Adhyaya 138

Verse 1

पुनर्भीमाय विषमिश्रभक्ष्यदानम्।। 1 ।। शूलकीलितायां शमाणकोट्यां पुनर्भीमसेनस्य पातनम्।। 2 ।। पाताललोकं प्राप्तस्य भीमस्य वासुकिदत्तरसपानम्।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ततस्ते मन्त्रयामासुर्दुर्योधनपुरोगमाः। प्राणवान्विक्रमी चापि शौर्ये च महति स्थितः।।

punarbhīmāya viṣamiśrabhakṣyadānam|| 1 || śūlakīlitāyāṃ śamāṇakoṭyāṃ punarbhīmasenasya pātanam|| 2 || pātālalokaṃ prāptasya bhīmasya vāsukidattarasapānam|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataste mantrayāmāsurduryodhanapurogamāḥ| prāṇavānvikramī cāpi śaurye ca mahati sthitaḥ||

Verse 2

स्पर्धते चापि सततमस्मानेव वृकोदरः। तं तु सुप्तं पुरोद्याने जले शूले क्षिपामहे।।

spardhate cāpi satatamasmāneva vṛkodaraḥ| taṃ tu suptaṃ purodyāne jale śūle kṣipāmahe||

Verse 3

ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत। प्रमाणकोट्यामुद्देशे स्थलं किंचिदुपेत्य ह।।

tato jalavihārārthaṃ kārayāmāsa bhārata| pramāṇakoṭyāmuddeśe sthalaṃ kiṃcidupetya ha||

Verse 4

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोष्यं लेह्यमथापि च। उपपादितं नरैस्तत्र कुशलैः सूदकर्मणि।।

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca coṣyaṃ lehyamathāpi ca| upapāditaṃ naraistatra kuśalaiḥ sūdakarmaṇi||

Verse 5

न्यवेदयंस्तत्पुरुषा धार्तराष्ट्राय वै तदा। ततो दुर्योधनस्तत्र पाण्डवानाह दुर्मतिः।।

nyavedayaṃstatpuruṣā dhārtarāṣṭrāya vai tadā| tato duryodhanastatra pāṇḍavānāha durmatiḥ||

Verse 6

गङ्गां चैवानुयास्याम उद्यानवनशोभिताम्। सहिता भ्रातरः सर्वे जलक्रीडामवाप्नुमः।।

gaṅgāṃ caivānuyāsyāma udyānavanaśobhitām| sahitā bhrātaraḥ sarve jalakrīḍāmavāpnumaḥ||

Verse 7

एवमस्त्विति तं चापि प्रत्युवाच युधिष्ठिरः। ते रथैर्नगराकारैर्देशजैश्च गजोत्तमैः।।

evamastviti taṃ cāpi pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ| te rathairnagarākārairdeśajaiśca gajottamaiḥ||

Verse 8

निर्ययुर्नगराच्छूराः कौरवाः पाण्डवैः सह। उद्यानवनमासाद्य विसृज्य च महाजनम्।।

niryayurnagarācchūrāḥ kauravāḥ pāṇḍavaiḥ saha| udyānavanamāsādya visṛjya ca mahājanam||

Verse 9

विशन्ति स्म तदा वीराः सिंहा इव गिरेर्गुहाम्। उद्यानमभिपश्यन्तो भ्रातरः सर्व एव ते।।

viśanti sma tadā vīrāḥ siṃhā iva girerguhām| udyānamabhipaśyanto bhrātaraḥ sarva eva te||

Verse 10

उपस्थानगृहैः शुभ्रैर्वलभीभिश्च शोभितम्। गवाक्षकैस्तथा जालैर्यन्त्रैः सांचारिकैरपि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि अष्टत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 138 ।।

upasthānagṛhaiḥ śubhrairvalabhībhiśca śobhitam| gavākṣakaistathā jālairyantraiḥ sāṃcārikairapi|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi aṣṭatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 138 ||

