Adhyaya 141

Verse 1

द्रुपदसमीपं गत्वा तेन सह स्वस्य सखित्वं कथयतो द्रोणस्य द्रुपदकृतं भर्त्सनम्।। 1 ।। तेन कुपितस्य द्रोणस्य हास्तिन पुरगमनम्।। 2 ।। क्रीडाकाले कूपपतितयोर्विदाकन्दुकयोरुद्धरणे अशक्नुवतां कुमाराणां द्रोणकृतोऽधिक्षेपः।। 3 ।। द्रोणेन वीटामुद्रिकयोः कूपादुद्धारः।। 4 ।। द्रोणवृत्तान्तश्रवणेन भीष्मेण स्वगृहनिवासार्थं द्रोणं प्रति प्रार्थनम्।। 5 ।। वैशंपायन उवाच। ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान्। अब्रवीत्पार्थिवं राजन्सखायं विद्धि मामिह।।

drupadasamīpaṃ gatvā tena saha svasya sakhitvaṃ kathayato droṇasya drupadakṛtaṃ bhartsanam|| 1 || tena kupitasya droṇasya hāstina puragamanam|| 2 || krīḍākāle kūpapatitayorvidākandukayoruddharaṇe aśaknuvatāṃ kumārāṇāṃ droṇakṛto'dhikṣepaḥ|| 3 || droṇena vīṭāmudrikayoḥ kūpāduddhāraḥ|| 4 || droṇavṛttāntaśravaṇena bhīṣmeṇa svagṛhanivāsārthaṃ droṇaṃ prati prārthanam|| 5 || vaiśaṃpāyana uvāca| tato drupadamāsādya bhāradvājaḥ pratāpavān| abravītpārthivaṃ rājansakhāyaṃ viddhi māmiha||

Verse 2

इत्येवमुक्तः सख्या स प्रीतिर्पूर्वं जनेश्वरः। भारद्वाजेन पाञ्चाल्यो नामृष्यत वचोऽस्य तत्।।

ityevamuktaḥ sakhyā sa prītirpūrvaṃ janeśvaraḥ| bhāradvājena pāñcālyo nāmṛṣyata vaco'sya tat||

Verse 3

स क्रोधामर्षजिह्मभ्रूः कषायीकृतलोचनः। ऐश्वर्यमदसंपन्नो द्रोणं राजाऽब्रवीदिदम्।।

sa krodhāmarṣajihmabhrūḥ kaṣāyīkṛtalocanaḥ| aiśvaryamadasaṃpanno droṇaṃ rājā'bravīdidam||

Verse 4

द्रुपद उवाच। अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसा। यन्मां व्रवीषि प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज।।

drupada uvāca| akṛteyaṃ tava prajñā brahmannātisamañjasā| yanmāṃ vravīṣi prasabhaṃ sakhā te'hamiti dvija||

Verse 5

न हि राज्ञामुदीर्णानामेवंभूतैर्नरैः क्वचित्। सख्यं भवति मन्दात्मञ्श्रिया हीनैर्धनच्युतैः।।

na hi rājñāmudīrṇānāmevaṃbhūtairnaraiḥ kvacit| sakhyaṃ bhavati mandātmañśriyā hīnairdhanacyutaiḥ||

Verse 6

सौहृदान्यपि जीर्यन्ते कालेन परिजीर्यतः। सौहृदं मे त्वया ह्यासीत्पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम्।।

sauhṛdānyapi jīryante kālena parijīryataḥ| sauhṛdaṃ me tvayā hyāsītpūrvaṃ sāmarthyabandhanam||

Verse 7

न सख्यमजरं लोके हृदि तिष्ठति कस्यचित्। कामश्चैतन्नाशयति क्रोधो वैनं रहत्युत।। अकृता असंस्कृता।।

na sakhyamajaraṃ loke hṛdi tiṣṭhati kasyacit| kāmaścaitannāśayati krodho vainaṃ rahatyuta|| akṛtā asaṃskṛtā||

Verse 8

मैवं जीर्णमुपास्स्व त्वं सख्यं भवदुपाधिकृत्। आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनिबन्धनम्।।

maivaṃ jīrṇamupāssva tvaṃ sakhyaṃ bhavadupādhikṛt| āsītsakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me'rthanibandhanam||

