Adhyaya 139

Verse 1

भीममनागतं दृष्ट्वा खिन्नायाः कुन्त्या विदुरेण संवादः।। 1 ।। रसपानेन नागायुतबलवता भीमेन हस्तिनापुरप्रत्यागमनम्।। 2 ।। भीष्मेण धनुर्वेदशिक्षणार्थं कुमाराणां कृपाय निवेदनम्।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। दुर्योधनस्तु पापात्मा भीममाशीविषहदे। प्रक्षिप्य कृतकृत्यं स्वमात्मानं मन्यते तदा।।

bhīmamanāgataṃ dṛṣṭvā khinnāyāḥ kuntyā vidureṇa saṃvādaḥ|| 1 || rasapānena nāgāyutabalavatā bhīmena hastināpurapratyāgamanam|| 2 || bhīṣmeṇa dhanurvedaśikṣaṇārthaṃ kumārāṇāṃ kṛpāya nivedanam|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| duryodhanastu pāpātmā bhīmamāśīviṣahade| prakṣipya kṛtakṛtyaṃ svamātmānaṃ manyate tadā||

Verse 2

प्रभातायां रजन्यां च प्रविवेश पुरं ततः। ब्रुवाणो भीमसेनस्तु यातो ह्यग्रत एव नः।।

prabhātāyāṃ rajanyāṃ ca praviveśa puraṃ tataḥ| bruvāṇo bhīmasenastu yāto hyagrata eva naḥ||

Verse 3

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा ह्यविदन्पापमात्मनि। स्वेनानुमानेन परं साधुं समनुपश्यति।।

yudhiṣṭhirastu dharmātmā hyavidanpāpamātmani| svenānumānena paraṃ sādhuṃ samanupaśyati||

Verse 4

सोऽभ्युपेत्य तदा पार्थो मातरं भ्रातृवत्सलः। अभिवाद्याब्रवीत्कुन्तीमम्ब भीम इहागतः।।

so'bhyupetya tadā pārtho mātaraṃ bhrātṛvatsalaḥ| abhivādyābravītkuntīmamba bhīma ihāgataḥ||

Verse 5

क्व गतो भविता मातर्नेह पश्यामि तं शुभे। उद्यानानि वनं चैव विचितानि समन्ततः।।

kva gato bhavitā mātarneha paśyāmi taṃ śubhe| udyānāni vanaṃ caiva vicitāni samantataḥ||

Verse 6

तदर्थं न च तं वीरं दृष्टवन्तो वृकोदरम्। मन्यमानास्ततः सर्वे यातो नः पूर्वमेव सः।।

tadarthaṃ na ca taṃ vīraṃ dṛṣṭavanto vṛkodaram| manyamānāstataḥ sarve yāto naḥ pūrvameva saḥ||

Verse 7

आगताः स्म महाभागे व्याकुलेनान्तरात्मना। इहागम्य क्व नु गतस्त्वया वा प्रेषितः क्व नु।।

āgatāḥ sma mahābhāge vyākulenāntarātmanā| ihāgamya kva nu gatastvayā vā preṣitaḥ kva nu||

Verse 8

कथयस्व महाबाहुं भीमसेनं यशस्विनि। नहि मे शुध्यते भावस्तं वीरं प्रति शोभने।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि ऊनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 139 ।।

kathayasva mahābāhuṃ bhīmasenaṃ yaśasvini| nahi me śudhyate bhāvastaṃ vīraṃ prati śobhane|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi ūnacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 139 ||

Verse 9

यतः प्रसुप्तं मन्येऽहं भीम् नेति हतस्तु सः। इत्युक्ता च ततः कुन्ती धर्मराजेन धीमता।।

yataḥ prasuptaṃ manye'haṃ bhīm neti hatastu saḥ| ityuktā ca tataḥ kuntī dharmarājena dhīmatā||

