Adhyaya 133

Verse 1

अश्विभ्यां माद्र्यां नकुलसहदेवयोरुत्पत्तिः।। 1 ।। युधिष्ठिरादीनां नामकरणम्।। 2 ।। वसुदेवप्रेषितेन पुरोहितेन पाण्डवानामुपनयनादिसंस्कारकरणम्।। 3 ।। पाण्डवानां शुक्राद्धनुर्वेदशिक्षणम्।। 4 ।। वैशंपायन उवाच। कुन्तीपुत्रेषु जातेषु धृतराष्ट्रात्मजेषु च। मद्रराजसुता पाण्डुं रहो वचनमब्रवीत्।।

aśvibhyāṃ mādryāṃ nakulasahadevayorutpattiḥ|| 1 || yudhiṣṭhirādīnāṃ nāmakaraṇam|| 2 || vasudevapreṣitena purohitena pāṇḍavānāmupanayanādisaṃskārakaraṇam|| 3 || pāṇḍavānāṃ śukrāddhanurvedaśikṣaṇam|| 4 || vaiśaṃpāyana uvāca| kuntīputreṣu jāteṣu dhṛtarāṣṭrātmajeṣu ca| madrarājasutā pāṇḍuṃ raho vacanamabravīt||

Verse 2

न मेऽस्ति त्वयि सन्तापो विगुणेऽपि परन्तप। नावरत्वे वरार्हायाः स्थित्वा चानघ नित्यदा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि त्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 133 ।।

na me'sti tvayi santāpo viguṇe'pi parantapa| nāvaratve varārhāyāḥ sthitvā cānagha nityadā|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi trayastriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 133 ||

Verse 3

गान्धार्याश्चैव नृपते जातं पुत्रशतं तथा। श्रुत्वा न मे तथा दुःखमभवत्कुरुनन्दन।।

gāndhāryāścaiva nṛpate jātaṃ putraśataṃ tathā| śrutvā na me tathā duḥkhamabhavatkurunandana||

Verse 4

इदं तु मे महद्दुःखं तुल्यतायामपुत्रता। दिष्ट्या त्विदानीं भर्तुर्मे कुन्त्यामप्यस्ति सन्ततिः।।

idaṃ tu me mahadduḥkhaṃ tulyatāyāmaputratā| diṣṭyā tvidānīṃ bharturme kuntyāmapyasti santatiḥ||

Verse 5

यदि त्वपत्यसन्तानं कुन्तिराजसुता मयि। कुर्यादनुग्रहो मे स्यात्तव चापि हितं भवेत्।।

yadi tvapatyasantānaṃ kuntirājasutā mayi| kuryādanugraho me syāttava cāpi hitaṃ bhavet||

Verse 6

संरम्भो हि सपत्नीत्वाद्वक्तुं कुन्तिसुतां प्रति। यदि तु त्वं प्रसन्नो मे स्वयमेनां प्रचोदय।। विगुणे प्रजोत्पादनानधिकृते। अवरत्वे कनिष्ठात्वे। वरार्हायाः कृन्त्या अपेक्षया।।

saṃrambho hi sapatnītvādvaktuṃ kuntisutāṃ prati| yadi tu tvaṃ prasanno me svayamenāṃ pracodaya|| viguṇe prajotpādanānadhikṛte| avaratve kaniṣṭhātve| varārhāyāḥ kṛntyā apekṣayā||

Verse 7

पाण्डुरुवाच। ममाप्येष सदा माद्रि हृद्यर्थः परिवर्तते। न तु त्वां प्रसहे वक्तुमिष्टानिष्टविवक्षया।। संरम्भोऽभिमानः।।

pāṇḍuruvāca| mamāpyeṣa sadā mādri hṛdyarthaḥ parivartate| na tu tvāṃ prasahe vaktumiṣṭāniṣṭavivakṣayā|| saṃrambho'bhimānaḥ||

Verse 8

तव त्विदं मतं मत्वा प्रयतिष्याम्यतः परम्। मन्ये ध्रुवं मयोक्ता सा वचनं प्रतिपत्स्यते।। इष्टमनिष्टं वा वक्ष्यसीति संदेहेन।।

tava tvidaṃ mataṃ matvā prayatiṣyāmyataḥ param| manye dhruvaṃ mayoktā sā vacanaṃ pratipatsyate|| iṣṭamaniṣṭaṃ vā vakṣyasīti saṃdehena||

