Adhyaya 135

Verse 1

पाण्डवैः सह ऋषीणां हस्तिनापुरगमनम्।। 1 ।। पाण्डुवृत्तान्तकथनपूर्वकं पाण्डवान्भीष्माय समर्प्य ऋषीणां प्रतिनिवर्तनम्।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। पाण्डोरुपरमं दृष्ट्वा देवकल्पा महर्षयः। ततो मन्त्रविदः सर्वे मन्त्रयांचक्रिरे मिथः।।

pāṇḍavaiḥ saha ṛṣīṇāṃ hastināpuragamanam|| 1 || pāṇḍuvṛttāntakathanapūrvakaṃ pāṇḍavānbhīṣmāya samarpya ṛṣīṇāṃ pratinivartanam|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| pāṇḍoruparamaṃ dṛṣṭvā devakalpā maharṣayaḥ| tato mantravidaḥ sarve mantrayāṃcakrire mithaḥ||

Verse 2

तापसा ऊचुः। हित्वा राज्यं च राष्ट्रं च स महात्मा महायशाः। अस्मिंस्थाने तपस्तप्त्वा तापसाञ्शरणं गतः।।

tāpasā ūcuḥ| hitvā rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca sa mahātmā mahāyaśāḥ| asmiṃsthāne tapastaptvā tāpasāñśaraṇaṃ gataḥ||

Verse 3

स जातमात्रान्पुत्रांश्च दारांश्च भवतामिह। प्रादायोपनिधिं राजा पाण्डुः स्वर्गमितो गतः।।

sa jātamātrānputrāṃśca dārāṃśca bhavatāmiha| prādāyopanidhiṃ rājā pāṇḍuḥ svargamito gataḥ||

Verse 4

तस्येमानात्मजान्देहं भार्यां च सुमहात्मनः। स्वराष्ट्रं गृह्य गच्छामो धर्म एष हि नः स्मृतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 135 ।।

tasyemānātmajāndehaṃ bhāryāṃ ca sumahātmanaḥ| svarāṣṭraṃ gṛhya gacchāmo dharma eṣa hi naḥ smṛtaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi pañcatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 135 ||

Verse 5

वैशंपायन उवाच। ते परस्परमामन्त्र्य देवकल्पा महर्षयः। पाण्डोः पुत्रान्पुरस्कृत्य नगरं नागसाह्वयम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| te parasparamāmantrya devakalpā maharṣayaḥ| pāṇḍoḥ putrānpuraskṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam||

Verse 6

उदारमनसः सिद्धा गमने चक्रिरे मनः। भीष्माय पण्डवान्दातुं धृतराष्ट्राय चैव हि।।

udāramanasaḥ siddhā gamane cakrire manaḥ| bhīṣmāya paṇḍavāndātuṃ dhṛtarāṣṭrāya caiva hi||

Verse 7

तस्मिन्नेव क्षणे सर्वे तानादाय प्रतस्थिरे। पाण्डोर्दारांश्च पुत्रांश्च शरीरे ते च तापसाः।।

tasminneva kṣaṇe sarve tānādāya pratasthire| pāṇḍordārāṃśca putrāṃśca śarīre te ca tāpasāḥ||

Verse 8

सुखिनी सा पुरा भूत्वा सततं पुत्रवत्सला। प्रपन्ना दीर्घमध्वानं संक्षिप्तं तदमन्यत।। देहं देहयोरस्थीनि।।

sukhinī sā purā bhūtvā satataṃ putravatsalā| prapannā dīrghamadhvānaṃ saṃkṣiptaṃ tadamanyata|| dehaṃ dehayorasthīni||

Verse 9

सा त्वदीर्घेण कालेन संप्राप्ता कुरुजाङ्गलम्। वर्धमानपुरद्वारमाससाद यशस्विनी।। तद्गमनं संक्षिप्तममन्यत मुनीनां योगप्रभावात् स्वदेशगमनौत्कण्ठ्याद्वा।।

sā tvadīrgheṇa kālena saṃprāptā kurujāṅgalam| vardhamānapuradvāramāsasāda yaśasvinī|| tadgamanaṃ saṃkṣiptamamanyata munīnāṃ yogaprabhāvāt svadeśagamanautkaṇṭhyādvā||

Verse 10

द्वारिणं तापसा ऊचू राजानं च प्रकाशय। ते तु गत्वा क्षणेनैव सभायां विनिवेदिताः।।

dvāriṇaṃ tāpasā ūcū rājānaṃ ca prakāśaya| te tu gatvā kṣaṇenaiva sabhāyāṃ viniveditāḥ||