Verse 10

हाहेति कृत्वा संभ्रान्ता प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्। न पुत्र भीमं पश्यामि न मामभ्येत्यसाविति।।

hāheti kṛtvā saṃbhrāntā pratyuvāca yudhiṣṭhiram| na putra bhīmaṃ paśyāmi na māmabhyetyasāviti||

Verse 11

शीघ्रमन्वेषणे यत्नं कुरु तस्यानुजैः सह। द्रुतं गत्वा पुरोद्यानं विचिन्वन्तिस्म पाण्डवाः।।

śīghramanveṣaṇe yatnaṃ kuru tasyānujaiḥ saha| drutaṃ gatvā purodyānaṃ vicinvantisma pāṇḍavāḥ||

Verse 12

भीमभीमेति ते वाचा पाण्डवाः समुदैरयन्। विचिन्वन्तोऽथ ते सर्वे न स्म पश्यन्ति भ्रातरम्।।

bhīmabhīmeti te vācā pāṇḍavāḥ samudairayan| vicinvanto'tha te sarve na sma paśyanti bhrātaram||

Verse 13

आगताः स्वगृहं भूय इदमूचुः पृथां तदा। न दृश्यते महाबाहुरम्ब भीमो वने चितः।।

āgatāḥ svagṛhaṃ bhūya idamūcuḥ pṛthāṃ tadā| na dṛśyate mahābāhuramba bhīmo vane citaḥ||

Verse 14

विचितानि च सर्वाणि ह्युद्यानानि नदीस्तथा। वैशंपायन उवाच। ततो विदुरमानाय्य कुन्ती सा स्वं निवेशनम्।।

vicitāni ca sarvāṇi hyudyānāni nadīstathā| vaiśaṃpāyana uvāca| tato viduramānāyya kuntī sā svaṃ niveśanam||

Verse 15

उवाच बलवान्क्षत्तर्भीमसेनो न दृश्यते।।

uvāca balavānkṣattarbhīmaseno na dṛśyate||

Verse 16

उद्यानान्निर्गताः सर्वे भ्रातरो भ्रातृभिः सह। तत्रैकस्तु महाबाहुर्भीमो नाभ्येति मामिह।।

udyānānnirgatāḥ sarve bhrātaro bhrātṛbhiḥ saha| tatraikastu mahābāhurbhīmo nābhyeti māmiha||

Verse 17

न च प्रीणयते चक्षुः सदा दुर्योधनस्य सः। क्रूरोऽसौ दुर्मतिः क्षुद्रो राज्यलुब्धोऽनपत्रपः।।

na ca prīṇayate cakṣuḥ sadā duryodhanasya saḥ| krūro'sau durmatiḥ kṣudro rājyalubdho'napatrapaḥ||

Verse 18

निहन्यादपि तं वीरं जातमन्युः सुयोधनः। तेन मे व्याकुलं चित्तं हृदयं दह्यतीव च।।

nihanyādapi taṃ vīraṃ jātamanyuḥ suyodhanaḥ| tena me vyākulaṃ cittaṃ hṛdayaṃ dahyatīva ca||

Verse 19

विदुर उवाच। मैवं वदस्व कल्याणि शेषसंरक्षणं कुरु। प्रत्यादिष्टो हि दुष्टात्मा शेषेऽपि प्रहरेत्तव।। भावश्चित्तं न शुध्यते जीवतीति न मनुते।।

vidura uvāca| maivaṃ vadasva kalyāṇi śeṣasaṃrakṣaṇaṃ kuru| pratyādiṣṭo hi duṣṭātmā śeṣe'pi praharettava|| bhāvaścittaṃ na śudhyate jīvatīti na manute||

Verse 20

दीर्घायुषस्तव सुता यथोवाच महामुनिः। आगमिष्यति ते पुत्रः प्रीतिं चोत्पादयिष्यति।।

dīrghāyuṣastava sutā yathovāca mahāmuniḥ| āgamiṣyati te putraḥ prītiṃ cotpādayiṣyati||

