Adhyaya 13

Verse 1

आस्तीकजरत्कार्वोराख्यानं।। 1 ।। जरत्कारोस्तत्पितॄणां च संवादः।। 2 ।। शौनक उवाच। किमर्थं राजशार्दूलः स राजा जनमेजयः। सर्पसत्रेण सर्पाणां गतोऽन्तं तद्वदस्व मे।।

āstīkajaratkārvorākhyānaṃ|| 1 || jaratkārostatpitṝṇāṃ ca saṃvādaḥ|| 2 || śaunaka uvāca| kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sa rājā janamejayaḥ| sarpasatreṇa sarpāṇāṃ gato'ntaṃ tadvadasva me||

Verse 2

निखिलेन यथातत्त्वं सौते सर्वमशेषतः। आस्तीकश्च द्विजश्रेष्ठः किमर्थं जपतां वरः।।

nikhilena yathātattvaṃ saute sarvamaśeṣataḥ| āstīkaśca dvijaśreṣṭhaḥ kimarthaṃ japatāṃ varaḥ||

Verse 3

मोक्षयामास भुजगान्प्रदीप्ताद्वसुरेतसः। कस्य पुत्रः स राजासीत्सर्पसत्रं य आहरत्।।

mokṣayāmāsa bhujagānpradīptādvasuretasaḥ| kasya putraḥ sa rājāsītsarpasatraṃ ya āharat||

Verse 4

स च द्विजातिप्रवरः कस्य पुत्रोऽभिधत्स्व मे। सौतिरुवाच। महदाक्यानमास्तीकं यथैतत्प्रोच्यते द्विज।।

sa ca dvijātipravaraḥ kasya putro'bhidhatsva me| sautiruvāca| mahadākyānamāstīkaṃ yathaitatprocyate dvija||

Verse 5

सर्वमेतदशेषेण शृणु मे वदतां वर। शौनक उवाच। श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण कथामेतां मनोरमाम्।।

sarvametadaśeṣeṇa śṛṇu me vadatāṃ vara| śaunaka uvāca| śrotumicchāmyaśeṣeṇa kathāmetāṃ manoramām||

Verse 6

आस्तीकस्य पुराणर्षेर्ब्राह्मणस्य यशस्विनः। सौतिरुवाच। इतिहासमिमं विप्राः पुराणं परिचक्षते।।

āstīkasya purāṇarṣerbrāhmaṇasya yaśasvinaḥ| sautiruvāca| itihāsamimaṃ viprāḥ purāṇaṃ paricakṣate||

Verse 7

कृष्णद्वैपायनप्रोक्तं नैमिषारण्यवासिषु। पूर्वं प्रचोदितः सूतः पिता मे लोमहर्षणः।।

kṛṣṇadvaipāyanaproktaṃ naimiṣāraṇyavāsiṣu| pūrvaṃ pracoditaḥ sūtaḥ pitā me lomaharṣaṇaḥ||

Verse 8

शिष्यो व्यासस्य मेधावी ब्राह्मणेष्विदमुक्तवान्। तस्मादहमुपश्रुत्य प्रवक्ष्यामि यथातथम्।।

śiṣyo vyāsasya medhāvī brāhmaṇeṣvidamuktavān| tasmādahamupaśrutya pravakṣyāmi yathātatham||

Verse 9

इदमास्तीकमाख्यानं तुभ्यं शौनक पृच्छते। कथयिष्याम्यशेषेण सर्वपापप्रणाशनम्।।

idamāstīkamākhyānaṃ tubhyaṃ śaunaka pṛcchate| kathayiṣyāmyaśeṣeṇa sarvapāpapraṇāśanam||

Verse 10

आस्तीकस्य पिता ह्यासीत्प्रजापतिसमः प्रभुः। ब्रह्मचारी यताहारस्तपस्युग्रे रतः सदा।।

āstīkasya pitā hyāsītprajāpatisamaḥ prabhuḥ| brahmacārī yatāhārastapasyugre rataḥ sadā||