Verse 9

न दरिद्रो वसुमतो नाविद्वान्विदुषः सखा। न शूरस्य सखा क्लीबः सखिपूर्वं किमिष्यते।।

na daridro vasumato nāvidvānviduṣaḥ sakhā| na śūrasya sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kimiṣyate||

Verse 10

ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं श्रुतम्। तयोर्विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः।।

yayoreva samaṃ vittaṃ yayoreva samaṃ śrutam| tayorvivāhaḥ sakhyaṃ ca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ||

Verse 11

नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा। नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते।।

nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā| nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kimiṣyate||

Verse 12

वैशंपायन उवाच। द्रुपदेनैवमुक्तस्तु भारद्वाजः प्रतापवान्। मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु मन्युनाऽभिपरिप्लुतः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| drupadenaivamuktastu bhāradvājaḥ pratāpavān| muhūrtaṃ cintayitvā tu manyunā'bhipariplutaḥ||

Verse 13

स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रतिबुद्धिमान्। शिष्यैः परिवृतः श्रीमान्पुत्रेण सहितस्तथा।। रहति सख्याच्च्यावयति।।

sa viniścitya manasā pāñcālyaṃ pratibuddhimān| śiṣyaiḥ parivṛtaḥ śrīmānputreṇa sahitastathā|| rahati sakhyāccyāvayati||

Verse 14

जगाम कुरुमुख्यानां नागरं नागसाह्वयम्। तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय यां कर्ता नचिरादिव।।

jagāma kurumukhyānāṃ nāgaraṃ nāgasāhvayam| tāṃ pratijñāṃ pratijñāya yāṃ kartā nacirādiva||

Verse 15

स नागपुरमागम्य गौतमस्य निवेशने। भारद्वाजोऽवसत्तत्र प्रच्छन्नं द्विजसत्तमः।।

sa nāgapuramāgamya gautamasya niveśane| bhāradvājo'vasattatra pracchannaṃ dvijasattamaḥ||

Verse 16

ततोऽस्य तनुजः पार्थान्कृपस्यानन्तरं प्रभुः। अस्त्राणि शिक्षयामास नाबुध्यन्त च तं जनाः।।

tato'sya tanujaḥ pārthānkṛpasyānantaraṃ prabhuḥ| astrāṇi śikṣayāmāsa nābudhyanta ca taṃ janāḥ||

Verse 17

एवं स तत्र गूढात्मा कंचित्कालमुवास ह। कुमारास्त्वथ निष्क्रम्य समेता गजसाह्वयात्।।

evaṃ sa tatra gūḍhātmā kaṃcitkālamuvāsa ha| kumārāstvatha niṣkramya sametā gajasāhvayāt||

Verse 18

क्रीडन्तो वीटया तत्र वीराः पर्यचरन्मुदा। तेषां संक्रीडमानानामुदपानेऽङ्गुलीयकम्।। प्रतिबुद्धिमान् प्रतीवपुद्धिमान्।।

krīḍanto vīṭayā tatra vīrāḥ paryacaranmudā| teṣāṃ saṃkrīḍamānānāmudapāne'ṅgulīyakam|| pratibuddhimān pratīvapuddhimān||

Verse 19

पपात धर्मपुत्रस्य वीटा तत्रैव चापतत्। गर्तान्बुना प्रतिच्छन्नं तारारूपमिवाम्बरे।।

papāta dharmaputrasya vīṭā tatraiva cāpatat| gartānbunā praticchannaṃ tārārūpamivāmbare||

Verse 20

दृष्ट्वा चैते कुमाराश्च तं यत्नात्पर्यवारयन्। ततस्ते यत्नमातिष्ठन्वीटामुद्धर्तुमादृताः। न च ते प्रत्ययद्यन्त कर्म वीटोपलब्धये।।

dṛṣṭvā caite kumārāśca taṃ yatnātparyavārayan| tataste yatnamātiṣṭhanvīṭāmuddhartumādṛtāḥ| na ca te pratyayadyanta karma vīṭopalabdhaye||

Verse 21

ततोऽन्योन्यमवैक्षन्त व्रीडयावनताननाः। तस्या योगमविदन्तो भृशं चोत्कण्ठिताभवन्।।

tato'nyonyamavaikṣanta vrīḍayāvanatānanāḥ| tasyā yogamavidanto bhṛśaṃ cotkaṇṭhitābhavan||