Verse 21

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा ययौ विद्वान्विदुरः स्वं निवेशनम्। कुन्ती चिन्तापरा भूत्वा सहासीना सुतैर्गृहे।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā yayau vidvānviduraḥ svaṃ niveśanam| kuntī cintāparā bhūtvā sahāsīnā sutairgṛhe||

Verse 22

ततोऽष्टमे तु दिवसे प्रत्यबुध्यत पाण्डवः। तस्मिंस्तदा रसे जीर्णे सोऽप्रमेयबलो बली।।

tato'ṣṭame tu divase pratyabudhyata pāṇḍavaḥ| tasmiṃstadā rase jīrṇe so'prameyabalo balī||

Verse 23

तं दृष्ट्वा प्रतिबुध्यन्तं पाण्डवं ते भुजङ्गमाः। सान्त्वयामासुरव्यग्रा वचनं चेदमब्रुवन्।।

taṃ dṛṣṭvā pratibudhyantaṃ pāṇḍavaṃ te bhujaṅgamāḥ| sāntvayāmāsuravyagrā vacanaṃ cedamabruvan||

Verse 24

यत्ते पीतो महाबाहो रसोऽयं वीर्यसंभृतः। तस्मान्नागायुतबलो रणेऽधृष्यो भविष्यसि।।

yatte pīto mahābāho raso'yaṃ vīryasaṃbhṛtaḥ| tasmānnāgāyutabalo raṇe'dhṛṣyo bhaviṣyasi||

Verse 25

गच्छाद्य त्वं च स्वगृहं स्नातो दिव्यैरिमैर्जलैः। भ्रातरस्तेऽनुतप्यन्ति त्वां विना कुरुपुङ्गव।।

gacchādya tvaṃ ca svagṛhaṃ snāto divyairimairjalaiḥ| bhrātaraste'nutapyanti tvāṃ vinā kurupuṅgava||

Verse 26

ततः स्नातो महाबाहुः शुचिशुक्लाम्बरस्रजः। ततो नागस्य भवने कृतकौतुकमङ्गलः।।

tataḥ snāto mahābāhuḥ śuciśuklāmbarasrajaḥ| tato nāgasya bhavane kṛtakautukamaṅgalaḥ||

Verse 27

ओषधीभिर्विषघ्नीभिः सुरभीभिर्विशेषतः। भुक्तवान्परमान्नं च नागैर्दत्तं महाबलः।।

oṣadhībhirviṣaghnībhiḥ surabhībhirviśeṣataḥ| bhuktavānparamānnaṃ ca nāgairdattaṃ mahābalaḥ||

Verse 28

पूजितो भुजगैर्वीर आशीर्भिश्चाभिनन्दितः। दिव्याभरणसंछन्नो नागानामन्त्र्य पाण्डवाः।।

pūjito bhujagairvīra āśīrbhiścābhinanditaḥ| divyābharaṇasaṃchanno nāgānāmantrya pāṇḍavāḥ||

Verse 29

उदतिष्ठत्प्रहृष्टात्मा नागलोकादरिन्दमः। उत्क्षिप्य च तदा नागैर्जलाज्जलरुहेक्षणः।।

udatiṣṭhatprahṛṣṭātmā nāgalokādarindamaḥ| utkṣipya ca tadā nāgairjalājjalaruhekṣaṇaḥ||

Verse 30

तस्मिन्नेव वनोद्देशे स्थापितः कुरुनन्दनः। ते चान्तर्दधिरे नागाः पाण्डवस्यैव पश्यतः।।

tasminneva vanoddeśe sthāpitaḥ kurunandanaḥ| te cāntardadhire nāgāḥ pāṇḍavasyaiva paśyataḥ||

Verse 31

तत उत्थाय कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः। आजगाम महाबाहुर्मातुरन्तिकमञ्जसा।।

tata utthāya kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ| ājagāma mahābāhurmāturantikamañjasā||

