Adhyaya 134

Verse 1

पाण्डवानामायुष्यकथनम्।। 1 ।। माद्र्या मैथुनप्रवृत्तस्य पाण्डोर्मरणम्।। 2 ।। पाण्डवप्रलापः।। 3 ।। माद्र्याः सहगमनम्।। 4 ।। मृतस्य पाण्डोर्दहनादिसंस्कारः।। 5 ।। जनमेजय उवाच। कस्मिन्वयसि संप्राप्ताः पाण्डवा गजसाह्वयम्। समपद्यन्त देवेभ्यस्तेषामायुश्च किं परम्।।

pāṇḍavānāmāyuṣyakathanam|| 1 || mādryā maithunapravṛttasya pāṇḍormaraṇam|| 2 || pāṇḍavapralāpaḥ|| 3 || mādryāḥ sahagamanam|| 4 || mṛtasya pāṇḍordahanādisaṃskāraḥ|| 5 || janamejaya uvāca| kasminvayasi saṃprāptāḥ pāṇḍavā gajasāhvayam| samapadyanta devebhyasteṣāmāyuśca kiṃ param||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। पाण्डवानामिहायुष्यं शृणु कौरवनन्दन। जगाम हास्तिनपुरं षोडशाब्दो युधिष्ठिरः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| pāṇḍavānāmihāyuṣyaṃ śṛṇu kauravanandana| jagāma hāstinapuraṃ ṣoḍaśābdo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 3

भीमसेनः पञ्चदशो बीभत्सुर्वै चतुर्दशः। त्रयोदशाब्दौ च यमौ जग्मतुर्नागसाह्वयम्।।

bhīmasenaḥ pañcadaśo bībhatsurvai caturdaśaḥ| trayodaśābdau ca yamau jagmaturnāgasāhvayam||

Verse 4

तत्र त्रयोदशाब्दानि धार्तराष्ट्रैः सहोषिताः। षण्मासाञ्जातुषगृहान्मुक्ता जातो घटोत्कचः।।

tatra trayodaśābdāni dhārtarāṣṭraiḥ sahoṣitāḥ| ṣaṇmāsāñjātuṣagṛhānmuktā jāto ghaṭotkacaḥ||

Verse 5

षण्मासानेकचक्रायां वर्षं पाञ्चालके गृहे। धार्तराष्ट्रैः सहोषित्वा पञ्च वर्षाणि भारत।।

ṣaṇmāsānekacakrāyāṃ varṣaṃ pāñcālake gṛhe| dhārtarāṣṭraiḥ sahoṣitvā pañca varṣāṇi bhārata||

Verse 6

इन्द्रप्रस्थे वसन्तस्ते त्रीणि वर्षाणि विंशतिम्। द्वादशाब्दानथैकं च बभूवुर्द्यूतनिर्जिताः।।

indraprasthe vasantaste trīṇi varṣāṇi viṃśatim| dvādaśābdānathaikaṃ ca babhūvurdyūtanirjitāḥ||

Verse 7

भुक्त्वा षट्त्रिंशतं राजन्सागरान्तां वसुन्धराम्। मासैः षड्भिर्महात्मानः सर्वे कृष्णपरायणाः।।

bhuktvā ṣaṭtriṃśataṃ rājansāgarāntāṃ vasundharām| māsaiḥ ṣaḍbhirmahātmānaḥ sarve kṛṣṇaparāyaṇāḥ||

Verse 8

राज्ये परीक्षितं स्थाप्य दिष्टां गतिमवाप्नुवन्। एवं युधिष्ठिरस्यासीदायुरष्टोत्तरं शतम्।।

rājye parīkṣitaṃ sthāpya diṣṭāṃ gatimavāpnuvan| evaṃ yudhiṣṭhirasyāsīdāyuraṣṭottaraṃ śatam||

Verse 9

अर्जुनात्केशवो ज्येष्ठस्त्रिभिर्मासैर्महाद्युतिः। कृष्णात्संकर्षणो ज्येष्ठस्त्रिभिर्मासैर्महाबलः।।

arjunātkeśavo jyeṣṭhastribhirmāsairmahādyutiḥ| kṛṣṇātsaṃkarṣaṇo jyeṣṭhastribhirmāsairmahābalaḥ||

Verse 10

पाण्डुः पञ्चमहातेजास्तान्पश्यन्पर्वते सुतान्। रेमे स काश्यपयुतः पत्नीभ्यां सुभृशं तदा।।

pāṇḍuḥ pañcamahātejāstānpaśyanparvate sutān| reme sa kāśyapayutaḥ patnībhyāṃ subhṛśaṃ tadā||

Verse 11

सुपुष्पितवने काले प्रवृत्ते मधुमाधवे। पूर्णे चतुर्दशे वर्षे फल्गुनस्य च धीमतः।।

supuṣpitavane kāle pravṛtte madhumādhave| pūrṇe caturdaśe varṣe phalgunasya ca dhīmataḥ||

Verse 12

यस्मिन्नृक्षे समुत्पन्नः पार्थस्तस्य च धीमतः। तस्मिन्नुत्तरफल्गुन्यां प्रवृत्ते स्वस्तिवाचने।।

yasminnṛkṣe samutpannaḥ pārthastasya ca dhīmataḥ| tasminnuttaraphalgunyāṃ pravṛtte svastivācane||