Verse 22

तेऽपश्यन्ब्राह्मणं श्याममापन्नं पलितं कृशम्। कृत्यवन्तमदूरस्थमग्निहोत्रपुरस्कृतम्।।

te'paśyanbrāhmaṇaṃ śyāmamāpannaṃ palitaṃ kṛśam| kṛtyavantamadūrasthamagnihotrapuraskṛtam||

Verse 23

ते तं दृष्ट्वा महातमानमुपगम्य कुमारकाः। भग्नोत्साहक्रियात्मानो ब्राह्मणं पर्यवारयन्।।

te taṃ dṛṣṭvā mahātamānamupagamya kumārakāḥ| bhagnotsāhakriyātmāno brāhmaṇaṃ paryavārayan||

Verse 24

अथ द्रोणः कुमारांस्तान्दृष्ट्वा कत्यवशस्तदा। प्रहस्य मन्दं पैशल्यादभ्यभाषत वीर्यवान्।। वीटया कन्दुकेन।।

atha droṇaḥ kumārāṃstāndṛṣṭvā katyavaśastadā| prahasya mandaṃ paiśalyādabhyabhāṣata vīryavān|| vīṭayā kandukena||

Verse 25

अहो वो धिग्बलं क्षात्रं धिगेतां वः कृतास्त्रताम्। भरतस्यान्वये जाता ये वीटां नाधिगच्छत।।

aho vo dhigbalaṃ kṣātraṃ dhigetāṃ vaḥ kṛtāstratām| bharatasyānvaye jātā ye vīṭāṃ nādhigacchata||

Verse 26

वीटां च मुद्रिकां चैव ह्यहमेतदपि द्वयम्। उद्धरेयमिषीकाभिर्भोजनं मे प्रदीयताम्।।

vīṭāṃ ca mudrikāṃ caiva hyahametadapi dvayam| uddhareyamiṣīkābhirbhojanaṃ me pradīyatām||

Verse 27

ततोऽब्रवीत्तदा द्रोणं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। कृपस्यानुमते ब्रह्मन्भिक्षामाप्नुहि शाश्वतीम्।। पैशल्यात् कौशल्यात्।।

tato'bravīttadā droṇaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| kṛpasyānumate brahmanbhikṣāmāpnuhi śāśvatīm|| paiśalyāt kauśalyāt||

Verse 28

एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रहस्य भरतानिदम्। द्रोण उवाच। एषा मुष्टिरिषीकाणां मयाऽस्त्रेणाभिमन्त्रिता।।

evamuktaḥ pratyuvāca prahasya bharatānidam| droṇa uvāca| eṣā muṣṭiriṣīkāṇāṃ mayā'streṇābhimantritā||

Verse 29

अस्या वीर्यं निरीक्षध्वं यदन्येषु न विद्यते। वेत्स्यामीषिकया वीटां तामिषीकां तथाऽन्यया।।

asyā vīryaṃ nirīkṣadhvaṃ yadanyeṣu na vidyate| vetsyāmīṣikayā vīṭāṃ tāmiṣīkāṃ tathā'nyayā||

Verse 30

तामन्यया समायोगे वीटाया ग्रहणं मम। वैशंपायन उवाच। ततो यथोक्तं द्रोणेन तत्सर्वं कृतमञ्जसा।।

tāmanyayā samāyoge vīṭāyā grahaṇaṃ mama| vaiśaṃpāyana uvāca| tato yathoktaṃ droṇena tatsarvaṃ kṛtamañjasā||

Verse 31

तदवेक्ष्य कुमारास्ते विस्मयोत्फुल्ललोचनाः। आश्चर्यमिदमत्यन्तमिति मत्वा वचोऽब्रुवन्।।

tadavekṣya kumārāste vismayotphullalocanāḥ| āścaryamidamatyantamiti matvā vaco'bruvan||

Verse 32

मुद्रिकामणि विप्रर्षे शीध्रमेतां समुद्धरथ वैशंपायन उवाच। ततः शरं समादाय धनुश्चापि महायशाः।।

mudrikāmaṇi viprarṣe śīdhrametāṃ samuddharatha vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ śaraṃ samādāya dhanuścāpi mahāyaśāḥ||

Verse 33

शरेण विद्ध्वा मुद्रां तामूर्ध्वमावाहयत्प्रभुः। स शरं समुपादाय कूपादङ्गुलिवेष्टनम्।।