Verse 11

तं चारणसहस्राणां मुनीनामागमं तदा। श्रुत्वा नागपुरे नॄणां विस्मयः समपद्यत।। वर्धमानपुरद्वारं मुख्यद्वारम्।।

taṃ cāraṇasahasrāṇāṃ munīnāmāgamaṃ tadā| śrutvā nāgapure nṝṇāṃ vismayaḥ samapadyata|| vardhamānapuradvāraṃ mukhyadvāram||

Verse 12

मुहूर्तोदित आदित्ये सर्वे बालपुरस्कृताः। सदारास्तापसान्द्रष्टुं निर्ययुः पुरवासिनः।।

muhūrtodita āditye sarve bālapuraskṛtāḥ| sadārāstāpasāndraṣṭuṃ niryayuḥ puravāsinaḥ||

Verse 13

स्त्रीसङ्घाः क्षत्रसङ्घाश्च यानसङ्घसमास्थिताः। ब्राह्मणैः सह निर्जग्मुर्ब्राह्मणानां च योषितः।।

strīsaṅghāḥ kṣatrasaṅghāśca yānasaṅghasamāsthitāḥ| brāhmaṇaiḥ saha nirjagmurbrāhmaṇānāṃ ca yoṣitaḥ||

Verse 14

तथा विट्शूद्रसङ्घानां महान्यतिकरोऽभवत्। न कश्चिदकरोदीर्ष्यामभवन्धर्मबुद्धयः।। आरण्यानां सहस्रसंख्यानां मुनीनां चेति योज्यम्।।

tathā viṭśūdrasaṅghānāṃ mahānyatikaro'bhavat| na kaścidakarodīrṣyāmabhavandharmabuddhayaḥ|| āraṇyānāṃ sahasrasaṃkhyānāṃ munīnāṃ ceti yojyam||

Verse 15

तथा भीष्मः शान्तनवः सोमदत्तो।ञथ बाह्लिकः। प्रज्ञाचक्षुश्च राजर्षिः क्षत्ता च विदुरः स्वयम्।।

tathā bhīṣmaḥ śāntanavaḥ somadatto|ñatha bāhlikaḥ| prajñācakṣuśca rājarṣiḥ kṣattā ca viduraḥ svayam||

Verse 16

सा च सत्यवती देवी कौसल्या च यशस्विनी। राजदारैः परिवृता गान्धारी चापि निर्ययौ।।

sā ca satyavatī devī kausalyā ca yaśasvinī| rājadāraiḥ parivṛtā gāndhārī cāpi niryayau||

Verse 17

धृतराष्ट्रस्य दायादा दुर्योधनपुरोगमाः। भूषिता भूषणैश्चित्रैः शतसङ्ख्या विनिर्ययुः।।

dhṛtarāṣṭrasya dāyādā duryodhanapurogamāḥ| bhūṣitā bhūṣaṇaiścitraiḥ śatasaṅkhyā viniryayuḥ||

Verse 18

तान्महर्षिगणान्दृष्ट्वा शिरोभिरभिवाद्य च। उपोपविविशुः सर्वे कौरव्याः सपुरोहिताः।।

tānmaharṣigaṇāndṛṣṭvā śirobhirabhivādya ca| upopaviviśuḥ sarve kauravyāḥ sapurohitāḥ||

Verse 19

तथैव शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च। उपोपविविशुः सर्वे पौरजानपदा अपि।।

tathaiva śirasā bhūmāvabhivādya praṇamya ca| upopaviviśuḥ sarve paurajānapadā api||

Verse 20

तमकूजमभिज्ञाय जनौघं सर्वशस्तदा। पूजयित्वा यथान्यायं पाद्येनार्घ्येण च प्रभो।। व्यतिकरः संघर्षः।।

tamakūjamabhijñāya janaughaṃ sarvaśastadā| pūjayitvā yathānyāyaṃ pādyenārghyeṇa ca prabho|| vyatikaraḥ saṃgharṣaḥ||

Verse 21

भीष्मो राज्यं च राष्ट्रं च महर्षिभ्यो न्यवेदयत्। तेषामथो वृद्धतमः प्रत्युत्थाय जटाजिनी। ऋषीणां मतमाज्ञाय महर्षिरिदमब्रवीत्।।

bhīṣmo rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca maharṣibhyo nyavedayat| teṣāmatho vṛddhatamaḥ pratyutthāya jaṭājinī| ṛṣīṇāṃ matamājñāya maharṣiridamabravīt||

Verse 22

यः स कौरव्यदायादः पाण्डुर्नाम नराधिपः। कामभोगान्परित्यज्य शतशृङ्गमितो गतः।।

yaḥ sa kauravyadāyādaḥ pāṇḍurnāma narādhipaḥ| kāmabhogānparityajya śataśṛṅgamito gataḥ||

