pratītātmā kṛtopasadanāṃstathā||

Verse 12

द्रोण उवाच। कार्यं मे काङ्क्षितं किंचिद्धृदि संपरिवर्तते। कृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं मे तदेतद्वदतानघाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 142 ।।

droṇa uvāca| kāryaṃ me kāṅkṣitaṃ kiṃciddhṛdi saṃparivartate| kṛtāstraistatpradeyaṃ me tadetadvadatānaghāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi dvicatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 142 ||

Verse 13

वैशंपायन उवाच। तच्छ्रुत्वा कौरवेयास्ते तूष्णीमासन्विशांपते। अर्जुनस्तु ततः सर्वं प्रतिजज्ञे परन्तप।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tacchrutvā kauraveyāste tūṣṇīmāsanviśāṃpate| arjunastu tataḥ sarvaṃ pratijajñe parantapa||

Verse 14

ततोऽर्जुनं तदा मूर्ध्नि समाघ्राय पुनः पुनः। प्रीतिपूर्वं परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा।।

tato'rjunaṃ tadā mūrdhni samāghrāya punaḥ punaḥ| prītipūrvaṃ pariṣvajya praruroda mudā tadā||

Verse 15

अश्वत्थामानमाहूय द्रोणो वचनमब्रवीत्। सखायं विद्धि ते पार्थं मया दत्तः प्रगृह्यताम्।।

aśvatthāmānamāhūya droṇo vacanamabravīt| sakhāyaṃ viddhi te pārthaṃ mayā dattaḥ pragṛhyatām||

Verse 16

साधुसाध्विति तं पार्थः परिष्वज्येदमब्रवीत्। अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र परवानस्मि धर्मतः।।

sādhusādhviti taṃ pārthaḥ pariṣvajyedamabravīt| adyaprabhṛti viprendra paravānasmi dharmataḥ||

Verse 17

शिष्योऽहं त्वत्प्रसादेन जीवामि द्विजसत्तम। इत्युक्त्वा तु तदा पार्थः पादौ जग्राह पाण्डवः।।

śiṣyo'haṃ tvatprasādena jīvāmi dvijasattama| ityuktvā tu tadā pārthaḥ pādau jagrāha pāṇḍavaḥ||

Verse 18

ततो द्रोणः पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च। ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान्।।

tato droṇaḥ pāṇḍuputrānastrāṇi vividhāni ca| grāhayāmāsa divyāni mānuṣāṇi ca vīryavān||

Verse 19

राजपुत्रास्तथा चान्ये समेत्य भरतर्षभ। अभिजग्मुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम्।।

rājaputrāstathā cānye sametya bharatarṣabha| abhijagmustato droṇamastrārthe dvijasattamam||

Verse 20

वृष्णयश्चान्धकाश्चैव नानादेश्याश्च पार्थिवाः। सूतपुत्रश्च राधेयो गुरुं द्रोणमियात्तदा।।

vṛṣṇayaścāndhakāścaiva nānādeśyāśca pārthivāḥ| sūtaputraśca rādheyo guruṃ droṇamiyāttadā||

Verse 21

स्पर्धमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रोऽत्यमर्षणः। दुर्योधनं समाश्रित्य सोऽवमन्यत पाण्डवान्।।

spardhamānastu pārthena sūtaputro'tyamarṣaṇaḥ| duryodhanaṃ samāśritya so'vamanyata pāṇḍavān||

Verse 22

अभ्ययात्स ततो द्रोणं धनुर्वेदचिकीर्षया। शिक्षाभुजवलोद्योगैस्तेषु सर्वेषु पाण्डवः।। यत्प्रदेयं मे इति पाठान्तरम्।।

abhyayātsa tato droṇaṃ dhanurvedacikīrṣayā| śikṣābhujavalodyogaisteṣu sarveṣu pāṇḍavaḥ|| yatpradeyaṃ me iti pāṭhāntaram||

Verse 23

अस्त्रविद्यानुरागाच्च विशिष्टोऽभवदर्जुनः। तुल्येष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्टवेषु च।।

astravidyānurāgācca viśiṣṭo'bhavadarjunaḥ| tulyeṣvastraprayogeṣu lāghave sauṣṭaveṣu ca||

Verse 24

सर्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिकोऽर्जुनः। ऐन्द्रिमप्रतिमं द्रोण उपदेशेष्वमन्यत।।

sarveṣāmeva śiṣyāṇāṃ babhūvābhyadhiko'rjunaḥ| aindrimapratimaṃ droṇa upadeśeṣvamanyata||