śareṇa viddhvā mudrāṃ tāmūrdhvamāvāhayatprabhuḥ| sa śaraṃ samupādāya kūpādaṅguliveṣṭanam||

Verse 34

ददौ ततः कुमाराणां विस्मितानामविस्मितः। मुद्रिकामुद्धृतां दृष्ट्वा तमाहुस्ते कुमारकाः।।

dadau tataḥ kumārāṇāṃ vismitānāmavismitaḥ| mudrikāmuddhṛtāṃ dṛṣṭvā tamāhuste kumārakāḥ||

Verse 35

अभिवन्दामहे ब्रह्मन्नैतदन्येषु विद्यते। कोऽसि कस्यासि जानीमो वयं किं करवामहे।।

abhivandāmahe brahmannaitadanyeṣu vidyate| ko'si kasyāsi jānīmo vayaṃ kiṃ karavāmahe||

Verse 36

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्ततो द्रोणः प्रत्युवाच कुमारकान्। आचक्षध्वं च भीष्माय रूपेण च गुणैश्च माम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastato droṇaḥ pratyuvāca kumārakān| ācakṣadhvaṃ ca bhīṣmāya rūpeṇa ca guṇaiśca mām||

Verse 37

स एव सुमहातेजाः सांप्रतं प्रतिपत्स्यते। वैशंपायन उवाच। तथेत्युक्त्वा च गत्वा च भीष्ममूचुः कुमारकाः।।

sa eva sumahātejāḥ sāṃprataṃ pratipatsyate| vaiśaṃpāyana uvāca| tathetyuktvā ca gatvā ca bhīṣmamūcuḥ kumārakāḥ||

Verse 38

ब्राह्मणस्य वचः कृत्स्नं तच्च कर्म तथाविधम्। भीष्मः श्रुत्वा कुमाराणां द्रोणं तं प्रत्यजानत।।

brāhmaṇasya vacaḥ kṛtsnaṃ tacca karma tathāvidham| bhīṣmaḥ śrutvā kumārāṇāṃ droṇaṃ taṃ pratyajānata||

Verse 39

युक्तरूपः स हि गुरुरित्येवमनुचिन्त्य च। अथैनमानीय तदा स्वयमेव सुसत्कृतम्।।

yuktarūpaḥ sa hi gururityevamanucintya ca| athainamānīya tadā svayameva susatkṛtam||

Verse 40

परिपप्रच्छ निपुणं भीष्मः शस्त्रभृतां वरः। हेतुमागमने तच्च द्रोणः सर्वं न्यवेदयत्।।

paripapraccha nipuṇaṃ bhīṣmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ| hetumāgamane tacca droṇaḥ sarvaṃ nyavedayat||

Verse 41

द्रोण उवाच। महर्षेरग्निवेश्यस्य सकाशमहमच्युत। अस्त्रार्थमगमं पूर्वं धनुर्वेदजिघृक्षया।।

droṇa uvāca| maharṣeragniveśyasya sakāśamahamacyuta| astrārthamagamaṃ pūrvaṃ dhanurvedajighṛkṣayā||

Verse 42

ब्रह्मचारी विनीतात्मा जटिलो बहुलाः समाः। अवसं सुचिरं तत्र गुरुशुश्रूषणे रतः।।

brahmacārī vinītātmā jaṭilo bahulāḥ samāḥ| avasaṃ suciraṃ tatra guruśuśrūṣaṇe rataḥ||

Verse 43

पाञ्चाल्यो राजपुत्रश्च यज्ञसेनो महाबलः। इष्वस्त्रहेतोर्न्यवसत्तस्मिन्नेव गुरौ प्रभुः।।

pāñcālyo rājaputraśca yajñaseno mahābalaḥ| iṣvastrahetornyavasattasminneva gurau prabhuḥ||

Verse 44

स मे तत्र सखा चासीदुपकारी प्रियश्च मे। तेनाहं सह संगम्य वर्तयन्सुचिरं प्रभो।।

sa me tatra sakhā cāsīdupakārī priyaśca me| tenāhaṃ saha saṃgamya vartayansuciraṃ prabho||

Verse 45

बाल्यात्प्रभृति कौरव्य सहाध्ययनमेव च। स मे सखा सदा तत्र प्रियवादी प्रियंकरः।।

bālyātprabhṛti kauravya sahādhyayanameva ca| sa me sakhā sadā tatra priyavādī priyaṃkaraḥ||