Verse 13

रक्षणे विस्मृता कुन्ती व्यग्रा ब्राह्मणभोजने। पुरोहितेन सहितान्ब्राह्मणान्पर्यवेषयत्।।

rakṣaṇe vismṛtā kuntī vyagrā brāhmaṇabhojane| purohitena sahitānbrāhmaṇānparyaveṣayat||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। दर्शनीयांस्ततः पुत्रान्पाण्डुः पञ्च महावने। तान्पश्यन्पर्वते रम्ये स्वबाहुबलमाश्रितः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| darśanīyāṃstataḥ putrānpāṇḍuḥ pañca mahāvane| tānpaśyanparvate ramye svabāhubalamāśritaḥ||

Verse 15

सुपुष्पितवने काले कदाचिन्मधुमाधवे। भूतसंमोहने राजा सभार्यो व्यचरद्वनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि चतुस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 134 ।।

supuṣpitavane kāle kadācinmadhumādhave| bhūtasaṃmohane rājā sabhāryo vyacaradvanam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi catustriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 134 ||

Verse 16

पलाशैस्तिलकैश्चूतैश्चम्पकैः पारिभद्रकैः। अन्यैश्च बहुभिर्वृक्षैः फलपुष्पसमृद्धिभिः।।

palāśaistilakaiścūtaiścampakaiḥ pāribhadrakaiḥ| anyaiśca bahubhirvṛkṣaiḥ phalapuṣpasamṛddhibhiḥ||

Verse 17

जलस्थानैश्च विविधैः पद्मिनीभिश्च शोभितम्। पाण्डोर्वनं तत्संप्रेक्ष्य प्रजज्ञे हृदि मन्मथः।।

jalasthānaiśca vividhaiḥ padminībhiśca śobhitam| pāṇḍorvanaṃ tatsaṃprekṣya prajajñe hṛdi manmathaḥ||

Verse 18

प्रहृष्टमनसं तत्र विचरन्तं यथाऽमरम्। तं माद्र्यनुजगामैका वसनं बिभ्रती शुभम्।।

prahṛṣṭamanasaṃ tatra vicarantaṃ yathā'maram| taṃ mādryanujagāmaikā vasanaṃ bibhratī śubham||

Verse 19

समीक्षमाणः स तु तां वयःस्थां तनुवाससम्। तस्य कामः प्रवृते गहनेऽग्निरिवोद्गतः।। मधुभाधवे चैत्रवैशाखयोः संधौ तदात्मके वसन्ते।।

samīkṣamāṇaḥ sa tu tāṃ vayaḥsthāṃ tanuvāsasam| tasya kāmaḥ pravṛte gahane'gnirivodgataḥ|| madhubhādhave caitravaiśākhayoḥ saṃdhau tadātmake vasante||

Verse 20

रहस्येकां तु तां दृष्ट्वा राजा राजीवलोचनाम्। न शशाक नियन्तुं तं कामं कामवशीकृतः।।

rahasyekāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā rājā rājīvalocanām| na śaśāka niyantuṃ taṃ kāmaṃ kāmavaśīkṛtaḥ||

Verse 21

अथ सोऽष्टादशे वर्षे ऋतौ माद्रमलङ्कृताम्। आजुहाव ततः पाण्डुः परीतात्मा यशस्विनीम्।।

atha so'ṣṭādaśe varṣe ṛtau mādramalaṅkṛtām| ājuhāva tataḥ pāṇḍuḥ parītātmā yaśasvinīm||

Verse 22

तत एनां बलाद्राजा निजग्राह रहोगताम्। वार्यमाणस्तया देव्या विस्फुरन्त्या यथाबलम्।।

tata enāṃ balādrājā nijagrāha rahogatām| vāryamāṇastayā devyā visphurantyā yathābalam||

Verse 23

स तु कामपरीतात्मा तं शापं नान्वबुध्यत। माद्रीं मैथुनधर्मेण सोऽन्वगच्छद्बलादिव।। वयः स्थां युवतीम्। तनुवाससं सूक्ष्मवस्त्रां किंचिद्विवृताङ्गामित्यर्थः।।

sa tu kāmaparītātmā taṃ śāpaṃ nānvabudhyata| mādrīṃ maithunadharmeṇa so'nvagacchadbalādiva|| vayaḥ sthāṃ yuvatīm| tanuvāsasaṃ sūkṣmavastrāṃ kiṃcidvivṛtāṅgāmityarthaḥ||

Verse 24

जीवितान्ताय कौरव्य मन्मथस्य वशं गतः। शापजं भयमुत्सृज्य विधिना संप्रचोदितः।।

jīvitāntāya kauravya manmathasya vaśaṃ gataḥ| śāpajaṃ bhayamutsṛjya vidhinā saṃpracoditaḥ||

Verse 25

तस्य कामात्मनो बुद्धिः साक्षात्कालेन मोहिता। संप्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रनष्टा सह चेतसा।। कामपरीतात्मा कामेन व्याप्तचित्तः।।

tasya kāmātmano buddhiḥ sākṣātkālena mohitā| saṃpramathyendriyagrāmaṃ pranaṣṭā saha cetasā|| kāmaparītātmā kāmena vyāptacittaḥ||

