Adhyaya 137

Verse 1

पाण्डोः श्राद्धदानम्।। 1 ।। कुमाराणां क्रीडावर्णनम्।। 2 ।। क्रीडायां भीमेन दुर्योधनादीनां पराभवः।। 3 ।। दुर्योधनेन प्रमाणकोट्यां पातनं, सर्पैर्दंशनं, विषमिश्रभक्ष्यदानम्।। 4 ।। वैशंपायन उवाच। ततः क्षत्ता च भीष्मश्च व्यासो राजा च बन्धुभिः। ददुः श्राद्धं तदा पाण्डोः स्वधामृतमयं तदा।।

pāṇḍoḥ śrāddhadānam|| 1 || kumārāṇāṃ krīḍāvarṇanam|| 2 || krīḍāyāṃ bhīmena duryodhanādīnāṃ parābhavaḥ|| 3 || duryodhanena pramāṇakoṭyāṃ pātanaṃ, sarpairdaṃśanaṃ, viṣamiśrabhakṣyadānam|| 4 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ kṣattā ca bhīṣmaśca vyāso rājā ca bandhubhiḥ| daduḥ śrāddhaṃ tadā pāṇḍoḥ svadhāmṛtamayaṃ tadā||

Verse 2

पुरोहितसहायास्ते यथान्यायमकुर्वत। कुरूंश्च विप्रमुख्यांश्च भोजयित्वा सहस्रशः। रत्नौघान्द्विजमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरांस्तथा।।

purohitasahāyāste yathānyāyamakurvata| kurūṃśca vipramukhyāṃśca bhojayitvā sahasraśaḥ| ratnaughāndvijamukhyebhyo dattvā grāmavarāṃstathā||

Verse 3

कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान्भरतर्षभान्। आदाय विविशुः सर्वे पुरं वारणसाह्वयम्।।

kṛtaśaucāṃstatastāṃstu pāṇḍavānbharatarṣabhān| ādāya viviśuḥ sarve puraṃ vāraṇasāhvayam||

Verse 4

सततं स्मानुशोचन्तस्तमेव भरतर्षभम्। पौरजानपदाः सर्वे मृतं स्वमिव बान्धवम्।।

satataṃ smānuśocantastameva bharatarṣabham| paurajānapadāḥ sarve mṛtaṃ svamiva bāndhavam||

Verse 5

श्राद्धावसाने तु तदा दृष्ट्वा तं दुःखितं जनम्। संमूढां दुःखशोकार्तां व्यासो मातरमब्रवीत्।।

śrāddhāvasāne tu tadā dṛṣṭvā taṃ duḥkhitaṃ janam| saṃmūḍhāṃ duḥkhaśokārtāṃ vyāso mātaramabravīt||

Verse 6

अतिक्रान्तसुखाः कालाः पर्युपस्थितदारुणाः। श्वःश्वः पापिष्ठदिवसाः पृथिवी गतयौवना।। ।। इति श्रीमन्महाभाऱते आदिपर्वणि संभवपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 137 ।।

atikrāntasukhāḥ kālāḥ paryupasthitadāruṇāḥ| śvaḥśvaḥ pāpiṣṭhadivasāḥ pṛthivī gatayauvanā|| || iti śrīmanmahābhāṟate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi saptatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 137 ||

Verse 7

बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुलः। लुप्तधर्मक्रियाचारो घोरः कालो भविष्यति।।

bahumāyāsamākīrṇo nānādoṣasamākulaḥ| luptadharmakriyācāro ghoraḥ kālo bhaviṣyati||

Verse 8

कुरूणामनयाच्चापि पृथिवी न भविष्यति। गच्छ त्वं योगमास्थाय युक्ता वस तपोवने।। श्वःश्वः पूर्वपूर्वदिनापेक्षया उत्तरमुत्तरं पापिष्ठण्। गतयौवना सम्यक्फलसून्या।।

kurūṇāmanayāccāpi pṛthivī na bhaviṣyati| gaccha tvaṃ yogamāsthāya yuktā vasa tapovane|| śvaḥśvaḥ pūrvapūrvadināpekṣayā uttaramuttaraṃ pāpiṣṭhaṇ| gatayauvanā samyakphalasūnyā||