Verse 32

ततोऽभिवाद्य जननीं ज्येष्ठं भ्रातरमेव च। कनीयसः समाघ्राय शिरस्स्वरिविमर्दनः।।

tato'bhivādya jananīṃ jyeṣṭhaṃ bhrātarameva ca| kanīyasaḥ samāghrāya śirassvarivimardanaḥ||

Verse 33

तैश्चापि संपरिष्वक्तः सह मात्रा नरर्षभैः। अन्योन्यगतसौहार्दाद्दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रुवन्।।

taiścāpi saṃpariṣvaktaḥ saha mātrā nararṣabhaiḥ| anyonyagatasauhārdāddiṣṭyā diṣṭyeti cābruvan||

Verse 34

ततस्तत्सर्वमाचष्ट दुर्योधनविचेष्टितम्। भ्रातॄणां भीमसेनश्च महाबलपराक्रमः।।

tatastatsarvamācaṣṭa duryodhanaviceṣṭitam| bhrātṝṇāṃ bhīmasenaśca mahābalaparākramaḥ||

Verse 35

नागलोके च यद्वृत्तं गुणदोषमशेषतः। तच्च सर्वमशेषेण कथयामास पाण्डवः।।

nāgaloke ca yadvṛttaṃ guṇadoṣamaśeṣataḥ| tacca sarvamaśeṣeṇa kathayāmāsa pāṇḍavaḥ||

Verse 36

ततो युधिष्ठिरो राजा भीममाह वचोऽर्थवत्। तूष्णीं भव न ते जल्प्यमिदं कार्यं कथंचन।।

tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmamāha vaco'rthavat| tūṣṇīṃ bhava na te jalpyamidaṃ kāryaṃ kathaṃcana||

Verse 37

इतःप्रभृति कौन्तेयं रक्षतान्योन्यमादृताः। एवमुक्त्वा महाबाहुर्धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

itaḥprabhṛti kaunteyaṃ rakṣatānyonyamādṛtāḥ| evamuktvā mahābāhurdharmarājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 38

भ्रातृभिः सहितः सर्वैरप्रमत्तोऽभवत्तदा। यदा त्ववगतास्ते वै पाण्डवास्तस्य कर्म तत्।।

bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvairapramatto'bhavattadā| yadā tvavagatāste vai pāṇḍavāstasya karma tat||

Verse 39

नत्वेव बहुलं चक्रुः प्रयता मन्त्ररक्षणे। धर्मात्मा विदुरस्तेषां प्रददौ मतिमान्मतिम्।।

natveva bahulaṃ cakruḥ prayatā mantrarakṣaṇe| dharmātmā vidurasteṣāṃ pradadau matimānmatim||

Verse 40

दुर्योधनोऽपि तं दृष्ट्वा पाण्डवं पुनरागतम्। निश्वसंश्चिन्तयंश्चैवमहन्यहनि तप्यते।।

duryodhano'pi taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ punarāgatam| niśvasaṃścintayaṃścaivamahanyahani tapyate||

Verse 41

कुमारान्क्रीडमानांस्तान्दृष्ट्वा राजातिदुर्मदान्। गुरुं शिक्षार्थमन्विष्य गौतमं तान्न्यवेदयत्।। प्रत्यादिष्टः कुतो भीमं हतवानसीत्युपालब्धः।।

kumārānkrīḍamānāṃstāndṛṣṭvā rājātidurmadān| guruṃ śikṣārthamanviṣya gautamaṃ tānnyavedayat|| pratyādiṣṭaḥ kuto bhīmaṃ hatavānasītyupālabdhaḥ||

Verse 42

शरस्तम्बे समुद्भूतं वेदशास्त्रार्थपारगम्। राज्ञा निवेदितास्तस्मै ते च सर्वे च निष्ठिताः। अधिजग्मुश्च कुरवो धनुर्वेदं कृपात्तु ते।।

śarastambe samudbhūtaṃ vedaśāstrārthapāragam| rājñā niveditāstasmai te ca sarve ca niṣṭhitāḥ| adhijagmuśca kuravo dhanurvedaṃ kṛpāttu te||