Verse 26

स तया सह संगम्य भार्यया कुरुनन्दनः। पाण्डुः परमधर्मात्मा युयुजे कालधर्मणा।। बुद्दिर्भयनिश्चयः। चेतसा विचारेण।।

sa tayā saha saṃgamya bhāryayā kurunandanaḥ| pāṇḍuḥ paramadharmātmā yuyuje kāladharmaṇā|| buddirbhayaniścayaḥ| cetasā vicāreṇa||

Verse 27

ततो माद्री समालिङ्ग्य राजानं गतचेतसम्। मुमोच दुःखजं शब्दं पुनः पुनरतीव हि।।

tato mādrī samāliṅgya rājānaṃ gatacetasam| mumoca duḥkhajaṃ śabdaṃ punaḥ punaratīva hi||

Verse 28

सह पुत्रैस्ततः कुन्ती माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। आजग्मुः सहितास्तत्र यत्र राजा तथागतः।। कालधर्मणा मृत्युना।।

saha putraistataḥ kuntī mādrīputrau ca pāṇḍavau| ājagmuḥ sahitāstatra yatra rājā tathāgataḥ|| kāladharmaṇā mṛtyunā||

Verse 29

ततो माद्र्यब्रवीद्राजन्नार्ता कुन्तीमिदं वचः। एकैव त्वमिहागच्छ तिष्ठन्त्वत्रैव दारकाः।।

tato mādryabravīdrājannārtā kuntīmidaṃ vacaḥ| ekaiva tvamihāgaccha tiṣṭhantvatraiva dārakāḥ||

Verse 30

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्यास्तत्रैवाधाय दरकान्। हता।हमिति विक्रुश्च सहसैवाजगाम सा।।

tacchrutvā vacanaṃ tasyāstatraivādhāya darakān| hatā|hamiti vikruśca sahasaivājagāma sā||

Verse 31

दृष्ट्वा पाण्डुं च माद्रीं च शयानौ धरणीतले। कुन्ती शोकपरीताङ्गी विललाप सुदुःखिता।।

dṛṣṭvā pāṇḍuṃ ca mādrīṃ ca śayānau dharaṇītale| kuntī śokaparītāṅgī vilalāpa suduḥkhitā||

Verse 32

रक्ष्यमाणो मया नित्यं वीरः सततमात्मवान्। कथं त्वामत्यतिक्रान्तः शापं जानन्वनौकसः।। तथागतः मृतः।।

rakṣyamāṇo mayā nityaṃ vīraḥ satatamātmavān| kathaṃ tvāmatyatikrāntaḥ śāpaṃ jānanvanaukasaḥ|| tathāgataḥ mṛtaḥ||

Verse 33

ननु नाम त्वया माद्रि रक्षितव्यो नराधिपः। सा कथं लोभितवती विजने त्वं नराधिपम्।।

nanu nāma tvayā mādri rakṣitavyo narādhipaḥ| sā kathaṃ lobhitavatī vijane tvaṃ narādhipam||

Verse 34

कथं दीनस्य सततं त्वामासाद्य रहोगताम्। तं विचिन्तयतः शापं प्रहर्षः समजायत।। त्वामत्यतिक्रान्तो बलादाक्रान्तवान्। शोकाकुलत्वादतिशब्दस्याभ्यासः।।

kathaṃ dīnasya satataṃ tvāmāsādya rahogatām| taṃ vicintayataḥ śāpaṃ praharṣaḥ samajāyata|| tvāmatyatikrānto balādākrāntavān| śokākulatvādatiśabdasyābhyāsaḥ||

Verse 35

धन्या त्वमसि बाह्लीकि मत्तो भाग्यतरा तथा। दृष्टवत्यसि यद्वक्त्रं प्रहृष्टस्य महीपतेः।।

dhanyā tvamasi bāhlīki matto bhāgyatarā tathā| dṛṣṭavatyasi yadvaktraṃ prahṛṣṭasya mahīpateḥ||

Verse 36

माद्र्युवाच। विलपन्त्या मया देवि वार्यमाणेन चासकृत्। आत्मा न वारितोऽनेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षुणा।। प्रहर्षः कामः।।

mādryuvāca| vilapantyā mayā devi vāryamāṇena cāsakṛt| ātmā na vārito'nena satyaṃ diṣṭaṃ cikīrṣuṇā|| praharṣaḥ kāmaḥ||

Verse 37

वैशंपायान उवाच। तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्निदीपिता। पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः।।

vaiśaṃpāyāna uvāca| tasyāstadvacanaṃ śrutvā kuntī śokāgnidīpitā| papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ||

Verse 38

निश्चेष्टा पतिता भूमौ मोहेन न चचाल सा। तस्मिन्क्षणे कृतस्नानमहताम्बरसंवृतम्।।

niśceṣṭā patitā bhūmau mohena na cacāla sā| tasminkṣaṇe kṛtasnānamahatāmbarasaṃvṛtam||

Verse 39

अलङ्कारकृतं पाण्डुं शयानं शयने शुभे। कुन्तीमुत्थाप्य माद्री तु मोहेनाविष्टचेतनाम्।।

alaṅkārakṛtaṃ pāṇḍuṃ śayānaṃ śayane śubhe| kuntīmutthāpya mādrī tu mohenāviṣṭacetanām||