Verse 25

एवं सर्वकुमाराणामिष्वस्त्रं प्रत्यपादयत्। कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात्।।

evaṃ sarvakumārāṇāmiṣvastraṃ pratyapādayat| kamaṇḍaluṃ ca sarveṣāṃ prāyacchaccirakāraṇāt||

Verse 26

पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात्। यावत्ते नोपगच्छ्ति तावदस्मै परां क्रियाम्।।

putrāya ca dadau kumbhamavilambanakāraṇāt| yāvatte nopagacchti tāvadasmai parāṃ kriyām||

Verse 27

द्रोण आचष्ट पुत्राय कर्म तज्जिष्णुरौहत। ततः स वारुणास्त्रेण पूरयित्वा कमण्डलुम्।। द्रोणमभ्ययात् द्रोणतुल्योऽभवत्।।

droṇa ācaṣṭa putrāya karma tajjiṣṇurauhata| tataḥ sa vāruṇāstreṇa pūrayitvā kamaṇḍalum|| droṇamabhyayāt droṇatulyo'bhavat||

Verse 28

सममाचार्यपुत्रेण गुरुमभ्येति फाल्गुनः। आचार्यपुत्रात्तस्मात्तु विशेषोपचयेऽपृथक्।। औहत तर्कितवान्।।

samamācāryaputreṇa gurumabhyeti phālgunaḥ| ācāryaputrāttasmāttu viśeṣopacaye'pṛthak|| auhata tarkitavān||

Verse 29

न व्यहीयत मेधावी पार्थोऽप्यस्त्रविदां वरः। अर्जुनः परमं यत्नमातिष्ठद्गुरुपूजने।। अपृथक् सहैवास्ते।।

na vyahīyata medhāvī pārtho'pyastravidāṃ varaḥ| arjunaḥ paramaṃ yatnamātiṣṭhadgurupūjane|| apṛthak sahaivāste||

Verse 30

अस्त्रे च परमं योगं प्रियो द्रोणस्य चाभवत्। तं दृष्ट्वा नित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम्।। अतो न व्यहीयत न विहीनोऽभूत्।।

astre ca paramaṃ yogaṃ priyo droṇasya cābhavat| taṃ dṛṣṭvā nityamudyuktamiṣvastraṃ prati phālgunam|| ato na vyahīyata na vihīno'bhūt||

Verse 31

आहूय वचनं द्रोणो रहः सूदमभाषत। अन्धकारेऽर्जुनायान्नं न देयं ते कदाचन। न चाख्येयमिदं चापि मद्वाक्यं विजयेत्वया।।

āhūya vacanaṃ droṇo rahaḥ sūdamabhāṣata| andhakāre'rjunāyānnaṃ na deyaṃ te kadācana| na cākhyeyamidaṃ cāpi madvākyaṃ vijayetvayā||

Verse 32

ततः कदाचिद्भुञ्जाने प्रववौ वायुरर्जुने। तेन तत्र प्रदीपः स दीप्यमानो विलोपितः।।

tataḥ kadācidbhuñjāne pravavau vāyurarjune| tena tatra pradīpaḥ sa dīpyamāno vilopitaḥ||

Verse 33

भुक्त एव तु कौन्तेयो नास्यादन्यत्र वर्तते। हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात्।। योगमैकाग्र्यम्।।

bhukta eva tu kaunteyo nāsyādanyatra vartate| hastastejasvinastasya anugrahaṇakāraṇāt|| yogamaikāgryam||

Verse 34

तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डवः। योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दनः।। अनुग्रहणमभ्यासः।।

tadabhyāsakṛtaṃ matvā rātrāvapi sa pāṇḍavaḥ| yogyāṃ cakre mahābāhurdhanuṣā pāṇḍunandanaḥ|| anugrahaṇamabhyāsaḥ||

Verse 35

तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोणः शुश्राव भारत। उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत्।। योग्यामभ्यासम्।।

tasya jyātalanirghoṣaṃ droṇaḥ śuśrāva bhārata| upetya cainamutthāya pariṣvajyedamabravīt|| yogyāmabhyāsam||

Verse 36

द्रोण उवाच। प्रयतिष्ये तथा कर्तुं यथा नान्यो धनुर्धरः। त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।

droṇa uvāca| prayatiṣye tathā kartuṃ yathā nānyo dhanurdharaḥ| tvatsamo bhavitā loke satyametadbravīmi te||