Verse 23

राजा भोगान्परित्यज्य तपस्वी संबभूव ह। स यथोक्तं तपस्तेपे पत्रमूलफलाशनः।।

rājā bhogānparityajya tapasvī saṃbabhūva ha| sa yathoktaṃ tapastepe patramūlaphalāśanaḥ||

Verse 24

पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा संचित्कालमतन्द्रितः। तेन वृत्तसमाचारैस्तपसा च तपस्विनः।।

patnībhyāṃ saha dharmātmā saṃcitkālamatandritaḥ| tena vṛttasamācāraistapasā ca tapasvinaḥ||

Verse 25

तोषितास्तापसास्तत्र शतशृङ्गनिवासिनः। स्वर्गलोकं गन्तुकामं तापसाः संनिवार्य तम्।।

toṣitāstāpasāstatra śataśṛṅganivāsinaḥ| svargalokaṃ gantukāmaṃ tāpasāḥ saṃnivārya tam||

Verse 26

उद्यन्तं सह पत्नीभ्यां विप्रा वचनमब्रुवन्। अनपत्यस्य राजेन्द्र पुण्या लोका न सन्ति ते।।

udyantaṃ saha patnībhyāṃ viprā vacanamabruvan| anapatyasya rājendra puṇyā lokā na santi te||

Verse 27

तस्माद्धर्मं च वायुं च महेन्द्रं च तथाऽश्विनौ। आराधयस्व राजेन्द्र पत्नीभ्यां सह देवताः।।

tasmāddharmaṃ ca vāyuṃ ca mahendraṃ ca tathā'śvinau| ārādhayasva rājendra patnībhyāṃ saha devatāḥ||

Verse 28

प्रीताः पुत्रान्प्रदास्यन्ति ऋणमुक्तो भविष्यसि। तपसा दिव्यचक्षुष्ट्वात्पश्यामस्ते तथा सुतान्।।

prītāḥ putrānpradāsyanti ṛṇamukto bhaviṣyasi| tapasā divyacakṣuṣṭvātpaśyāmaste tathā sutān||

Verse 29

अस्माकं वचनं श्रुत्वा देवानाराधयत्तदा। ब्रह्मचर्यव्रतस्थस्य तस्य दिव्येन हेतुना।।

asmākaṃ vacanaṃ śrutvā devānārādhayattadā| brahmacaryavratasthasya tasya divyena hetunā||

Verse 30

साक्षाद्धर्मादयं पुत्रस्तत्र जातो युधिष्ठिरः। तथैनं बलिनां श्रेष्ठं तस्य राज्ञो महात्मनः।।

sākṣāddharmādayaṃ putrastatra jāto yudhiṣṭhiraḥ| tathainaṃ balināṃ śreṣṭhaṃ tasya rājño mahātmanaḥ||

Verse 31

मातरिश्वा ददौ पुत्रं भीमं नाम महाबलम्। पुरन्दरादयं जज्ञे कुन्त्यां सत्यपराक्रमः।।

mātariśvā dadau putraṃ bhīmaṃ nāma mahābalam| purandarādayaṃ jajñe kuntyāṃ satyaparākramaḥ||

Verse 32

अस्मिञ्जाते महेष्वासे पृथामिन्द्रस्तदाऽब्रवीत्। मत्प्रसादादयं जातः कुन्ति सत्यपराक्रमः।।

asmiñjāte maheṣvāse pṛthāmindrastadā'bravīt| matprasādādayaṃ jātaḥ kunti satyaparākramaḥ||

Verse 33

अजेयानपि जेताऽरीन्देवतादीन्न संशयः। यस्य कीर्तिर्महेष्वासान्सर्वानभिभविष्यति।।

ajeyānapi jetā'rīndevatādīnna saṃśayaḥ| yasya kīrtirmaheṣvāsānsarvānabhibhaviṣyati||

Verse 34

युधिष्ठिरो राजसूयं भ्रातृवीर्यादवाप्स्यति। एष जेता मनुष्यांश्च सर्वान्गन्धर्वराक्षसान्।।

yudhiṣṭhiro rājasūyaṃ bhrātṛvīryādavāpsyati| eṣa jetā manuṣyāṃśca sarvāngandharvarākṣasān||

Verse 35

एष दुर्योधनादीनां कौरवाणां च जेष्यति। वीरस्यैतस्य विक्रान्तैर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।।

eṣa duryodhanādīnāṃ kauravāṇāṃ ca jeṣyati| vīrasyaitasya vikrāntairdharmaputro yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 36