Verse 40

आर्ये एहीति तां कुन्तीं दर्शयामास कौरव। पादयोः पतिता कुन्ती पुनरुत्थाय भूमिपम्।।

ārye ehīti tāṃ kuntīṃ darśayāmāsa kaurava| pādayoḥ patitā kuntī punarutthāya bhūmipam||

Verse 41

रक्तचन्दनदिग्धांङ्गं महारजनवाससम्। सस्मितेन च वक्त्रेण वदन्तमिव भारतम्।।

raktacandanadigdhāṃṅgaṃ mahārajanavāsasam| sasmitena ca vaktreṇa vadantamiva bhāratam||

Verse 42

परिरभ्य ततो मोहाद्विललापाकुलेन्द्रिया। माद्री चापि समालिङ्ग्य राजानं विललाप सा।।

parirabhya tato mohādvilalāpākulendriyā| mādrī cāpi samāliṅgya rājānaṃ vilalāpa sā||

Verse 43

तं तथा शायिनं पुत्रा ऋषयः सह चारणैः। अभ्येत्य सहिताः सर्वे शोकादश्रूण्यवर्तयन्।।

taṃ tathā śāyinaṃ putrā ṛṣayaḥ saha cāraṇaiḥ| abhyetya sahitāḥ sarve śokādaśrūṇyavartayan||

Verse 44

अस्तं गतमिवादित्यं संशुष्कमिव सागरम्। दृष्ट्वा पाण्डुं नरव्याघ्रं शोचन्ति स्म महर्षयः।।

astaṃ gatamivādityaṃ saṃśuṣkamiva sāgaram| dṛṣṭvā pāṇḍuṃ naravyāghraṃ śocanti sma maharṣayaḥ||

Verse 45

समानशोका ऋषयः पाण्डवाश्च बभूविरे। ते समाश्वासिते विप्रैर्विलेपतुरनिन्दिते।।

samānaśokā ṛṣayaḥ pāṇḍavāśca babhūvire| te samāśvāsite viprairvilepaturanindite||

Verse 46

कुन्त्युवाच। हा राजन्कस्य नो हित्वा गच्छसि त्रिदशालयम्। हा राजन्मम मन्दायाः कथं माद्रीं समेत्य वै।।

kuntyuvāca| hā rājankasya no hitvā gacchasi tridaśālayam| hā rājanmama mandāyāḥ kathaṃ mādrīṃ sametya vai||

Verse 47

निधनं प्राप्तवान्राजन्मद्भाग्यपरिसंक्षयात्। युधिष्ठिरं भीमसेनमर्जुनं च यमावुभौ।।

nidhanaṃ prāptavānrājanmadbhāgyaparisaṃkṣayāt| yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenamarjunaṃ ca yamāvubhau||

Verse 48

कस्य हित्वा प्रियान्पुत्रान्प्रयातोऽसि विशांपते। नूनं त्वां त्रिदशा देवाः प्रतिनन्दन्ति भारत।।

kasya hitvā priyānputrānprayāto'si viśāṃpate| nūnaṃ tvāṃ tridaśā devāḥ pratinandanti bhārata||

Verse 49

यतो हि तप उग्रं वै चरितं ब्रह्मसंसदि। आवाभ्यां सहितो राजन्गमिष्यसि दिवं शुभम्।।

yato hi tapa ugraṃ vai caritaṃ brahmasaṃsadi| āvābhyāṃ sahito rājangamiṣyasi divaṃ śubham||

Verse 50

आजमीढाजमीढानां कर्मणा चरतां गतिम्। ननु नाम सहावाभ्यां गमिष्यामीति यत्त्वया।।

ājamīḍhājamīḍhānāṃ karmaṇā caratāṃ gatim| nanu nāma sahāvābhyāṃ gamiṣyāmīti yattvayā||

Verse 51

प्रतिज्ञाता कुरुश्रेष्ठ यदाऽस्मि वनमागता। आवाभ्यां चैव सहितो गमिष्यसि विशांपते। मुहूर्तं क्षम्यतां राजन्द्रक्ष्येऽहं च मुखं तव।।

pratijñātā kuruśreṣṭha yadā'smi vanamāgatā| āvābhyāṃ caiva sahito gamiṣyasi viśāṃpate| muhūrtaṃ kṣamyatāṃ rājandrakṣye'haṃ ca mukhaṃ tava||

Verse 52

वैशंपायन उवाच। विलपित्वा भृशं चैव निःसंज्ञे पतिते भुवि। यथा हते मृगे मृग्यौ लुब्धैर्वनगते तथा।।

vaiśaṃpāyana uvāca| vilapitvā bhṛśaṃ caiva niḥsaṃjñe patite bhuvi| yathā hate mṛge mṛgyau lubdhairvanagate tathā||

Verse 53

युधिष्ठिरमुखाः सर्वे पाण्डवा वेदपरागाः। तेऽभ्यागत्य पितुर्मूले निःसंज्ञाः पतिता भुवि।।

yudhiṣṭhiramukhāḥ sarve pāṇḍavā vedaparāgāḥ| te'bhyāgatya piturmūle niḥsaṃjñāḥ patitā bhuvi||

Verse 54

पाण्डोः पादौ परिष्वज्य विलपन्ति स्म पाण्डवाः। हा विनष्टाः स्म तातेति हा अनाथा भवामहे।।

pāṇḍoḥ pādau pariṣvajya vilapanti sma pāṇḍavāḥ| hā vinaṣṭāḥ sma tāteti hā anāthā bhavāmahe||