Verse 9

माद्राक्षीस्त्वं कुलस्यास्य घोरं संक्षयमात्मनः। तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्याब्रवीत्स्नुषाम्।।

mādrākṣīstvaṃ kulasyāsya ghoraṃ saṃkṣayamātmanaḥ| tatheti samanujñāya sā praviśyābravītsnuṣām||

Verse 10

अम्बिक तव पौत्रस्य दुर्नयात्किल भारताः। सानुबन्धा विनङ्क्ष्यन्ति पौराश्चैवेति नः श्रुतम्।।

ambika tava pautrasya durnayātkila bhāratāḥ| sānubandhā vinaṅkṣyanti paurāścaiveti naḥ śrutam||

Verse 11

तत्कौसल्यामिमामार्तां पुत्रशोकाभिपीडिताम्। वनमादाय भद्रं ते गच्छावो यदि मन्यसे।।

tatkausalyāmimāmārtāṃ putraśokābhipīḍitām| vanamādāya bhadraṃ te gacchāvo yadi manyase||

Verse 12

तथेत्युक्ता त्वम्बिकया भीष्ममामन्त्र्य सुव्रता। वनं ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत।।

tathetyuktā tvambikayā bhīṣmamāmantrya suvratā| vanaṃ yayau satyavatī snuṣābhyāṃ saha bhārata||

Verse 13

ताः सुघोरं तपस्तप्त्वा देव्यो भरतसत्तम।। देहं त्यक्त्वा महाराज गतिमिष्टां ययुस्तदा।।

tāḥ sughoraṃ tapastaptvā devyo bharatasattama|| dehaṃ tyaktvā mahārāja gatimiṣṭāṃ yayustadā||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। अथाप्तवन्तो वेदोक्तान्संस्कारान्पाण्डवास्तदा। संव्यवर्धन्त भोगांस्ते भुञ्जानाः पितृवेश्मनि।।

vaiśaṃpāyana uvāca| athāptavanto vedoktānsaṃskārānpāṇḍavāstadā| saṃvyavardhanta bhogāṃste bhuñjānāḥ pitṛveśmani||

Verse 15

धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः क्रीडन्तो मुदिताः सुखम्। बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टास्तेजसाऽभवन्।।

dhārtarāṣṭraiśca sahitāḥ krīḍanto muditāḥ sukham| bālakrīḍāsu sarvāsu viśiṣṭāstejasā'bhavan||

Verse 16

जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे। धार्तराष्ट्रान्भीमसेनः सर्वान्स परिमर्दति।।

jave lakṣyābhiharaṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇe| dhārtarāṣṭrānbhīmasenaḥ sarvānsa parimardati||

Verse 17

हर्षात्प्रक्रीडमानांस्तान् गृह्य राजन्निलीयते। शिरःसु विनिगृह्यैतान्योजयामास पाण्डवैः।।

harṣātprakrīḍamānāṃstān gṛhya rājannilīyate| śiraḥsu vinigṛhyaitānyojayāmāsa pāṇḍavaiḥ||

Verse 18

शतमेकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम्। एक एव निगृह्णाति नातिकृच्छ्राद्वृकोदरः।।

śatamekottaraṃ teṣāṃ kumārāṇāṃ mahaujasām| eka eva nigṛhṇāti nātikṛcchrādvṛkodaraḥ||

Verse 19

कचेषु च निगृह्यैनान्विनिहत्य बलाद्बली। चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोंसकान्।।

kaceṣu ca nigṛhyainānvinihatya balādbalī| cakarṣa krośato bhūmau ghṛṣṭajānuśiroṃsakān||

Verse 20

दश बालाञ्जले क्रीडन्भुजाभ्यां परिगृह्य सः। आस्ते स्म सलिले मग्नो मृतकल्पान्विमुञ्चति।।

daśa bālāñjale krīḍanbhujābhyāṃ parigṛhya saḥ| āste sma salile magno mṛtakalpānvimuñcati||