Verse 11

संमार्जितं सौधकारैश्चित्रकारैश्च चित्रितम्। दीर्घिकाभिश्च पूर्णाभिस्तथा पुष्करिणीषु च।। उपस्थानगृहैः यत्र राजानं कार्यिणः शूराश्चोपतिष्ठन्ति तैर्गृहैः। वलभीभिरुभयतो नमत्पक्षाभिः स्तम्भशालाभिः। यन्त्रैर्जलयन्त्रैः शतधारादिभिः। यतो युगपच्छतं धारा उच्छलन्त्यो नीहारीभूय भवनोदरं व्याप्नुवन्ति। सांचारिकैः संचारयोग्यैः।।

saṃmārjitaṃ saudhakāraiścitrakāraiśca citritam| dīrghikābhiśca pūrṇābhistathā puṣkariṇīṣu ca|| upasthānagṛhaiḥ yatra rājānaṃ kāryiṇaḥ śūrāścopatiṣṭhanti tairgṛhaiḥ| valabhībhirubhayato namatpakṣābhiḥ stambhaśālābhiḥ| yantrairjalayantraiḥ śatadhārādibhiḥ| yato yugapacchataṃ dhārā ucchalantyo nīhārībhūya bhavanodaraṃ vyāpnuvanti| sāṃcārikaiḥ saṃcārayogyaiḥ||

Verse 12

जलं तच्छुशुभे च्छन्नं फुल्लैर्जलरुहैस्तथा। उपच्छन्ना वसुमती तथा पुष्पैर्यथर्तुकैः।।

jalaṃ tacchuśubhe cchannaṃ phullairjalaruhaistathā| upacchannā vasumatī tathā puṣpairyathartukaiḥ||

Verse 13

तत्रोपविष्टास्ते सर्वे पाण्डवाः कौरवाश्च ह। उपच्छन्नान्बहून्कामांस्ते भुञ्जन्ति ततस्ततः।। दीर्घिकाभिः कुल्याभिः।।

tatropaviṣṭāste sarve pāṇḍavāḥ kauravāśca ha| upacchannānbahūnkāmāṃste bhuñjanti tatastataḥ|| dīrghikābhiḥ kulyābhiḥ||

Verse 14

अथोद्यानवरे तस्मिंस्तथा क्रीडागताश्चते। परस्परस्य वक्त्रेषु ददुर्भक्ष्यांस्ततस्ततः।।

athodyānavare tasmiṃstathā krīḍāgatāścate| parasparasya vaktreṣu dadurbhakṣyāṃstatastataḥ||

Verse 15

ततो दुर्योधनः पापस्तद्भक्ष्ये कालकूटकम्। विषं प्रक्षेपयामास भीमसेनजिघांसया।।

tato duryodhanaḥ pāpastadbhakṣye kālakūṭakam| viṣaṃ prakṣepayāmāsa bhīmasenajighāṃsayā||

Verse 16

स्वयमुत्थाय चैवाथ हृदयेन क्षुरोपमः। स वाचाऽमृतकल्पश्च भ्रातृवच्च सुहृद्यथा।।

svayamutthāya caivātha hṛdayena kṣuropamaḥ| sa vācā'mṛtakalpaśca bhrātṛvacca suhṛdyathā||

Verse 17

स्वयं प्रक्षिपते भक्ष्यं बहु भीमस्य पाकृत्। प्रभक्षितं च भीमेन तं वै दोषमजानता।।

svayaṃ prakṣipate bhakṣyaṃ bahu bhīmasya pākṛt| prabhakṣitaṃ ca bhīmena taṃ vai doṣamajānatā||

Verse 18

ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्निव। कृतकृत्यमीवात्मानं मन्यते पुरुषाधमः।।

tato duryodhanastatra hṛdayena hasanniva| kṛtakṛtyamīvātmānaṃ manyate puruṣādhamaḥ||

Verse 19

ततस्ते सहिताः सर्वे जलक्रीडामकुर्वत। पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च तदा मुदितमानसाः।।

tataste sahitāḥ sarve jalakrīḍāmakurvata| pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca tadā muditamānasāḥ||

Verse 20

विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन्। भीमस्तु बलवान्भुक्त्वा व्यायामाभ्यधिकं जले।।

vihārāvasatheṣveva vīrā vāsamarocayan| bhīmastu balavānbhuktvā vyāyāmābhyadhikaṃ jale||

Verse 21

वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतांस्तदा। प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापावाप्य तत्स्थलम्।।

vāhayitvā kumārāṃstāñjalakrīḍāgatāṃstadā| pramāṇakoṭyāṃ vāsārthī suṣvāpāvāpya tatsthalam||