Verse 9

वैशंपायन उवाच। ततः कुन्तीं पुनः पाण्डुर्विविक्त इदमब्रवीत्। अनुगृह्णीष्व कल्याणि मद्रराजसुतामपि। कुलस्य मम सन्तानं लोकस्य च कुरु प्रियम्।। प्रतिपत्स्यते अङ्गीकरिष्यति।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ kuntīṃ punaḥ pāṇḍurvivikta idamabravīt| anugṛhṇīṣva kalyāṇi madrarājasutāmapi| kulasya mama santānaṃ lokasya ca kuru priyam|| pratipatsyate aṅgīkariṣyati||

Verse 10

मम चापिण्डनाशाय पूर्वेषां च महात्मनाम्। मत्प्रियार्थं च कल्याणि कुरु कल्याणमुत्तमम्।। सतानमविच्छेदम्।।

mama cāpiṇḍanāśāya pūrveṣāṃ ca mahātmanām| matpriyārthaṃ ca kalyāṇi kuru kalyāṇamuttamam|| satānamavicchedam||

Verse 11

यशसोऽर्थाय चैव त्वं कुरु कर्म सुदुष्करम्। प्राप्याधिपत्यमिन्द्रेण यज्ञैरिष्टं यशोऽर्थिना।। मम पूर्वेषां चापिण्डनाशाय पिण्डविनाशाभावाय। बहुषु पुत्रेषु कस्यचिदपि पुत्रस्य संततेरविच्छेदसंभवादित्यर्थः।।

yaśaso'rthāya caiva tvaṃ kuru karma suduṣkaram| prāpyādhipatyamindreṇa yajñairiṣṭaṃ yaśo'rthinā|| mama pūrveṣāṃ cāpiṇḍanāśāya piṇḍavināśābhāvāya| bahuṣu putreṣu kasyacidapi putrasya saṃtateravicchedasaṃbhavādityarthaḥ||

Verse 12

तथा मन्त्रविदो विप्रास्तपस्तप्त्वा सुदुष्करम्। गुरूनभ्युपगच्छन्ति यशसोऽर्थाय भामिनि।।

tathā mantravido viprāstapastaptvā suduṣkaram| gurūnabhyupagacchanti yaśaso'rthāya bhāmini||

Verse 13

तथा राजर्षयः सर्वे ब्राह्मणाश्च तपोधनाः। चक्रुरुच्चावचं कर्म यशसोऽर्थाय दुष्करम्।।

tathā rājarṣayaḥ sarve brāhmaṇāśca tapodhanāḥ| cakruruccāvacaṃ karma yaśaso'rthāya duṣkaram||

Verse 14

सा त्वं माद्रीं प्लवेनैव तारयैनामनिन्दिते। अपत्यसंविधानेन परां कीर्तिमवाप्नुहि।।

sā tvaṃ mādrīṃ plavenaiva tārayaināmanindite| apatyasaṃvidhānena parāṃ kīrtimavāpnuhi||

Verse 15

कुन्त्युवाच। धर्मं वै धर्मशास्त्रोक्तं यथा वदसि तत्तथा। तस्मादनुग्रहं तस्याः करोमि कुरुनन्दन।।

kuntyuvāca| dharmaṃ vai dharmaśāstroktaṃ yathā vadasi tattathā| tasmādanugrahaṃ tasyāḥ karomi kurunandana||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। एवमुक्ताऽब्रवीन्मार्द्रीं सकृच्चिन्तय दैवतम्। तस्मात्ते भविताऽपत्यमनुरूपमसंशयम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktā'bravīnmārdrīṃ sakṛccintaya daivatam| tasmātte bhavitā'patyamanurūpamasaṃśayam||

Verse 17

ततो मन्त्रे कृते तस्मिन्विधिदृष्टेन कर्मणा। ततो राजसुता स्नाता शयने संविवेश ह।।

tato mantre kṛte tasminvidhidṛṣṭena karmaṇā| tato rājasutā snātā śayane saṃviveśa ha||

Verse 18

ततो माद्री विचार्यैका जगाम मनसाऽश्विनौ। तावागम्य सुतौ तस्यां जनयामासतुर्यमौ। नकुलं सहदेवं च रूपेणाप्रतिमौ भुवि।।

tato mādrī vicāryaikā jagāma manasā'śvinau| tāvāgamya sutau tasyāṃ janayāmāsaturyamau| nakulaṃ sahadevaṃ ca rūpeṇāpratimau bhuvi||

Verse 19

तथैव तावपि यमौ वागुवाचाशरीरिणी। धर्मतो भक्तितश्चैव शीलतो विनयैस्तथा।।

tathaiva tāvapi yamau vāguvācāśarīriṇī| dharmato bhaktitaścaiva śīlato vinayaistathā||