Verse 37

वैशंपायन उवाच। ततो द्रोणोऽर्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च। रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato droṇo'rjunaṃ bhūyo hayeṣu ca gajeṣu ca| ratheṣu bhūmāvapi ca raṇaśikṣāmaśikṣayat||

Verse 38

गदायुद्धेऽसिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु। द्रोणः संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान्।।

gadāyuddhe'sicaryāyāṃ tomaraprāsaśaktiṣu| droṇaḥ saṃkīrṇayuddhe ca śikṣayāmāsa kauravān||

Verse 39

तस्य तत्कौशलं श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षवः। सजानो राजपुत्राश्च समाजग्मुः सहस्रशः।।

tasya tatkauśalaṃ śrutvā dhanurvedajighṛkṣavaḥ| sajāno rājaputrāśca samājagmuḥ sahasraśaḥ||

Verse 40

तान्सर्वाञ्शिक्षयामास द्रोणः शस्त्रभृतां वरः। ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुषः सुतः। एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह।।

tānsarvāñśikṣayāmāsa droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ| tato niṣādarājasya hiraṇyadhanuṣaḥ sutaḥ| ekalavyo mahārāja droṇamabhyājagāma ha||

Verse 41

न स तं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन्। शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया।। उत्थायोपेत्येति क्रमः।।

na sa taṃ pratijagrāha naiṣādiriti cintayan| śiṣyaṃ dhanuṣi dharmajñasteṣāmevānvavekṣayā|| utthāyopetyeti kramaḥ||

Verse 42

द्रोण उवाच। शिष्योऽसि मम नैषादे प्रयोगे बलत्तरः। निवर्तस्व गृहानेव अनुज्ञातोऽसि नित्यशः।।

droṇa uvāca| śiṣyo'si mama naiṣāde prayoge balattaraḥ| nivartasva gṛhāneva anujñāto'si nityaśaḥ||

Verse 43

वैशंपायन उवाच। स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृह्य परन्तपः। अरण्यमनुसंप्राप्य कृत्वा द्रोणं महीमयम्।। तेषामन्ववेक्षया तेभ्योऽधिको माभूदिति बुद्ध्या।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sa tu droṇasya śirasā pādau gṛhya parantapaḥ| araṇyamanusaṃprāpya kṛtvā droṇaṃ mahīmayam|| teṣāmanvavekṣayā tebhyo'dhiko mābhūditi buddhyā||

Verse 44

तस्मिन्नाचार्यवृत्तिं च परमामास्थितस्तदा। इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं नियममास्थितः।। महीमयं मृण्मयम्।।

tasminnācāryavṛttiṃ ca paramāmāsthitastadā| iṣvastre yogamātasthe paraṃ niyamamāsthitaḥ|| mahīmayaṃ mṛṇmayam||

Verse 45

परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च। विमोक्षादानसन्धाने लघुत्वं परमाप सः।। इष्वस्त्रे इषुप्रयोगे योगमैकाग्र्यम्।।

parayā śraddhayopeto yogena parameṇa ca| vimokṣādānasandhāne laghutvaṃ paramāpa saḥ|| iṣvastre iṣuprayoge yogamaikāgryam||

Verse 46

लाघवं चास्त्रयोगं च नचिरात्प्रत्यपद्यत। अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाताः कदाचित्कुरुपाण्डवाः। रथैर्विनिर्ययुः सर्वे मृगयामरिमर्दनाः।।

lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca nacirātpratyapadyata| atha droṇābhyanujñātāḥ kadācitkurupāṇḍavāḥ| rathairviniryayuḥ sarve mṛgayāmarimardanāḥ||

Verse 47

तत्रोपकरणं गृह्य नरः कश्चिद्यदृच्छया। राजन्ननुजगामैकः श्वानमादाय पाण्डवान्।।

tatropakaraṇaṃ gṛhya naraḥ kaścidyadṛcchayā| rājannanujagāmaikaḥ śvānamādāya pāṇḍavān||

Verse 48

तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया। श्वाचरन्स पथा क्रीडन्नैषादिं प्रति जग्मिवान्।।

teṣāṃ vicaratāṃ tatra tattatkarmacikīrṣayā| śvācaransa pathā krīḍannaiṣādiṃ prati jagmivān||

Verse 49

स कृष्णमलदिग्धाङ्गं कृष्णाजिनजटाघरम्। नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके।।

sa kṛṣṇamaladigdhāṅgaṃ kṛṣṇājinajaṭāgharam| naiṣādiṃ śvā samālakṣya bhaṣaṃstasthau tadantike||