Verse 55

त्वद्विहीना महाप्राज्ञ कथं जीवाम बालकाः। लोकनाथस्य पुत्राः स्मो न सनाथा भवामहे।।

tvadvihīnā mahāprājña kathaṃ jīvāma bālakāḥ| lokanāthasya putrāḥ smo na sanāthā bhavāmahe||

Verse 56

क्षणेनैव महाराज अहो लोकस्य चित्रता। नास्मद्विधा राजपुत्रा अधन्याः सन्ति भारत।।

kṣaṇenaiva mahārāja aho lokasya citratā| nāsmadvidhā rājaputrā adhanyāḥ santi bhārata||

Verse 57

त्वद्विनाशाच्च राजेन्द्र राज्यप्रस्खलनात्तदा। पाण्डवाश्च वयं सर्वे प्राप्ताः स्म व्यसनं महत्।।

tvadvināśācca rājendra rājyapraskhalanāttadā| pāṇḍavāśca vayaṃ sarve prāptāḥ sma vyasanaṃ mahat||

Verse 58

किं करिष्यामहे राजन्कर्तव्यं च प्रसीदताम्। भीमसेन उवाच। हित्वा राज्यं च भोगांश्च शतशृङ्गनिवासिना।।

kiṃ kariṣyāmahe rājankartavyaṃ ca prasīdatām| bhīmasena uvāca| hitvā rājyaṃ ca bhogāṃśca śataśṛṅganivāsinā||

Verse 59

त्वया लब्धाः स्म राजेन्द्र महता तपसा वयम्। हित्वा मानं वनं गत्वा स्वयमाहृत्य भक्षणम्।।

tvayā labdhāḥ sma rājendra mahatā tapasā vayam| hitvā mānaṃ vanaṃ gatvā svayamāhṛtya bhakṣaṇam||

Verse 60

शाकमूलफलैर्वन्यैर्भरणं वै त्वया कृतम्। पुत्रानुत्पाद्य पितरो यमिच्छ्ति महातम्नः।।

śākamūlaphalairvanyairbharaṇaṃ vai tvayā kṛtam| putrānutpādya pitaro yamicchti mahātamnaḥ||

Verse 61

त्रिवर्गफलमिच्छन्तस्तस्य कालोऽयमागतः। अभुक्त्वैव फलं राजन्गन्तुं नार्हसि भारत।।

trivargaphalamicchantastasya kālo'yamāgataḥ| abhuktvaiva phalaṃ rājangantuṃ nārhasi bhārata||

Verse 62

इत्येवमुक्त्वा पितरं भीमोऽपि विललाप।।

ityevamuktvā pitaraṃ bhīmo'pi vilalāpa||

Verse 63

अर्जुन उवाच। प्रनष्टं भारतं वंशं पाण्डुना पुनरुद्धृतम्। तस्मिंस्तदा वनगते नष्टं राज्यमराजकम्।।

arjuna uvāca| pranaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ pāṇḍunā punaruddhṛtam| tasmiṃstadā vanagate naṣṭaṃ rājyamarājakam||

Verse 64

पुनर्निःसारितं क्षत्रं पाण्डुपुत्रैश्च पञ्चभिः। एतच्छ्रुत्वाऽनुमोदित्वा गन्तुमर्हसि शङ्कर।।

punarniḥsāritaṃ kṣatraṃ pāṇḍuputraiśca pañcabhiḥ| etacchrutvā'numoditvā gantumarhasi śaṅkara||

Verse 65

इत्येवमुक्त्वा पितरं विललाप धनञ्जयः। यमावूचतुः। दुःसहं च तपः कृत्वा लब्ध्वा नो भरतर्षभ।।

ityevamuktvā pitaraṃ vilalāpa dhanañjayaḥ| yamāvūcatuḥ| duḥsahaṃ ca tapaḥ kṛtvā labdhvā no bharatarṣabha||

Verse 66

पुत्रलाभस्य महतः शुश्रूषादिफलं त्वया। न चावाप्तं किंचिदेव पुरा दशरथो यथा।।

putralābhasya mahataḥ śuśrūṣādiphalaṃ tvayā| na cāvāptaṃ kiṃcideva purā daśaratho yathā||

Verse 67

एवमुक्त्वा यमौ चापि विलेपतुरथातुरौ।।

evamuktvā yamau cāpi vilepaturathāturau||

Verse 68

कुन्त्युवाच। अहं ज्येष्ठा धर्मपत्नी ज्येष्ठं धर्मफलं मम। अवश्यं भाविनो भावान्मा मां माद्रि निवर्तय।।

kuntyuvāca| ahaṃ jyeṣṭhā dharmapatnī jyeṣṭhaṃ dharmaphalaṃ mama| avaśyaṃ bhāvino bhāvānmā māṃ mādri nivartaya||

Verse 69

अन्विष्यामीह भर्तारमहं प्रेतवशं गतम्। उत्तिष्ठ त्वं विसृज्यैनमिमान्रक्षस्व दारकान्।। आत्मा चित्तम्। दिष्टं शापजं दुरदृष्टम्।।

anviṣyāmīha bhartāramahaṃ pretavaśaṃ gatam| uttiṣṭha tvaṃ visṛjyainamimānrakṣasva dārakān|| ātmā cittam| diṣṭaṃ śāpajaṃ duradṛṣṭam||