Verse 20

सत्वरूपगुणोपेतौ भवतोऽत्यश्विनाविति। मासते तेजसाऽत्यर्थं रूपद्रविणसंपदा।। यशस इति कृतकृत्या अपि यशोर्थं देवगुर्वाद्याराधनं कुर्वन्तीत्यर्थः।।

satvarūpaguṇopetau bhavato'tyaśvināviti| māsate tejasā'tyarthaṃ rūpadraviṇasaṃpadā|| yaśasa iti kṛtakṛtyā api yaśorthaṃ devagurvādyārādhanaṃ kurvantītyarthaḥ||

Verse 21

नामानि चक्रिरे तेषां शतशृङ्गनिवासिनः। भक्त्या च कर्मणा चैव तथाऽऽशीर्भिर्विशांपते।।

nāmāni cakrire teṣāṃ śataśṛṅganivāsinaḥ| bhaktyā ca karmaṇā caiva tathā''śīrbhirviśāṃpate||

Verse 22

ज्येष्ठं युधिष्ठिरेत्येवं भीमसेनेति मध्यमम्। अर्जुनेति तृतीयं च कुन्तीपुत्रानकल्पयन्।।

jyeṣṭhaṃ yudhiṣṭhiretyevaṃ bhīmaseneti madhyamam| arjuneti tṛtīyaṃ ca kuntīputrānakalpayan||

Verse 23

पूर्वजं नकुलेत्येवं सहदेवेति चापरम्। माद्रीपुत्रावकथयंस्ते विप्राः प्रीतमानसाः।।

pūrvajaṃ nakuletyevaṃ sahadeveti cāparam| mādrīputrāvakathayaṃste viprāḥ prītamānasāḥ||

Verse 24

अनुसंवत्सरं जाता अपि ते कुरुसत्तमाः। पाण्डुपुत्रा व्यराजन्त पञ्चसंवत्सरा इव।। अत्यश्विनौ अश्विभ्यामधिकौ।।

anusaṃvatsaraṃ jātā api te kurusattamāḥ| pāṇḍuputrā vyarājanta pañcasaṃvatsarā iva|| atyaśvinau aśvibhyāmadhikau||

Verse 25

महासत्त्वा महावीर्या महाबलपराक्रमाः। पाण्डुर्दृष्ट्वा सुतांस्तांस्तु देवरूपान्महौजसः।।

mahāsattvā mahāvīryā mahābalaparākramāḥ| pāṇḍurdṛṣṭvā sutāṃstāṃstu devarūpānmahaujasaḥ||

Verse 26

मुदं परमिकां लेभे ननन्द च नराधिपः। ऋषीणामपि सर्वेषां शतशृङ्गनिवासिनाम्।।

mudaṃ paramikāṃ lebhe nananda ca narādhipaḥ| ṛṣīṇāmapi sarveṣāṃ śataśṛṅganivāsinām||

Verse 27

प्रिया बभूवुस्तासां च तथैव मुनियोषिताम्। कुन्तीमथ पुनः पाण्डुर्माद्र्यर्थे समचोदयत्।।

priyā babhūvustāsāṃ ca tathaiva muniyoṣitām| kuntīmatha punaḥ pāṇḍurmādryarthe samacodayat||

Verse 28

तमुवाच पृथा राजन् रहस्युक्ता तदा सती। उक्ता सक्वद्द्वन्द्वमेषा लेभे तेनास्मि वञ्चिता।।

tamuvāca pṛthā rājan rahasyuktā tadā satī| uktā sakvaddvandvameṣā lebhe tenāsmi vañcitā||

Verse 29

बिभेम्यस्याः परिभवात्कुस्त्रीणां गतिरिदृशी। नाज्ञासिषमहं मूढा द्वन्द्वाह्वाने फलद्वयम्।।

bibhemyasyāḥ paribhavātkustrīṇāṃ gatiridṛśī| nājñāsiṣamahaṃ mūḍhā dvandvāhvāne phaladvayam||

Verse 30

तस्मान्नाहं नियोक्तव्या त्वयैषोऽस्तु वरो मम। एवं पाण्डोः सुताः पञ्च देवदत्ता महाबलाः।।

tasmānnāhaṃ niyoktavyā tvayaiṣo'stu varo mama| evaṃ pāṇḍoḥ sutāḥ pañca devadattā mahābalāḥ||

Verse 31

संभूताः कीर्तिमन्तश्च कुरुवंशविवर्धनाः। शुभलक्षणसंपन्नाः सोमवत्प्रियदर्शनाः।।

saṃbhūtāḥ kīrtimantaśca kuruvaṃśavivardhanāḥ| śubhalakṣaṇasaṃpannāḥ somavatpriyadarśanāḥ||