Verse 11

जरत्कारुरिति ख्यात ऊर्ध्वरेता महातपाः। यायावराणां प्रवरो धर्मज्ञः संशितव्रतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि त्रयोदशोऽध्यायः।। 13 ।।

jaratkāruriti khyāta ūrdhvaretā mahātapāḥ| yāyāvarāṇāṃ pravaro dharmajñaḥ saṃśitavrataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi trayodaśo'dhyāyaḥ|| 13 ||

Verse 12

स कदाचिन्महाभागस्तपोबलसमन्वितः। चचार पृथिवीं सर्वां यत्रसायंगृहो मुनिः।। यायावराणां ग्रामैकरात्रवासिनां गृहस्थानां।।

sa kadācinmahābhāgastapobalasamanvitaḥ| cacāra pṛthivīṃ sarvāṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ|| yāyāvarāṇāṃ grāmaikarātravāsināṃ gṛhasthānāṃ||

Verse 13

तीर्थेषु च समाप्लावं कुर्वन्नटति सर्वशः। चरन्दीक्षां महातेजा दुश्चरामकृतात्मभिः।।

tīrtheṣu ca samāplāvaṃ kurvannaṭati sarvaśaḥ| carandīkṣāṃ mahātejā duścarāmakṛtātmabhiḥ||

Verse 14

वायुभक्षो निराहारः शुष्यन्ननिमिषो मुनिः। इतस्ततः परिचरन्दीप्तपावकसप्रभः।।

vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyannanimiṣo muniḥ| itastataḥ paricarandīptapāvakasaprabhaḥ||

Verse 15

अटमानः कदाचित्स्वान्स ददर्श पितामहान्। लम्बमानान्महागर्ते पादैरूर्ध्वैरवाङ्मुखान्।।

aṭamānaḥ kadācitsvānsa dadarśa pitāmahān| lambamānānmahāgarte pādairūrdhvairavāṅmukhān||

Verse 16

तानब्रवीत्स दृष्ट्वै जरत्कारुः पितामहान्। के भवन्तोऽवलम्बन्ते गर्ते ह्यस्मिन्नधोमुखाः।।

tānabravītsa dṛṣṭvai jaratkāruḥ pitāmahān| ke bhavanto'valambante garte hyasminnadhomukhāḥ||

Verse 17

वीरणस्तम्भके लग्नाः सर्वतः परिभक्षिते। मूषकेन निगूढेन गर्तेऽस्मिन्नित्यवासिना।।

vīraṇastambhake lagnāḥ sarvataḥ paribhakṣite| mūṣakena nigūḍhena garte'sminnityavāsinā||

Verse 18

पितर ऊचुः। यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः। संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्नधो गच्छाम मेदिनीम्।।

pitara ūcuḥ| yāyāvarā nāma vayamṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ| saṃtānaprakṣayādbrahmannadho gacchāma medinīm||

Verse 19

अस्माकं संततिस्त्वेको जरत्कारुरिति स्मृतः। मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एकं समास्थितः।।

asmākaṃ saṃtatistveko jaratkāruriti smṛtaḥ| mandabhāgyo'lpabhāgyānāṃ tapa ekaṃ samāsthitaḥ||

Verse 20

न स पुत्राञ्जनयितुं दारान्मूढश्चिकीर्षति। तेन लम्बामहे गर्ते संतानस्य क्षयादिह।।

na sa putrāñjanayituṃ dārānmūḍhaścikīrṣati| tena lambāmahe garte saṃtānasya kṣayādiha||

Verse 21

अनाथास्तेन नाथेन यथा दुष्कृतिनस्तथा। येषां तु संततिर्नास्ति मर्त्यलोके सुखावहा।।

anāthāstena nāthena yathā duṣkṛtinastathā| yeṣāṃ tu saṃtatirnāsti martyaloke sukhāvahā||

Verse 22

न ते लभन्ते वसतिं स्वर्गे पुण्यकृतोऽपि हि। कस्त्वं बन्धुरिवास्माकमनुशोचसि सत्तम।।

na te labhante vasatiṃ svarge puṇyakṛto'pi hi| kastvaṃ bandhurivāsmākamanuśocasi sattama||