Verse 50

तदा तस्याथ भषतः शुनः सप्त शरान्मुखे। लाघवं दर्शन्नस्त्रे मुमोच युगपद्यथा।।

tadā tasyātha bhaṣataḥ śunaḥ sapta śarānmukhe| lāghavaṃ darśannastre mumoca yugapadyathā||

Verse 51

स तु श्वा शरपूर्णास्यः पाण्डवानाजगाम ह। तं दृष्ट्वा पाण्डवा वीराः परं विस्मयमागताः।।

sa tu śvā śarapūrṇāsyaḥ pāṇḍavānājagāma ha| taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavā vīrāḥ paraṃ vismayamāgatāḥ||

Verse 52

लाघवं शब्धवेधित्वं दृष्ट्वा तत्परमं तदा। प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्चासन्प्रशशंसुश्च सर्वशः।।

lāghavaṃ śabdhavedhitvaṃ dṛṣṭvā tatparamaṃ tadā| prekṣya taṃ vrīḍitāścāsanpraśaśaṃsuśca sarvaśaḥ||

Verse 53

तं ततोऽन्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम्। ददृशुः पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान्।।

taṃ tato'nveṣamāṇāste vane vananivāsinam| dadṛśuḥ pāṇḍavā rājannasyantamaniśaṃ śarān||

Verse 54

न चैनमभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम्। तथैनं परिपप्रच्छ्रुः को भवान्कस्य वेत्युत।।

na cainamabhyajānaṃste tadā vikṛtadarśanam| tathainaṃ paripapracchruḥ ko bhavānkasya vetyuta||

Verse 55

एकलव्य उवाच। निषादाधिपतेर्वीरा हिरण्यधनुषः सुतम्। द्रोणशिष्यं च मां वित्त धुर्वेदकृतश्रमम्।।

ekalavya uvāca| niṣādādhipatervīrā hiraṇyadhanuṣaḥ sutam| droṇaśiṣyaṃ ca māṃ vitta dhurvedakṛtaśramam||

Verse 56

वैशंपायन उवाच। ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवाः। यथा वृत्तं वने सर्वं द्रोणायाचख्युरद्भुतम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| te tamājñāya tattvena punarāgamya pāṇḍavāḥ| yathā vṛttaṃ vane sarvaṃ droṇāyācakhyuradbhutam||

Verse 57

कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन्। रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादिदमब्रवीत्।।

kaunteyastvarjuno rājannekalavyamanusmaran| raho droṇaṃ samāsādya praṇayādidamabravīt||

Verse 58

नन्वहं परिरभ्यैकः प्रीतिपूर्वमिदं वचः। भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्विशिष्टो भविष्यति।।

nanvahaṃ parirabhyaikaḥ prītipūrvamidaṃ vacaḥ| bhavatokto na me śiṣyastvadviśiṣṭo bhaviṣyati||

Verse 59

अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान्। अन्योऽस्ति भवतः शिष्यो निषादाधिपतेः सुतः।

atha kasmānmadviśiṣṭo lokādapi ca vīryavān| anyo'sti bhavataḥ śiṣyo niṣādādhipateḥ sutaḥ|

Verse 60

वैशंपायन उवाच। मुहूर्तमिव तं द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्चयम्। सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| muhūrtamiva taṃ droṇaścintayitvā viniścayam| savyasācinamādāya naiṣādiṃ prati jagmivān||

Verse 61

ददर्श मलदिग्धाङ्गं जटिलं चीरवाससम्। एकलव्यं धनुष्पाणिमस्यन्तमनिशं शरान्।।

dadarśa maladigdhāṅgaṃ jaṭilaṃ cīravāsasam| ekalavyaṃ dhanuṣpāṇimasyantamaniśaṃ śarān||

Verse 62

एकलव्यस्तु तं दृष्ट्वा द्रोणमायान्तमन्तिकात्। अभिगम्योपसंगृह्य जगाम शिरसा महीम्।।

ekalavyastu taṃ dṛṣṭvā droṇamāyāntamantikāt| abhigamyopasaṃgṛhya jagāma śirasā mahīm||

Verse 63

पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत्स निषादजः। निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः।।

pūjayitvā tato droṇaṃ vidhivatsa niṣādajaḥ| nivedya śiṣyamātmānaṃ tasthau prāñjaliragrataḥ||