Verse 32

सिंहदर्पा महेष्वासाः सिंहविक्रान्तगामिनः। सिंहग्रीवा मनुष्येन्द्रा ववृधुर्देवविक्रमाः।।

siṃhadarpā maheṣvāsāḥ siṃhavikrāntagāminaḥ| siṃhagrīvā manuṣyendrā vavṛdhurdevavikramāḥ||

Verse 33

विवर्धमानास्ते तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ। विस्मयं जनयामासुर्महर्षीणां समेयुषाम्।।

vivardhamānāste tatra puṇye haimavate girau| vismayaṃ janayāmāsurmaharṣīṇāṃ sameyuṣām||

Verse 34

जातमात्रानुपादाय शतशृङ्गनिवासिनः। पाण्डोः पुत्रानमन्यन्त तापसाः स्वानिवात्मजान्।।

jātamātrānupādāya śataśṛṅganivāsinaḥ| pāṇḍoḥ putrānamanyanta tāpasāḥ svānivātmajān||

Verse 35

वैशंपायन उवाच। ततस्तु वृष्णयः सर्वे वसुदेवपुरोगमाः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tatastu vṛṣṇayaḥ sarve vasudevapurogamāḥ||

Verse 36

पाण्डुः शापभयाद्भीतः शतशृङ्गमुपेयिवान्। तत्रैव मुनिभिः सार्धं तापसोऽभूत्तपस्विभिः।।

pāṇḍuḥ śāpabhayādbhītaḥ śataśṛṅgamupeyivān| tatraiva munibhiḥ sārdhaṃ tāpaso'bhūttapasvibhiḥ||

Verse 37

शाकमूलफलाहारस्तपस्वी नियतेन्द्रियः। योगध्यानपरो राजा बभूवेति च वादकाः।।

śākamūlaphalāhārastapasvī niyatendriyaḥ| yogadhyānaparo rājā babhūveti ca vādakāḥ||

Verse 38

प्रबुवन्ति स्म बहवस्तच्छ्रुत्वा शोककर्शिताः। पाण्डोः प्रीतिसमायुक्ताः कदा श्रोष्याम संकथाः।।

prabuvanti sma bahavastacchrutvā śokakarśitāḥ| pāṇḍoḥ prītisamāyuktāḥ kadā śroṣyāma saṃkathāḥ||

Verse 39

इत्येवं कथयन्तस्ते वृष्णयः सह बान्धवैः। पाण्डोः पुत्रागमं श्रुत्वा सर्वे हर्षसमन्विताः।।

ityevaṃ kathayantaste vṛṣṇayaḥ saha bāndhavaiḥ| pāṇḍoḥ putrāgamaṃ śrutvā sarve harṣasamanvitāḥ||

Verse 40

सभाजयन्तस्तेऽन्योन्यं वसुदेवं वचोऽब्रुवन्। न भवेरन्क्रियाहीनाः पाण्डुपुत्रा महाबलाः।।

sabhājayantaste'nyonyaṃ vasudevaṃ vaco'bruvan| na bhaverankriyāhīnāḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ||

Verse 41

पाण्डोः प्रियहितान्वेषी प्रेषय त्वं पुरोहितम्। वसुदेवस्तथेत्युक्त्वा विससर्ज पुरोहितम्।।

pāṇḍoḥ priyahitānveṣī preṣaya tvaṃ purohitam| vasudevastathetyuktvā visasarja purohitam||

Verse 42

युक्तानि च कुमाराणां पारबर्हाण्यनेकशः। कुन्तीं माद्रीं च संदिश्य दासीदासपरिच्छदम्।।

yuktāni ca kumārāṇāṃ pārabarhāṇyanekaśaḥ| kuntīṃ mādrīṃ ca saṃdiśya dāsīdāsaparicchadam||

Verse 43

गावो हिरण्यं रौप्यं च प्रेषयामास भारत। तानि सर्वाणि संगृह्य प्रययौ स पुरोहितः।।

gāvo hiraṇyaṃ raupyaṃ ca preṣayāmāsa bhārata| tāni sarvāṇi saṃgṛhya prayayau sa purohitaḥ||

Verse 44

तमागतं द्विजश्रेष्ठं काश्यपं वै पुरोहितम्। पूजयामास विधिवत्पाण्डुः परपुरञ्जयः।।

tamāgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ kāśyapaṃ vai purohitam| pūjayāmāsa vidhivatpāṇḍuḥ parapurañjayaḥ||