Verse 21

फलानि वृक्षमारुह्य विचिन्वन्ति च ये तदा। तदा पादप्रहारेण भीमः कम्पयते द्रुमान्।।

phalāni vṛkṣamāruhya vicinvanti ca ye tadā| tadā pādaprahāreṇa bhīmaḥ kampayate drumān||

Verse 22

प्रहारवेगाभिहता द्रुमा व्याघूर्णितास्ततः। सफलाः प्रपतन्ति स्म द्रुमात्स्रस्ताः कुमारकाः।।

prahāravegābhihatā drumā vyāghūrṇitāstataḥ| saphalāḥ prapatanti sma drumātsrastāḥ kumārakāḥ||

Verse 23

केचिद्भग्नशिरोरस्काः केचिद्भग्नकटीमुखाः। निपेतुर्भ्रातरः सर्वे भीमसेनभुजार्दिताः।।

kecidbhagnaśiroraskāḥ kecidbhagnakaṭīmukhāḥ| nipeturbhrātaraḥ sarve bhīmasenabhujārditāḥ||

Verse 24

न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन। कुमारा उत्तरं चक्रुः स्पर्धमाना वृकोदरम्।। योगं चित्तवृत्तिनिरोधं प्रयाणोद्योगंवा। युक्ता समाहिता।।

na te niyuddhe na jave na yogyāsu kadācana| kumārā uttaraṃ cakruḥ spardhamānā vṛkodaram|| yogaṃ cittavṛttinirodhaṃ prayāṇodyogaṃvā| yuktā samāhitā||

Verse 25

एवं स धार्तराष्ट्रांश्च स्पर्धमानो वृकोदरः। अप्रियेऽतिष्ठदत्यन्तं बाल्यान्न द्रोहचेतसा।।

evaṃ sa dhārtarāṣṭrāṃśca spardhamāno vṛkodaraḥ| apriye'tiṣṭhadatyantaṃ bālyānna drohacetasā||

Verse 26

ततो बलमतिख्यातं धार्तराष्ट्रः प्रतापवान्। भीमसेनस्य तज्ज्ञात्वा दुष्टभावमदर्शयत्।।

tato balamatikhyātaṃ dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān| bhīmasenasya tajjñātvā duṣṭabhāvamadarśayat||

Verse 27

तस्य धर्मादपेतस्य पापानि परिपश्यतः। मोहादैश्वर्यलोभाच्च पापा मतिरजायत।।

tasya dharmādapetasya pāpāni paripaśyataḥ| mohādaiśvaryalobhācca pāpā matirajāyata||

Verse 28

अयं बलवतां श्रेष्ठः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः। मध्यमः कुन्तिपुत्राणां निकृत्या सन्निगृह्यतां।। योग्यासु क्रियास्विति शेषः। उत्तरमुत्कर्षम्।।

ayaṃ balavatāṃ śreṣṭhaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ| madhyamaḥ kuntiputrāṇāṃ nikṛtyā sannigṛhyatāṃ|| yogyāsu kriyāsviti śeṣaḥ| uttaramutkarṣam||

Verse 29

प्राणवान्विक्रमी चैव शौर्येण महताऽन्वितः। स्पर्धते चापि सहितानस्मानेको वृकोदरः।। निकृत्या कपटेन।।

prāṇavānvikramī caiva śauryeṇa mahatā'nvitaḥ| spardhate cāpi sahitānasmāneko vṛkodaraḥ|| nikṛtyā kapaṭena||

Verse 30

तं तु सुप्तं पुरोद्याने गङ्गायां प्रक्षिपामहे। अथ तस्मादवरजं श्रेष्ठं चैव युधिष्ठिरम्।।

taṃ tu suptaṃ purodyāne gaṅgāyāṃ prakṣipāmahe| atha tasmādavarajaṃ śreṣṭhaṃ caiva yudhiṣṭhiram||