Verse 64

ततो द्रोणोऽब्रवीद्राजन्नेकलव्यमिदं वचः। यदि शिष्योऽसि मे वीर वेतनं दीयतां मम।। लघुत्वं शीघ्रप्रयोक्तृत्वम्।।

tato droṇo'bravīdrājannekalavyamidaṃ vacaḥ| yadi śiṣyo'si me vīra vetanaṃ dīyatāṃ mama|| laghutvaṃ śīghraprayoktṛtvam||

Verse 65

एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा प्रीयमाणोऽब्रवीदिदम्। किं प्रयच्छामि भगवन्नाज्ञापयतु मां गुरुः।।

ekalavyastu tacchrutvā prīyamāṇo'bravīdidam| kiṃ prayacchāmi bhagavannājñāpayatu māṃ guruḥ||

Verse 66

न हि किंचिददेयं मे गुरवे ब्रह्मवित्तम। वैशंपायन उवाच। तमब्रवीत्त्वयाङ्गुष्ठो दक्षिणो दीयतामिति।।

na hi kiṃcidadeyaṃ me gurave brahmavittama| vaiśaṃpāyana uvāca| tamabravīttvayāṅguṣṭho dakṣiṇo dīyatāmiti||

Verse 67

एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम्। प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्सत्ये च नियतः सदा।।

ekalavyastu tacchrutvā vaco droṇasya dāruṇam| pratijñāmātmano rakṣansatye ca niyataḥ sadā||

Verse 68

तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानसः। छित्त्वाऽविचार्य तं प्रादाद्द्रोणायाङ्गुष्ठमात्मनः।।

tathaiva hṛṣṭavadanastathaivādīnamānasaḥ| chittvā'vicārya taṃ prādāddroṇāyāṅguṣṭhamātmanaḥ||

Verse 69

ततः शरं तु नैषादिरङ्गुलीभिर्व्यकर्षत। न तथा च स शीघ्रोऽभूद्यथा पूर्वं नराधिप।।

tataḥ śaraṃ tu naiṣādiraṅgulībhirvyakarṣata| na tathā ca sa śīghro'bhūdyathā pūrvaṃ narādhipa||

Verse 70

ततोऽर्जुनः प्रीतमना बभूव विगतज्वरः। द्रोणश्च सत्यवागासीन्नान्योऽभिभविताऽर्जुनं।। वेतनं गुरुदक्षिणारूपम्।।

tato'rjunaḥ prītamanā babhūva vigatajvaraḥ| droṇaśca satyavāgāsīnnānyo'bhibhavitā'rjunaṃ|| vetanaṃ gurudakṣiṇārūpam||

Verse 71

द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यौ बभूवतुः। दुर्योधनश्च भीमश्च सदा संरब्धणानसौ।। नाधिकोऽन्योऽर्जुनादभूत इति पाठान्तरम्।।

droṇasya tu tadā śiṣyau gadāyogyau babhūvatuḥ| duryodhanaśca bhīmaśca sadā saṃrabdhaṇānasau|| nādhiko'nyo'rjunādabhūta iti pāṭhāntaram||

Verse 72

अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिकोऽभवत्। तथाऽतिपुरुषानन्यान्त्सारुकौ यमजावुभौ।। गदायोग्यौ गदायुद्धेऽभ्यासवन्तौ।।

aśvatthāmā rahasyeṣu sarveṣvabhyadhiko'bhavat| tathā'tipuruṣānanyāntsārukau yamajāvubhau|| gadāyogyau gadāyuddhe'bhyāsavantau||

Verse 73

युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठः सर्वत्र तु धनञ्जयः। प्रथितः सागरान्तायां रथयूथपयूथपः।।

yudhiṣṭhiro rathaśreṣṭhaḥ sarvatra tu dhanañjayaḥ| prathitaḥ sāgarāntāyāṃ rathayūthapayūthapaḥ||

Verse 74

बुद्धियोगबलोत्साहः सर्वास्त्रेषु च निष्ठितः। अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टोऽभवदर्जुनः।।

buddhiyogabalotsāhaḥ sarvāstreṣu ca niṣṭhitaḥ| astre gurvanurāge ca viśiṣṭo'bhavadarjunaḥ||

Verse 75

तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान्। एकः सर्वकुमाराणां बभूवातिरथोऽर्जुनः।।

tulyeṣvastropadeśeṣu sauṣṭhavena ca vīryavān| ekaḥ sarvakumārāṇāṃ babhūvātiratho'rjunaḥ||