Verse 70

अवाप्य पुत्रांल्लब्धार्थान्वीरपत्नीत्वमर्थये। वैशंपायन उवाच। मद्रराजसुता कुन्तीमिदं वचनमब्रवीत्।।

avāpya putrāṃllabdhārthānvīrapatnītvamarthaye| vaiśaṃpāyana uvāca| madrarājasutā kuntīmidaṃ vacanamabravīt||

Verse 71

अहमेवानुयास्यामि भर्तारमपलापिनम्। न हि तृप्ताऽस्मि कामानां ज्येष्ठा मामनुमन्यताम्।।

ahamevānuyāsyāmi bhartāramapalāpinam| na hi tṛptā'smi kāmānāṃ jyeṣṭhā māmanumanyatām||

Verse 72

मां चाभिगम्य क्षीणोऽयं कामाद्भरतसत्तमः। समुच्छिद्यामि तत्कामं कथं नु यमसादने।।

māṃ cābhigamya kṣīṇo'yaṃ kāmādbharatasattamaḥ| samucchidyāmi tatkāmaṃ kathaṃ nu yamasādane||

Verse 73

मम हतोर्हि राजाऽयं दिवं राजर्पिसत्तमः। न चैव तादृशी बुद्धिर्बान्धवाश्च न तादृशाः।।

mama hatorhi rājā'yaṃ divaṃ rājarpisattamaḥ| na caiva tādṛśī buddhirbāndhavāśca na tādṛśāḥ||

Verse 74

न चोत्सहे धारयितुं प्राणान्भर्त्रा विना कृता। तस्मात्तमनुयास्यामि यान्तं वैवस्वतक्षयम्।।

na cotsahe dhārayituṃ prāṇānbhartrā vinā kṛtā| tasmāttamanuyāsyāmi yāntaṃ vaivasvatakṣayam||

Verse 75

वर्तेयं न समां वृत्तिं जात्वहं न सुतेषु ते। तथाहि वर्तमानां मामधर्मः संस्पृशेन्महान्।।

varteyaṃ na samāṃ vṛttiṃ jātvahaṃ na suteṣu te| tathāhi vartamānāṃ māmadharmaḥ saṃspṛśenmahān||

Verse 76

तस्मान्मे सुतयोर्देवि वर्तितव्यं स्वपुत्रवत्। अन्वेष्यामि च भर्तारं व्रजन्तं यमसादनम्।।

tasmānme sutayordevi vartitavyaṃ svaputravat| anveṣyāmi ca bhartāraṃ vrajantaṃ yamasādanam||

Verse 77

मां हि कामयमानोऽयं राजा प्रेतवशं गतः। राज्ञः शरीरेण सह मामपीदं कलेवरम्।।

māṃ hi kāmayamāno'yaṃ rājā pretavaśaṃ gataḥ| rājñaḥ śarīreṇa saha māmapīdaṃ kalevaram||

Verse 78

दग्धव्यं सुप्रतिच्छन्नं त्वेतदार्ये प्रियं कुरु। दारकेष्वप्रमत्ता त्वं भवेश्चाभिहिता मया। अतोऽहं न प्रपश्यामि संदेष्टव्यं हितं तव।।

dagdhavyaṃ supraticchannaṃ tvetadārye priyaṃ kuru| dārakeṣvapramattā tvaṃ bhaveścābhihitā mayā| ato'haṃ na prapaśyāmi saṃdeṣṭavyaṃ hitaṃ tava||

Verse 79

वैशंपायन उवाच। ऋषयस्तान्समाश्वास्य पाण्डवान्सत्यविक्रमान्। ऊचुः कुन्तीं च माद्रीं च समाश्वास्य तपस्विनः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ṛṣayastānsamāśvāsya pāṇḍavānsatyavikramān| ūcuḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samāśvāsya tapasvinaḥ||

Verse 80

सुभगे बालपुत्रा तु न मर्तव्यं तथंचन। पाण्डवांश्चापि नेष्यामः कुरुराष्ट्रं परन्तपान्।।

subhage bālaputrā tu na martavyaṃ tathaṃcana| pāṇḍavāṃścāpi neṣyāmaḥ kururāṣṭraṃ parantapān||

Verse 81

अधर्मेष्वर्थजातेषु धृतराष्ट्रश्च लोभवान्। स कदाचिन्न वर्तेत पाण्डवेषु यथाविधि।।

adharmeṣvarthajāteṣu dhṛtarāṣṭraśca lobhavān| sa kadācinna varteta pāṇḍaveṣu yathāvidhi||

Verse 82

कुन्त्याश्च वृष्णयो नाथाः कुन्तिभोजस्तथैव च। माद्र्याश्च बलिनांश्रेष्ठः शल्यो भ्राता महारथः।।

kuntyāśca vṛṣṇayo nāthāḥ kuntibhojastathaiva ca| mādryāśca balināṃśreṣṭhaḥ śalyo bhrātā mahārathaḥ||

Verse 83

भर्त्रा तु मरणं सार्धं फलवन्नात्र संशयः। युवाभ्यां दुष्करं चैतद्वदन्ति द्विजपुङ्गवाः।।

bhartrā tu maraṇaṃ sārdhaṃ phalavannātra saṃśayaḥ| yuvābhyāṃ duṣkaraṃ caitadvadanti dvijapuṅgavāḥ||