Verse 22

शीतं वातं समासाद्य श्रान्तो मदविमोहितः। विषेण च परीताङ्गो निश्चेष्टः पाण्डुनन्दनः।।

śītaṃ vātaṃ samāsādya śrānto madavimohitaḥ| viṣeṇa ca parītāṅgo niśceṣṭaḥ pāṇḍunandanaḥ||

Verse 23

ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीमं दुर्योधनः स्वयम्। शूलान्यप्सु निखायाशु प्रादेशाभ्यन्तराणि च।।

tato baddhvā latāpāśairbhīmaṃ duryodhanaḥ svayam| śūlānyapsu nikhāyāśu prādeśābhyantarāṇi ca||

Verse 24

लतापाशैर्दृढं बद्धं स्थलाज्जलमपातयत्। सशेषत्वान्न संप्राप्तो जले शूलिनि पाण्डवः।।

latāpāśairdṛḍhaṃ baddhaṃ sthalājjalamapātayat| saśeṣatvānna saṃprāpto jale śūlini pāṇḍavaḥ||

Verse 25

पपात यत्र तत्रास्य शूलं नासीद्यदृच्छया। स निःसंज्ञो जलस्यान्तमवाग्वै पाण्डवोऽविशत्। आक्रामन्नागभवने तदा नागकुमारकान्।।

papāta yatra tatrāsya śūlaṃ nāsīdyadṛcchayā| sa niḥsaṃjño jalasyāntamavāgvai pāṇḍavo'viśat| ākrāmannāgabhavane tadā nāgakumārakān||

Verse 26

ततः समेत्य बहुभिस्तदा नागैर्महाविषैः। अदश्यत भृशं भीमो महादंष्ट्रैर्विपोल्बणैः।।

tataḥ sametya bahubhistadā nāgairmahāviṣaiḥ| adaśyata bhṛśaṃ bhīmo mahādaṃṣṭrairvipolbaṇaiḥ||

Verse 27

ततोऽस्य दश्यमानस्य तद्विषं कालकूटकम्। हतं सर्पविषेणैव स्थावरं जङ्गमेन तु।।

tato'sya daśyamānasya tadviṣaṃ kālakūṭakam| hataṃ sarpaviṣeṇaiva sthāvaraṃ jaṅgamena tu||

Verse 28

दंष्ट्राश्च दंष्ट्रिणां तेषां मर्मस्वपि निपातिताः। त्वचं नैवास्य बिभिदुः सारत्वात्पृथुवक्षसः।।

daṃṣṭrāśca daṃṣṭriṇāṃ teṣāṃ marmasvapi nipātitāḥ| tvacaṃ naivāsya bibhiduḥ sāratvātpṛthuvakṣasaḥ||

Verse 29

ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः सर्वं संछिद्य बन्धनम्। पोथयामास तान्सर्पान्केचिद्भीताः प्रदुद्रुवुः।।

tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sarvaṃ saṃchidya bandhanam| pothayāmāsa tānsarpānkecidbhītāḥ pradudruvuḥ||

Verse 30

हतावशेषा भीमेन सर्वे वासुकिमभ्ययुः। ऊचुश्च सर्पराजानं वासुकिं वासवोपमम्।।

hatāvaśeṣā bhīmena sarve vāsukimabhyayuḥ| ūcuśca sarparājānaṃ vāsukiṃ vāsavopamam||

Verse 31

अयं नरो वै नागरेन्द्र ह्यप्सु बद्ध्वा प्रवेशितः। यथा च नो मतिर्वीर विषपीतो भविष्यति।। उपच्छन्नानुपागतान्।।

ayaṃ naro vai nāgarendra hyapsu baddhvā praveśitaḥ| yathā ca no matirvīra viṣapīto bhaviṣyati|| upacchannānupāgatān||

Verse 32

निश्चेष्टोऽस्माननुप्राप्तः स च दष्टोऽन्वबुध्यत। ससंज्ञश्चापि संवृत्तश्छित्त्वा बन्धनमाशु नः।।

niśceṣṭo'smānanuprāptaḥ sa ca daṣṭo'nvabudhyata| sasaṃjñaścāpi saṃvṛttaśchittvā bandhanamāśu naḥ||