Verse 76

प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनञ्जयम्। धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम्।।

prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanañjayam| dhārtarāṣṭrā durātmāno nāmṛṣyanta parasparam||

Verse 77

तांस्तु सर्वान्समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान्। द्रोणः प्रहरणज्ञाने जिज्ञासुः पुरुषर्षभः।।

tāṃstu sarvānsamānīya sarvavidyāstraśikṣitān| droṇaḥ praharaṇajñāne jijñāsuḥ puruṣarṣabhaḥ||

Verse 78

कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभिः कृतम्। अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत्।।

kṛtrimaṃ bhāsamāropya vṛkṣāgre śilpibhiḥ kṛtam| avijñātaṃ kumārāṇāṃ lakṣyabhūtamupādiśat||

Verse 79

द्रोण उवाच। शीघ्रं भन्तः सर्वेऽपि धनूंष्यादाय सर्वशः। भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठध्वं सन्धितेषतः।। त्सारुकौ खङ्गयुद्धे कुशलौ।।

droṇa uvāca| śīghraṃ bhantaḥ sarve'pi dhanūṃṣyādāya sarvaśaḥ| bhāsametaṃ samuddiśya tiṣṭhadhvaṃ sandhiteṣataḥ|| tsārukau khaṅgayuddhe kuśalau||

Verse 80

मद्वाक्यसमकालं तु शिरोऽस्य विनिपात्यताम्। एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रकाः।।

madvākyasamakālaṃ tu śiro'sya vinipātyatām| ekaikaśo niyokṣyāmi tathā kuruta putrakāḥ||

Verse 81

वैशंपायन उवाच। ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाङ्गिरसां वरः। संधत्स्व बामं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुञ्चतम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato yudhiṣṭhiraṃ pūrvamuvācāṅgirasāṃ varaḥ| saṃdhatsva bāmaṃ durdharṣa madvākyānte vimuñcatam||

Verse 82

ततो युधिष्ठिरः पूर्वं धनुर्गृह्य परन्तपः। तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः।।

tato yudhiṣṭhiraḥ pūrvaṃ dhanurgṛhya parantapaḥ| tasthau bhāsaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ||

Verse 83

ततो विततधन्वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम्। स मुहूर्तादुवाचेदं वचनं भरतर्षभ।।

tato vitatadhanvānaṃ droṇastaṃ kurunandanam| sa muhūrtāduvācedaṃ vacanaṃ bharatarṣabha||

Verse 84

पश्यसि त्वं द्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज। पश्यामीत्येवमाचार्यं प्रत्युवाच युधिष्ठिरः।।

paśyasi tvaṃ drumāgrasthaṃ bhāsaṃ naravarātmaja| paśyāmītyevamācāryaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 85

स मुहूर्तादिव पुनर्द्रोणस्तं प्रत्यभाषत। अथ वृक्षमिमं मां वा भ्रातॄन्वाऽपि प्रपश्यसि।।

sa muhūrtādiva punardroṇastaṃ pratyabhāṣata| atha vṛkṣamimaṃ māṃ vā bhrātṝnvā'pi prapaśyasi||

Verse 86

तमुवाच स कौन्तेयः पश्याम्येनं नवस्पतिम्। भन्तं च तथा भ्रातॄन्भासं चेति पुनःपुनः।।

tamuvāca sa kaunteyaḥ paśyāmyenaṃ navaspatim| bhantaṃ ca tathā bhrātṝnbhāsaṃ ceti punaḥpunaḥ||

Verse 87

तमुवाचापसर्पेति द्रोणोऽप्रीतमना इव। नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येव कुत्सयन्।।

tamuvācāpasarpeti droṇo'prītamanā iva| naitacchakyaṃ tvayā veddhuṃ lakṣyamityeva kutsayan||

Verse 88

ततो दुर्योधनादींस्तान्धार्तराष्ट्रान्महायशाः। तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासुः पर्यपृच्छत।।

tato duryodhanādīṃstāndhārtarāṣṭrānmahāyaśāḥ| tenaiva kramayogena jijñāsuḥ paryapṛcchata||

Verse 89

अन्यांश्च शिष्यान्भीमादीन्राज्ञश्चैवान्यदेशजान्। यदा च सर्वे तत्सर्वं पश्याम इति कुत्सिताः।।

anyāṃśca śiṣyānbhīmādīnrājñaścaivānyadeśajān| yadā ca sarve tatsarvaṃ paśyāma iti kutsitāḥ||