Verse 84

मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्यव्रते स्थिता। यमैश्च नियमैः पूता मनोवाक्कायजैः शुभा।।

mṛte bhartari sādhvī strī brahmacaryavrate sthitā| yamaiśca niyamaiḥ pūtā manovākkāyajaiḥ śubhā||

Verse 85

भर्तारं चिन्तयन्ती सा भर्तारं निस्तरेच्छुभा। तारितश्चापि भर्ता स्यादात्मा पुत्रस्तथैव च।।

bhartāraṃ cintayantī sā bhartāraṃ nistarecchubhā| tāritaścāpi bhartā syādātmā putrastathaiva ca||

Verse 86

तस्माञ्जीवितमेवैतद्युवयोर्विद्म शोभनम्।।

tasmāñjīvitamevaitadyuvayorvidma śobhanam||

Verse 87

कुन्त्युवाच। यथा पाण्डोस्तु निर्देशस्तथा विप्रगणस्य च। आज्ञा शिरसि निक्षिप्ता करिष्यामि च तत्तथा।।

kuntyuvāca| yathā pāṇḍostu nirdeśastathā vipragaṇasya ca| ājñā śirasi nikṣiptā kariṣyāmi ca tattathā||

Verse 88

यदाद्दुर्भगवन्तोऽपि तन्मन्ये शोभनं परम्। भर्तुश्च मम पुत्राणामात्मनश्च न संशयः।।

yadāddurbhagavanto'pi tanmanye śobhanaṃ param| bhartuśca mama putrāṇāmātmanaśca na saṃśayaḥ||

Verse 89

माद्र्युवाच। कुन्ती समर्था पुत्राणां योगक्षेमस्य धारणे। अस्या हि न समा बुद्ध्या यद्यपि स्यादरुन्धती।।

mādryuvāca| kuntī samarthā putrāṇāṃ yogakṣemasya dhāraṇe| asyā hi na samā buddhyā yadyapi syādarundhatī||

Verse 90

कुन्त्याश्च वृष्णयो नाथाः कुन्तिभोजस्तथैव च। नाहं त्वमिव पुत्राणां समर्था धारणे तथा।।

kuntyāśca vṛṣṇayo nāthāḥ kuntibhojastathaiva ca| nāhaṃ tvamiva putrāṇāṃ samarthā dhāraṇe tathā||

Verse 91

साऽहं भर्तारमन्विष्ये संतृप्ता नापि भोगतः। भर्तृलोकस्य तु ज्येष्ठा देवी मामनुमन्यताम्।।

sā'haṃ bhartāramanviṣye saṃtṛptā nāpi bhogataḥ| bhartṛlokasya tu jyeṣṭhā devī māmanumanyatām||

Verse 92

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य सत्यसन्धस्य धीमतः। पादौ परिचरिष्यामि तथार्याऽद्यानुमन्यताम्।।

dharmajñasya kṛtajñasya satyasandhasya dhīmataḥ| pādau paricariṣyāmi tathāryā'dyānumanyatām||

Verse 93

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा तदा राजन्मद्रराजसुता शुभा। ददौ कुन्त्यै यमौ माद्री शिरसाऽभिप्रणम्य च।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā tadā rājanmadrarājasutā śubhā| dadau kuntyai yamau mādrī śirasā'bhipraṇamya ca||

Verse 94

अभिवाद्य महर्षीन्सा परिष्वज्य च पाण्डवान्। मूर्ध्न्युपाघ्राय बहुशः पार्थानात्मसुतौ तदा।।

abhivādya maharṣīnsā pariṣvajya ca pāṇḍavān| mūrdhnyupāghrāya bahuśaḥ pārthānātmasutau tadā||

Verse 95

हस्ते युधिष्ठिरं गृह्य माद्री वाक्यमभाषत। कुन्ती माता अहं धात्री युष्माकं तु पिता मृतः।।

haste yudhiṣṭhiraṃ gṛhya mādrī vākyamabhāṣata| kuntī mātā ahaṃ dhātrī yuṣmākaṃ tu pitā mṛtaḥ||

Verse 96

युधिष्ठिरः पिता ज्येष्ठश्चतुर्णां धर्मतः सदा। वृद्धाद्युपासनासक्ताः सत्यधर्मपरायणाः।।

yudhiṣṭhiraḥ pitā jyeṣṭhaścaturṇāṃ dharmataḥ sadā| vṛddhādyupāsanāsaktāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ||

Verse 97

तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम्। तस्मात्सर्वे कुरुध्वं वै गुरुवृत्तिमतन्द्रिताः।।

tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam| tasmātsarve kurudhvaṃ vai guruvṛttimatandritāḥ||

Verse 98

वैशंपायन उवाच। ऋषीणां च पृथायाश्च नमस्कृत्य पुनःपुनः। आयासकृपणा माद्री प्रत्युवाच पृथां तदा।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ṛṣīṇāṃ ca pṛthāyāśca namaskṛtya punaḥpunaḥ| āyāsakṛpaṇā mādrī pratyuvāca pṛthāṃ tadā||