Verse 31

प्रसह्य बन्धने बद्ध्वा प्रशासिष्ये वसुन्धराम्। एवं स निश्चयं पापः कृत्वा दुर्योधनस्तदा। नित्यमेवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन्महात्मनः।। प्राणवान् बलवान्।।

prasahya bandhane baddhvā praśāsiṣye vasundharām| evaṃ sa niścayaṃ pāpaḥ kṛtvā duryodhanastadā| nityamevāntaraprekṣī bhīmasyāsīnmahātmanaḥ|| prāṇavān balavān||

Verse 32

ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत। चैलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च।।

tato jalavihārārthaṃ kārayāmāsa bhārata| cailakambalaveśmāni vicitrāṇi mahānti ca||

Verse 33

सर्वकामैः सुपूर्णानि पताकोच्छ्रायवन्ति च। तत्र संजनयामास नानागाराण्यनेकशः।।

sarvakāmaiḥ supūrṇāni patākocchrāyavanti ca| tatra saṃjanayāmāsa nānāgārāṇyanekaśaḥ||

Verse 34

उदकक्रीडनं नाम कारयामास भारत। प्रमाणकोट्यां तं देशं स्थलं किंचिदुपेत्यह।। प्रसह्य बलात्कारेण।।

udakakrīḍanaṃ nāma kārayāmāsa bhārata| pramāṇakoṭyāṃ taṃ deśaṃ sthalaṃ kiṃcidupetyaha|| prasahya balātkāreṇa||

Verse 35

क्रीडावसाने ते सर्वे शुचिवस्त्राः स्वलङ्कृताः। सर्वकामसमृद्धं तदन्नं बुभुजिरे शनैः।।

krīḍāvasāne te sarve śucivastrāḥ svalaṅkṛtāḥ| sarvakāmasamṛddhaṃ tadannaṃ bubhujire śanaiḥ||

Verse 36

दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य च कुरूद्वहाः। विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन्।।

divasānte pariśrāntā vihṛtya ca kurūdvahāḥ| vihārāvasatheṣveva vīrā vāsamarocayan||

Verse 37

खिन्नस्तु बलवान्भीमो व्यायामाभ्यधिकस्तदा। वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतान्विभुः।।

khinnastu balavānbhīmo vyāyāmābhyadhikastadā| vāhayitvā kumārāṃstāñjalakrīḍāgatānvibhuḥ||

Verse 38

प्रमाणकोट्यां वासार्थं सुष्वापारुह्य तत्स्थलम्। शीतं वासं समासाद्य शान्तो मदविमोहितः।।

pramāṇakoṭyāṃ vāsārthaṃ suṣvāpāruhya tatsthalam| śītaṃ vāsaṃ samāsādya śānto madavimohitaḥ||

Verse 39

निश्चेष्टः पाण्डवो राजन्सुष्वाप मृतवत्क्षितौ। ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीमं दुर्योधनः शनैः।।

niśceṣṭaḥ pāṇḍavo rājansuṣvāpa mṛtavatkṣitau| tato baddhvā latāpāśairbhīmaṃ duryodhanaḥ śanaiḥ||

Verse 40

प्रमाणकोट्यां संसुप्तं गङ्गायां प्राक्षिपज्जले। ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः सर्वान्संछिद्य बन्धनान्।।

pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ gaṅgāyāṃ prākṣipajjale| tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sarvānsaṃchidya bandhanān||

Verse 41

उदतिष्ठद्बलाद्भूयो भीमः प्रहरतां वरः। स विमुक्तो महातेजा नाज्ञासीत्तेन तत्कृतम्।।

udatiṣṭhadbalādbhūyo bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ| sa vimukto mahātejā nājñāsīttena tatkṛtam||

Verse 42

पुनर्निद्रावशं प्राप्तस्तत्रैव प्रास्वपद्बली। अर्धरात्र्यां व्यतीतायामुत्तस्थुः कुरुपाण्जवाः। दुर्योधनस्तु कौन्तेयं दृष्ट्वा निर्वेदमभ्यगात्।।

punarnidrāvaśaṃ prāptastatraiva prāsvapadbalī| ardharātryāṃ vyatītāyāmuttasthuḥ kurupāṇjavāḥ| duryodhanastu kaunteyaṃ dṛṣṭvā nirvedamabhyagāt||