यक्ष्यते राजसूयाद्यैर्धर्म एव परः सदा। यौ तु माद्री महेष्वासावसूत पुरुषोत्तमौ।।

yakṣyate rājasūyādyairdharma eva paraḥ sadā| yau tu mādrī maheṣvāsāvasūta puruṣottamau||

Verse 37

अश्विभ्यां पुरुषव्याघ्राविमौ तावपि तिष्ठतः। नकुलः सहदेवश्च तावप्यमिततेजसौ।।

aśvibhyāṃ puruṣavyāghrāvimau tāvapi tiṣṭhataḥ| nakulaḥ sahadevaśca tāvapyamitatejasau||

Verse 38

चरता धर्मनित्येन वनवासं यशस्विना। एष पैतामहो वंशः पाण्डुना पुनरुद्धृतः।।

caratā dharmanityena vanavāsaṃ yaśasvinā| eṣa paitāmaho vaṃśaḥ pāṇḍunā punaruddhṛtaḥ||

Verse 39

पुत्राणां जन्म वृद्धिं च वैदिकाध्ययनानि च। पश्यन्तः सततं पाण्डोः परां प्रीतिमवाप्स्यथ।।

putrāṇāṃ janma vṛddhiṃ ca vaidikādhyayanāni ca| paśyantaḥ satataṃ pāṇḍoḥ parāṃ prītimavāpsyatha||

Verse 40

वर्तमानः सतां वृत्ते पुत्रलाभमवाप च। पितृलोकं गतः पाण्डुरितः सप्तदशेऽहनि।।

vartamānaḥ satāṃ vṛtte putralābhamavāpa ca| pitṛlokaṃ gataḥ pāṇḍuritaḥ saptadaśe'hani||

Verse 41

तं चितागतमाज्ञाय वैश्वानरमुखे हुतम्। प्रविष्टा पावकं माद्री हित्वा जीवितमात्मनः।।

taṃ citāgatamājñāya vaiśvānaramukhe hutam| praviṣṭā pāvakaṃ mādrī hitvā jīvitamātmanaḥ||

Verse 42

सा गता सह तेनैव पतिलोकमनुव्रता। तस्यास्तस्य च यत्कार्यं क्रियतां तदनन्तरम्।।

sā gatā saha tenaiva patilokamanuvratā| tasyāstasya ca yatkāryaṃ kriyatāṃ tadanantaram||

Verse 43

पृथां च शरणं प्राप्तां पाण्डवांश्च यशस्विनः। यथावदनुमन्यन्तां धर्मो ह्येष सनातनः।।

pṛthāṃ ca śaraṇaṃ prāptāṃ pāṇḍavāṃśca yaśasvinaḥ| yathāvadanumanyantāṃ dharmo hyeṣa sanātanaḥ||

Verse 44

इमे तयोः शरीरे द्वे पुत्राश्चेमे तयोर्वराः। क्रियाभिरनुगृह्यन्तां सह मात्रा परंतपाः।।

ime tayoḥ śarīre dve putrāśceme tayorvarāḥ| kriyābhiranugṛhyantāṃ saha mātrā paraṃtapāḥ||

Verse 45

प्रेतकार्ये निवृत्ते तु पितृमेधं महायशाः। लभतां सर्वधर्मज्ञः पाण्डुः कुरुकुलोद्वहः।। अकूजं निःशब्दम्।।

pretakārye nivṛtte tu pitṛmedhaṃ mahāyaśāḥ| labhatāṃ sarvadharmajñaḥ pāṇḍuḥ kurukulodvahaḥ|| akūjaṃ niḥśabdam||

Verse 46

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा कुरून्सर्वान्कुरूणामेव पश्यताम्। क्षणेनान्तर्हिताः सर्वे तापसा गुह्यकैः सह।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā kurūnsarvānkurūṇāmeva paśyatām| kṣaṇenāntarhitāḥ sarve tāpasā guhyakaiḥ saha||

Verse 47

गन्धर्वनगराकारं तथैवान्तर्हितं पुनः। ऋषिसिद्धगणं दृष्ट्वा विस्मयं ते परं ययुः।। प्रेतकार्ये सपण्डीकरणान्ते। पितृमेधं यज्ञविशेषम्। वृषोत्सर्गादिकं वा।।

gandharvanagarākāraṃ tathaivāntarhitaṃ punaḥ| ṛṣisiddhagaṇaṃ dṛṣṭvā vismayaṃ te paraṃ yayuḥ|| pretakārye sapaṇḍīkaraṇānte| pitṛmedhaṃ yajñaviśeṣam| vṛṣotsargādikaṃ vā||