Verse 46

अब्रवीदिति मां भीष्म वचनं प्रीतिवर्धनम्। अहं प्रियतमः पुत्रः पितुर्द्रोण महात्मनः।।

abravīditi māṃ bhīṣma vacanaṃ prītivardhanam| ahaṃ priyatamaḥ putraḥ piturdroṇa mahātmanaḥ||

Verse 47

अभिषेक्ष्यति मां राज्ये स पाञ्चाल्यो यदा तदा। तद्भोज्यं भवता राज्यमर्धं सत्येन ते शपे।।

abhiṣekṣyati māṃ rājye sa pāñcālyo yadā tadā| tadbhojyaṃ bhavatā rājyamardhaṃ satyena te śape||

Verse 48

मम भोगाश्च वित्तं च त्वदधीनं सुखानि च। एवमुक्त्वाऽथ वव्राज कृतास्त्रः पूजितो मया।।

mama bhogāśca vittaṃ ca tvadadhīnaṃ sukhāni ca| evamuktvā'tha vavrāja kṛtāstraḥ pūjito mayā||

Verse 49

तच्च वाक्यमहं नित्यं मनसा धारयंस्तदा। सोऽहं पितृनियोगेन पुत्रलोभाद्यशस्विनीम्।।

tacca vākyamahaṃ nityaṃ manasā dhārayaṃstadā| so'haṃ pitṛniyogena putralobhādyaśasvinīm||

Verse 50

शारद्वतीं महाप्रज्ञामुपयेमे महाव्रताम्। अग्निहोत्रे च सत्रे च दमे च सततं रताम्।।

śāradvatīṃ mahāprajñāmupayeme mahāvratām| agnihotre ca satre ca dame ca satataṃ ratām||

Verse 51

लेभे च गौतमी पुत्रमश्वत्थामानमौरसम्। भीमविक्रमकर्माणमादित्यसमतेजसम्।।

lebhe ca gautamī putramaśvatthāmānamaurasam| bhīmavikramakarmāṇamādityasamatejasam||

Verse 52

पुत्रेण तेन प्रीतोऽहं भरद्वाजो मया यथा। गोक्षीरं पिबतो दृष्ट्वा धनिनस्तत्र पुत्रकान्। अश्वत्थामारुदद्बालस्तन्मे संदेहयद्दिशः।। गौतमीं च महातेजा भिक्षामश्नीत माचिरम् इति पाठान्तरम्।।

putreṇa tena prīto'haṃ bharadvājo mayā yathā| gokṣīraṃ pibato dṛṣṭvā dhaninastatra putrakān| aśvatthāmārudadbālastanme saṃdehayaddiśaḥ|| gautamīṃ ca mahātejā bhikṣāmaśnīta māciram iti pāṭhāntaram||

Verse 53

न स्नातकोऽवसीदेत वर्तमानः स्वकर्मसु। इति संचिन्त्य मनसा तं देशं बहुशो भ्रमन्।। दिशः संदेहयत् दिङ्मोहमनयत्। अडभाव आर्षः।।

na snātako'vasīdeta vartamānaḥ svakarmasu| iti saṃcintya manasā taṃ deśaṃ bahuśo bhraman|| diśaḥ saṃdehayat diṅmohamanayat| aḍabhāva ārṣaḥ||

Verse 54

विशुद्धणिच्छन्गाङ्गेय धर्मोपेतं प्रतिग्रहम्। अन्तादन्तं परिक्रम्य नाध्यगच्छं पयस्विनीम्।। स्नातको यः कश्चिदल्पगोधनः स्वधर्मलोपान्नावसीदेतातो बहुगोधनवतो ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहमिच्छन्।।

viśuddhaṇicchangāṅgeya dharmopetaṃ pratigraham| antādantaṃ parikramya nādhyagacchaṃ payasvinīm|| snātako yaḥ kaścidalpagodhanaḥ svadharmalopānnāvasīdetāto bahugodhanavato brāhmaṇasya pratigrahamicchan||

Verse 55

यवपिष्टोदकेनैनं लोभयेयं कुमारकम्। पीत्वा पिष्टरसं बालः क्षीरं पीतं मयाऽपि च।।

yavapiṣṭodakenainaṃ lobhayeyaṃ kumārakam| pītvā piṣṭarasaṃ bālaḥ kṣīraṃ pītaṃ mayā'pi ca||