Verse 43

सुप्तं चापि पुनः सर्पैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः। कुपितैर्दंशयामास सर्वेष्वेवाङ्गसन्धिषु।।

suptaṃ cāpi punaḥ sarpaistīkṣṇadaṃṣṭrairmahāviṣaiḥ| kupitairdaṃśayāmāsa sarveṣvevāṅgasandhiṣu||

Verse 44

दंष्ट्राश्च दंष्ट्रिणां मर्मस्वपि तेन निपातिताः। त्वचं न चास्य बिभिदुः सारत्वात्पृथुपक्षसः।।

daṃṣṭrāśca daṃṣṭriṇāṃ marmasvapi tena nipātitāḥ| tvacaṃ na cāsya bibhiduḥ sāratvātpṛthupakṣasaḥ||

Verse 45

प्रबुद्धो भीसेनस्तान्सर्वान्सर्पानपोथयत्। सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान्।।

prabuddho bhīsenastānsarvānsarpānapothayat| sārathiṃ cāsya dayitamapahastena jaghnivān||

Verse 46

तथान्यदिवसे राजन्हन्तुकामोऽत्यमर्षणः। वलनेन सहामन्त्र्य सौबलस्य मते स्थितः।। प्रमाणकोट्यां गङ्गायां प्रदेशविशेषे। स्थलं किंचिदर्धं जलेऽर्धं स्थले च क्रीडागारम्।।

tathānyadivase rājanhantukāmo'tyamarṣaṇaḥ| valanena sahāmantrya saubalasya mate sthitaḥ|| pramāṇakoṭyāṃ gaṅgāyāṃ pradeśaviśeṣe| sthalaṃ kiṃcidardhaṃ jale'rdhaṃ sthale ca krīḍāgāram||

Verse 47

भोजने भीमसेनस्य ततः प्राक्षेपयद्विषम्। कालकूटं विषं तीक्ष्णं संभृतं रोमहर्षणम्।।

bhojane bhīmasenasya tataḥ prākṣepayadviṣam| kālakūṭaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ romaharṣaṇam||

Verse 48

तच्चापि भुक्त्वाऽजरदॉयदविकारो वृकोदरः। विकारं नाभ्यजनयत्सुतीक्ष्णमपि तद्विषम्।।

taccāpi bhuktvā'jaradaॉyadavikāro vṛkodaraḥ| vikāraṃ nābhyajanayatsutīkṣṇamapi tadviṣam||

Verse 49

भीमसंहननो भीमस्त्समादजरयद्विषम्। ततोऽन्यदिवसे राजन्हन्तुकामो वृकोदरम्।।

bhīmasaṃhanano bhīmastsamādajarayadviṣam| tato'nyadivase rājanhantukāmo vṛkodaram||

Verse 50

सौबलेन सहायेन धार्तराष्ट्रोऽभ्यचिन्तयत्। चिन्तयन्नालभन्निद्रां दिवारात्रमतन्द्रितः।।

saubalena sahāyena dhārtarāṣṭro'bhyacintayat| cintayannālabhannidrāṃ divārātramatandritaḥ||

Verse 51

एवं दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः। अनेकैरप्युपायैस्ताञ्जिघांसन्ति स्म पाण्डवान्।।

evaṃ duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ| anekairapyupāyaistāñjighāṃsanti sma pāṇḍavān||

Verse 52

वैश्या पुत्रस्तदाचष्ट पार्थानां हितकाम्यया। पाण्डवा ह्यपि तत्सर्वं प्रत्यजानन्नरिन्दमाः। उद्भावनमकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः।।

vaiśyā putrastadācaṣṭa pārthānāṃ hitakāmyayā| pāṇḍavā hyapi tatsarvaṃ pratyajānannarindamāḥ| udbhāvanamakurvanto vidurasya mate sthitāḥ||