Verse 23

ज्ञातुमिच्छामहे ब्रह्मन्को भवानिह नः स्थितः। किमर्थं चैव नः शोच्याननुशोचसि सत्तम।।

jñātumicchāmahe brahmanko bhavāniha naḥ sthitaḥ| kimarthaṃ caiva naḥ śocyānanuśocasi sattama||

Verse 24

जरत्कारुरुवाच। मम पूर्वे भवन्तो वै पितरः सपितामहाः। ब्रूत किं करवाण्यद्य जरत्कारुरहं स्वयम्।।

jaratkāruruvāca| mama pūrve bhavanto vai pitaraḥ sapitāmahāḥ| brūta kiṃ karavāṇyadya jaratkārurahaṃ svayam||

Verse 25

पितर ऊचुः। यतस्व यत्नवांस्तात संतानाय कुलस्य नः। आत्मनोऽर्थेऽस्मदर्थे च धर्म इत्येव वा विभो।।

pitara ūcuḥ| yatasva yatnavāṃstāta saṃtānāya kulasya naḥ| ātmano'rthe'smadarthe ca dharma ityeva vā vibho||

Verse 26

न हि धर्मफलैस्तात न तपोऽभिः सुसंचितैः। तां गतिं प्राप्नुवन्तीह पुत्रिणो यां व्रजन्ति वै।।

na hi dharmaphalaistāta na tapo'bhiḥ susaṃcitaiḥ| tāṃ gatiṃ prāpnuvantīha putriṇo yāṃ vrajanti vai||

Verse 27

तद्दारग्रहणे यत्नं संतत्यां च मनः कुरु। पुत्रकास्मन्नियोगात्त्वमेतन्नः परमं हितम्।।

taddāragrahaṇe yatnaṃ saṃtatyāṃ ca manaḥ kuru| putrakāsmanniyogāttvametannaḥ paramaṃ hitam||

Verse 28

जरत्कारुरुवाच। न दारान्वै करिष्येऽहं न धनं जीवितार्थतः। भवतां तु हितार्थाय करिष्ये दारसंग्रहम्।।

jaratkāruruvāca| na dārānvai kariṣye'haṃ na dhanaṃ jīvitārthataḥ| bhavatāṃ tu hitārthāya kariṣye dārasaṃgraham||

Verse 29

समयेन च कर्ताऽहमनेन विधिपूर्वकम्। तथा यद्युपलप्स्यामि करिष्ये नान्यथा ह्यहम्।।

samayena ca kartā'hamanena vidhipūrvakam| tathā yadyupalapsyāmi kariṣye nānyathā hyaham||

Verse 30

सनाम्नी या भवित्री मे दित्सिता चैव बन्धुभिः। भैक्ष्यवत्तामहं कन्यामुपयंस्ये विधानतः।। सायंकालस्तत्रैव गृहमस्येति यत्रसायंगृहः।।

sanāmnī yā bhavitrī me ditsitā caiva bandhubhiḥ| bhaikṣyavattāmahaṃ kanyāmupayaṃsye vidhānataḥ|| sāyaṃkālastatraiva gṛhamasyeti yatrasāyaṃgṛhaḥ||

Verse 31

दरिद्राय हि मे भार्यां को दास्यति विशेषतः। प्रतिग्रहीष्ये भिक्षां तु यदि कश्चित्प्रदास्यति।।

daridrāya hi me bhāryāṃ ko dāsyati viśeṣataḥ| pratigrahīṣye bhikṣāṃ tu yadi kaścitpradāsyati||

Verse 32

एवं दारक्रियाहेतोः प्रयतिष्ये पितामहाः। अनेन विधिना शश्वन्न करिष्येऽहमन्यथा।।

evaṃ dārakriyāhetoḥ prayatiṣye pitāmahāḥ| anena vidhinā śaśvanna kariṣye'hamanyathā||

Verse 33

तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै। शाश्वतं स्थानमासाद्य मोदन्तां पितरो मम।।

tatra cotpatsyate janturbhavatāṃ tāraṇāya vai| śāśvataṃ sthānamāsādya modantāṃ pitaro mama||