Verse 56

ननर्तोत्थाय कौरव्य हृष्टो बाल्याद्विमोहितः। तं दृष्ट्वा नृत्यमानं तु बालैः परिवृतं सुतम्।।

nanartotthāya kauravya hṛṣṭo bālyādvimohitaḥ| taṃ dṛṣṭvā nṛtyamānaṃ tu bālaiḥ parivṛtaṃ sutam||

Verse 57

हास्यतामुपसंप्राप्तं कश्मलं तत्र मेऽभवत्। द्रोणं धिगस्त्वधनिनं यो धनं नाधिगच्छति।।

hāsyatāmupasaṃprāptaṃ kaśmalaṃ tatra me'bhavat| droṇaṃ dhigastvadhaninaṃ yo dhanaṃ nādhigacchati||

Verse 58

पिष्टोदकं सुतो यस्य पीत्वा क्षीरस्य तृष्णया। नृत्यतिस्म मुदाविष्टः क्षीरं पीतं मयाऽप्युत।।

piṣṭodakaṃ suto yasya pītvā kṣīrasya tṛṣṇayā| nṛtyatisma mudāviṣṭaḥ kṣīraṃ pītaṃ mayā'pyuta||

Verse 59

इति संभाषतां वाचं श्रुत्वा मे बुद्धिरच्यवत्। आत्मानं चात्मना गर्हन्मनसेदं व्यचिन्तयम्।।

iti saṃbhāṣatāṃ vācaṃ śrutvā me buddhiracyavat| ātmānaṃ cātmanā garhanmanasedaṃ vyacintayam||

Verse 60

अपि चाहं पुरा विप्रैर्वर्जितो गर्हितो वसे। परोपसेवां पापिष्ठां न च कुर्यां धनेप्सया।। अन्तादन्तं देशाद्देशम्।।

api cāhaṃ purā viprairvarjito garhito vase| paropasevāṃ pāpiṣṭhāṃ na ca kuryāṃ dhanepsayā|| antādantaṃ deśāddeśam||

Verse 61

इति मत्वा प्रियं पुत्रं भीष्मादाय ततो ह्यहम्। पूर्वस्नेहानुरागित्वात्सदारः सौमकिं गतः।।

iti matvā priyaṃ putraṃ bhīṣmādāya tato hyaham| pūrvasnehānurāgitvātsadāraḥ saumakiṃ gataḥ||

Verse 62

अभिषिक्तं तु श्रुत्वैव कृतार्थोऽस्मीति चिन्तयन्। प्रियं सखायं सुप्रीतो राज्यस्थं समुपागमम्।।

abhiṣiktaṃ tu śrutvaiva kṛtārtho'smīti cintayan| priyaṃ sakhāyaṃ suprīto rājyasthaṃ samupāgamam||

Verse 63

संस्मरन्सङ्गमं चैव वचनं चैव तस्य तत्। ततो द्रुपदमागम्य सखइपूर्वमहं प्रभो।।

saṃsmaransaṅgamaṃ caiva vacanaṃ caiva tasya tat| tato drupadamāgamya sakhaipūrvamahaṃ prabho||

Verse 64

अब्रुवं पुरुषव्याघ्र सखायं विद्धि मामिति। उपस्थितस्तु द्रुपदं सखिवच्चास्मि सङ्गतः।।

abruvaṃ puruṣavyāghra sakhāyaṃ viddhi māmiti| upasthitastu drupadaṃ sakhivaccāsmi saṅgataḥ||

Verse 65

स मां निराकारमिव प्रहसन्निदमब्रवीत्। अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसा।।

sa māṃ nirākāramiva prahasannidamabravīt| akṛteyaṃ tava prajñā brahmannātisamañjasā||

Verse 66

यदात्थ मां त्वं प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज। संगतनीह जीर्यन्ति कालेन परिजीर्यतः।।

yadāttha māṃ tvaṃ prasabhaṃ sakhā te'hamiti dvija| saṃgatanīha jīryanti kālena parijīryataḥ||

Verse 67

सौहृदं मे त्वया ह्यासीत्पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम्। नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा।।

sauhṛdaṃ me tvayā hyāsītpūrvaṃ sāmarthyabandhanam| nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā||