Verse 33

पोथयन्तं महाबाहुं त्वं वै तं ज्ञातुमर्हसि। ततो वासुकिरभ्येत्य नागैनुगतस्तदा।।

pothayantaṃ mahābāhuṃ tvaṃ vai taṃ jñātumarhasi| tato vāsukirabhyetya nāgainugatastadā||

Verse 34

पश्यति स्म महाबाहुं भीमं भीमपराक्रमम्। आर्यकेण च दृष्टः स पृथाया आर्यकेण च।। विषपीतः पीतविषः।।

paśyati sma mahābāhuṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam| āryakeṇa ca dṛṣṭaḥ sa pṛthāyā āryakeṇa ca|| viṣapītaḥ pītaviṣaḥ||

Verse 35

तदा दौहित्रदौहित्रः परिष्वक्तः सुपीडितम्। सुप्रीतश्चाभवत्तस्य वासुकिः स महायशाः।। आर्यकेण नागराजेन। पृथाया आयकेण मातामहेन। कुन्तिभोजद्वारायं संबन्ध इति गम्यते।।

tadā dauhitradauhitraḥ pariṣvaktaḥ supīḍitam| suprītaścābhavattasya vāsukiḥ sa mahāyaśāḥ|| āryakeṇa nāgarājena| pṛthāyā āyakeṇa mātāmahena| kuntibhojadvārāyaṃ saṃbandha iti gamyate||

Verse 36

अब्रवीत्तं च नागेन्द्रः किमस्य क्रियतां प्रियम्। धनौघो रत्ननिचयो वसु चास्य प्रदीयताम्।।

abravīttaṃ ca nāgendraḥ kimasya kriyatāṃ priyam| dhanaugho ratnanicayo vasu cāsya pradīyatām||

Verse 37

एवमुक्तस्तदा नागो वासुकिं प्रत्यभाषत। यदि नागेन्द्र तुष्टोऽसि किमस्य धनसंचयैः।।

evamuktastadā nāgo vāsukiṃ pratyabhāṣata| yadi nāgendra tuṣṭo'si kimasya dhanasaṃcayaiḥ||

Verse 38

रसं पिबेत्कुमारोऽयं त्वयि प्रीते महाबलः। बलं नागसहस्रस्य यस्मिन्कुण्डे प्रतिष्ठितम्।। दौहित्रदौहित्र इति त्वार्यकनागस्य दौहित्रः शूरस्तद्दौहित्रो भीम इत्यविरुद्धमेतत्। अन्ये तु शूरमातामह एवोपचारात कुन्तीमातामहोऽपीत्याहुः।।

rasaṃ pibetkumāro'yaṃ tvayi prīte mahābalaḥ| balaṃ nāgasahasrasya yasminkuṇḍe pratiṣṭhitam|| dauhitradauhitra iti tvāryakanāgasya dauhitraḥ śūrastaddauhitro bhīma ityaviruddhametat| anye tu śūramātāmaha evopacārāta kuntīmātāmaho'pītyāhuḥ||

Verse 39

यावत्पिबति बालोऽयं तावदस्मै प्रदीयताम्। एवमस्त्विति तं नागं वासुकिः प्रत्यभाषत।।

yāvatpibati bālo'yaṃ tāvadasmai pradīyatām| evamastviti taṃ nāgaṃ vāsukiḥ pratyabhāṣata||

Verse 40

ततो भीमस्तदा नागैः कृतस्वस्त्ययनः शुचिः। प्राङ्मुखश्चोपविष्टश्च रसं पिबति पाण्डवः।।

tato bhīmastadā nāgaiḥ kṛtasvastyayanaḥ śuciḥ| prāṅmukhaścopaviṣṭaśca rasaṃ pibati pāṇḍavaḥ||

Verse 41

एकोच्छ्वासात्ततः कुण्डं पिबति स्म महाबलः। एवमष्टौ स कुण्डानि ह्यपिबत्पाण्डुनन्दनः।।

ekocchvāsāttataḥ kuṇḍaṃ pibati sma mahābalaḥ| evamaṣṭau sa kuṇḍāni hyapibatpāṇḍunandanaḥ||

Verse 42

ततस्तु शयने दिव्ये नागदत्ते महाभुजः। अशेत भीमसेनस्तु यथासुखमरिंदमः।।

tatastu śayane divye nāgadatte mahābhujaḥ| aśeta bhīmasenastu yathāsukhamariṃdamaḥ||