Verse 45

पृथा माद्री च संहृष्टे वसुदेवं प्रशंसताम्। ततः पाण्डुः क्रियाः सर्वाः पाण्डवानामकारयत्।।

pṛthā mādrī ca saṃhṛṣṭe vasudevaṃ praśaṃsatām| tataḥ pāṇḍuḥ kriyāḥ sarvāḥ pāṇḍavānāmakārayat||

Verse 46

गर्भाधानादिकृत्यानि चौलोपनयनानि च। काश्यपः कृतवान्सर्वमुपाकर्म च भारत।।

garbhādhānādikṛtyāni caulopanayanāni ca| kāśyapaḥ kṛtavānsarvamupākarma ca bhārata||

Verse 47

चौलोपनयनादूर्ध्वमृषभाक्षा यशस्विनः। वैदिकाध्ययने सर्वे समपद्यन्त पारगाः।।

caulopanayanādūrdhvamṛṣabhākṣā yaśasvinaḥ| vaidikādhyayane sarve samapadyanta pāragāḥ||

Verse 48

शर्यातेः प्रथमः पुत्रः शुक्रो नाम परन्तपः। येन सागरपर्यन्ता धुषा निर्जिता मही।।

śaryāteḥ prathamaḥ putraḥ śukro nāma parantapaḥ| yena sāgaraparyantā dhuṣā nirjitā mahī||

Verse 49

अश्वमेधशतैरिष्ट्वा स महात्मा महामखैः। आराध्य देवताः सर्वाः पितॄनपि महामतिः।।

aśvamedhaśatairiṣṭvā sa mahātmā mahāmakhaiḥ| ārādhya devatāḥ sarvāḥ pitṝnapi mahāmatiḥ||

Verse 50

शतशृह्गे तपस्तेपे शाकमूलफलाशनः। तेनोपकरणश्रेष्ठैः शिक्षया चोपबृंहिताः।।

śataśṛhge tapastepe śākamūlaphalāśanaḥ| tenopakaraṇaśreṣṭhaiḥ śikṣayā copabṛṃhitāḥ||

Verse 51

तत्प्रसादाद्धनुर्वेदे समपद्यन्त पारगाः। गदायां पारगो भीमस्तोमरेषु युधिष्ठिरः।।

tatprasādāddhanurvede samapadyanta pāragāḥ| gadāyāṃ pārago bhīmastomareṣu yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 52

असिचर्मणि निष्णातौ यमौ सत्त्ववतां वरौ। धनुर्वेदे गतः पारं सव्यसाची परन्तपः।।

asicarmaṇi niṣṇātau yamau sattvavatāṃ varau| dhanurvede gataḥ pāraṃ savyasācī parantapaḥ||

Verse 53

शुक्रेण समनुज्ञातो मत्समोऽयमिति प्रभो। अनुज्ञाय ततो राजा शक्तिं खङ्गं ततः शरान्।।

śukreṇa samanujñāto matsamo'yamiti prabho| anujñāya tato rājā śaktiṃ khaṅgaṃ tataḥ śarān||

Verse 54

धनुश्च दमतां श्रेष्ठस्तालमात्रं महाप्रभम्। विपाठक्षुरनाराचान्गृध्रपक्षैरलङ्कृतान्।।

dhanuśca damatāṃ śreṣṭhastālamātraṃ mahāprabham| vipāṭhakṣuranārācāngṛdhrapakṣairalaṅkṛtān||

Verse 55

ददौ पार्थाय संहृष्टो महोरगसमप्रभान्। अवाप्य सर्वशस्त्राणि मुदितो वासवात्मजः।।

dadau pārthāya saṃhṛṣṭo mahoragasamaprabhān| avāpya sarvaśastrāṇi mudito vāsavātmajaḥ||

Verse 56

मेने सर्वान्महीपालानपर्याप्तान्स्वतेजसः।।

mene sarvānmahīpālānaparyāptānsvatejasaḥ||

Verse 57

एकवर्षान्तरास्त्वेवं परस्परमरिन्दमाः। अन्ववर्तन्त पार्थाश्च माद्रीपुत्रौ तथैव च।।

ekavarṣāntarāstvevaṃ parasparamarindamāḥ| anvavartanta pārthāśca mādrīputrau tathaiva ca||

Verse 58

ते च पञ्च शतं चैव कुरुवंशविवर्धनाः। सर्वे ववृधिरेऽल्पेन कालेनाप्स्विव पङ्कजाः।।

te ca pañca śataṃ caiva kuruvaṃśavivardhanāḥ| sarve vavṛdhire'lpena kālenāpsviva paṅkajāḥ||