Verse 68

साम्याद्धि सख्यं भवति वैषम्यान्नोपपद्यते। न सख्यमजरं लोके विद्यते जातु कस्यचित्।।

sāmyāddhi sakhyaṃ bhavati vaiṣamyānnopapadyate| na sakhyamajaraṃ loke vidyate jātu kasyacit||

Verse 69

कामो वैनं विहरति क्रोधो वैनं रहत्युत। मैवं जीर्णमुपास्स्व त्वं सख्यं भवदुपाधिकृत्।।

kāmo vainaṃ viharati krodho vainaṃ rahatyuta| maivaṃ jīrṇamupāssva tvaṃ sakhyaṃ bhavadupādhikṛt||

Verse 70

आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनिबन्धनम्। नह्यनाढ्यः सखाऽऽढ्यस्य नाविद्वान्विदुषः सखा।।

āsītsakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me'rthanibandhanam| nahyanāḍhyaḥ sakhā''ḍhyasya nāvidvānviduṣaḥ sakhā||

Verse 71

न शूरस्य सखा क्लीबः सखिपूर्वं किमिष्यते। न हि राज्ञामुदीर्णानामेवं भूतैर्नरैः क्वचित्।।

na śūrasya sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kimiṣyate| na hi rājñāmudīrṇānāmevaṃ bhūtairnaraiḥ kvacit||

Verse 72

सख्यं भवति मन्दात्मञ्छ्रिया हीनैर्धनच्युतैः। नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा।।

sakhyaṃ bhavati mandātmañchriyā hīnairdhanacyutaiḥ| nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā||

Verse 73

नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते। अहं त्वया न जानामि राज्यार्थे संविदं कृताम्।।

nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kimiṣyate| ahaṃ tvayā na jānāmi rājyārthe saṃvidaṃ kṛtām||

Verse 74

एकरात्रं तु ते ब्रह्मन्कामं दास्यामि भोजनम्। एवमुक्तस्त्वहं तेन सदारः प्रस्थितस्तदा।।

ekarātraṃ tu te brahmankāmaṃ dāsyāmi bhojanam| evamuktastvahaṃ tena sadāraḥ prasthitastadā||

Verse 75

तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय यां कर्ताऽस्म्यचिरादिव। द्रुपदेनैवमुक्तोऽहं मन्युनाऽभिपरिप्लुतः।।

tāṃ pratijñāṃ pratijñāya yāṃ kartā'smyacirādiva| drupadenaivamukto'haṃ manyunā'bhipariplutaḥ||

Verse 76

अभ्यागच्छं कुरून्भीष्म शिष्यैरर्थी गुणान्वितैः। ततोऽहं भवतः कामं संवर्धयितुमागतः।।

abhyāgacchaṃ kurūnbhīṣma śiṣyairarthī guṇānvitaiḥ| tato'haṃ bhavataḥ kāmaṃ saṃvardhayitumāgataḥ||

Verse 77

इदं नागपुरं रम्यं ब्रूहि किं करवाणि ते। वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तदा भीष्मो भारद्वाजमभाषत।।

idaṃ nāgapuraṃ ramyaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te| vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastadā bhīṣmo bhāradvājamabhāṣata||

Verse 78

भीष्म उवाच। अपज्यं क्रियतां चापं साध्वस्त्रं प्रतिपादय। भुङ्क्ष भोगान्भृशं प्रीतः पूज्यमानः कुरुक्षये।। वसे उपवसे।।

bhīṣma uvāca| apajyaṃ kriyatāṃ cāpaṃ sādhvastraṃ pratipādaya| bhuṅkṣa bhogānbhṛśaṃ prītaḥ pūjyamānaḥ kurukṣaye|| vase upavase||

Verse 79

कुरूणामस्ति यद्वित्तं राज्यं चेदं सराष्ट्रकम्। त्वमेव परमो राजा सर्वे वाक्यकरास्तव।।

kurūṇāmasti yadvittaṃ rājyaṃ cedaṃ sarāṣṭrakam| tvameva paramo rājā sarve vākyakarāstava||

Verse 80

यच्च ते प्रार्थितं ब्रह्मन्कृतं तदिति चिन्त्यताम्। दिष्ट्या प्राप्तोऽसि विप्रर्षे महान्मेऽनुग्रहः कृतः।।

yacca te prārthitaṃ brahmankṛtaṃ taditi cintyatām| diṣṭyā prāpto'si viprarṣe mahānme'nugrahaḥ kṛtaḥ||