Verse 99

माद्र्युवाच। ऋषीणां संनिधावेषां यथा वागभ्युदीरिता। दिदृक्षमाणायाः स्वर्गं न ममैषा वृथा भवेत्।।

mādryuvāca| ṛṣīṇāṃ saṃnidhāveṣāṃ yathā vāgabhyudīritā| didṛkṣamāṇāyāḥ svargaṃ na mamaiṣā vṛthā bhavet||

Verse 100

धन्या त्वमसि वार्ष्णेयि नास्ति स्त्री सदृशी त्वया। वीर्यं तेजश्च योगं च माहात्म्यं च यशस्विनाम्।।

dhanyā tvamasi vārṣṇeyi nāsti strī sadṛśī tvayā| vīryaṃ tejaśca yogaṃ ca māhātmyaṃ ca yaśasvinām||

Verse 101

कुन्ति द्रक्ष्यसि पुत्राणां पञ्चानाममितौजसाम्। आर्या चाप्यभिवाद्या च मम पूज्या च सर्वतः।।

kunti drakṣyasi putrāṇāṃ pañcānāmamitaujasām| āryā cāpyabhivādyā ca mama pūjyā ca sarvataḥ||

Verse 102

ज्येष्ठा वरिष्ठा त्वं देवि भूषिता स्वगुणैः शुभैः। अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि त्वया यावनन्दिनि।।

jyeṣṭhā variṣṭhā tvaṃ devi bhūṣitā svaguṇaiḥ śubhaiḥ| abhyanujñātumicchāmi tvayā yāvanandini||

Verse 103

धर्मं स्वर्गं च कीर्तिं च त्वत्कृतेऽहमवाप्नुयाम्। यथा तथा विधत्स्वेह मा च कार्षीर्विचारणां।।

dharmaṃ svargaṃ ca kīrtiṃ ca tvatkṛte'hamavāpnuyām| yathā tathā vidhatsveha mā ca kārṣīrvicāraṇāṃ||

Verse 104

वैशंपायन उवाच। बाष्पसंदिग्धया वाचा कुन्त्युवाच यशस्विनी। अनुज्ञाताऽसि कल्याणि त्रिदिवे सङ्गमोऽस्तु ते।।

vaiśaṃpāyana uvāca| bāṣpasaṃdigdhayā vācā kuntyuvāca yaśasvinī| anujñātā'si kalyāṇi tridive saṅgamo'stu te||

Verse 105

भर्त्रा सह विशालिक्षि क्षिप्रमद्यैव भामिनि। संगतास्वर्गलोके त्वं रमेथाः शाश्वतीः समाः।।

bhartrā saha viśālikṣi kṣipramadyaiva bhāmini| saṃgatāsvargaloke tvaṃ ramethāḥ śāśvatīḥ samāḥ||

Verse 106

वैशंपायन उवाच। ततः पुरोहितः स्नात्वा प्रेतकर्मणि पारगः। हिरण्यशकलानाज्यं तिलं दधि च तण्डुलान्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ purohitaḥ snātvā pretakarmaṇi pāragaḥ| hiraṇyaśakalānājyaṃ tilaṃ dadhi ca taṇḍulān||

Verse 107

उदकुम्भांश्च परशुं समानीय तपस्विभिः। अश्वमेधाग्निमाहृत्य यथान्यायं समन्ततः।।

udakumbhāṃśca paraśuṃ samānīya tapasvibhiḥ| aśvamedhāgnimāhṛtya yathānyāyaṃ samantataḥ||

Verse 108

काश्यपः कारयामास पाण्डोः प्रेतस्य तां क्रियाम्। पुरोहितोक्तविधिना पाण्डोः पुत्रो युधिष्ठिरः।।

kāśyapaḥ kārayāmāsa pāṇḍoḥ pretasya tāṃ kriyām| purohitoktavidhinā pāṇḍoḥ putro yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 109

तेनाग्निनाऽदहत्पाण्डुं कृत्वा चापि क्रियास्तदा। रुदञ्छोकाभिसंतप्तः पपात भुवि पाण्डवः।।

tenāgninā'dahatpāṇḍuṃ kṛtvā cāpi kriyāstadā| rudañchokābhisaṃtaptaḥ papāta bhuvi pāṇḍavaḥ||

Verse 110

ऋषीन्पुत्रान्पृथां चैव विसृज्य च नृपात्मज। नमस्कृत्य चिताग्निस्थं धर्मपत्नी नरर्षभम्।।

ṛṣīnputrānpṛthāṃ caiva visṛjya ca nṛpātmaja| namaskṛtya citāgnisthaṃ dharmapatnī nararṣabham||

Verse 111

मद्रराजसुता तूर्णमन्वारोहद्यशस्विनी।।

madrarājasutā tūrṇamanvārohadyaśasvinī||

Verse 112

अहताम्बरसंवीतो भ्रातृभिः सहितोऽनघः। उदकं कृतवांस्तत्र पुरोहितमते स्थितः।।

ahatāmbarasaṃvīto bhrātṛbhiḥ sahito'naghaḥ| udakaṃ kṛtavāṃstatra purohitamate sthitaḥ||

Verse 113

अर्हतस्तस्य कृत्यानि शतशृङ्गनिवासिनः। तापसा विधिवच्चक्रुश्चारणा ऋषिभिः सह।।

arhatastasya kṛtyāni śataśṛṅganivāsinaḥ| tāpasā vidhivaccakruścāraṇā ṛṣibhiḥ saha||