Adhyaya 129

Verse 1

धर्मात्कुन्त्यां युधिष्ठिरोत्पत्तिः।। 1 ।। कुन्त्याः पुत्रोत्पत्तिश्रवणेन दुःखितया गान्धार्यां घातितात्स्वोदरान्मांसपेशीजननम्।। 2 ।। मांसपेशीं एकोत्तरशतधा विभज्य पृथक्पृथक्कुण्डेषु निधाय रक्षणम्।। 3 ।। वने स्थितस्य पाण्डोः कुन्त्यां वायोर्भीमसेन्नोत्पत्तिः।। 4 ।। मातुरङ्कात्पतितेन भीमेन शैलशिलासंचूर्णनम्।। 5 ।। दुर्योधनोत्पत्तिः।। 6 ।। ततो मासेन धृतराष्ट्रस्य पुत्रशतोत्पत्तिः। दुःशलाजननं च।। 7 ।। कुन्त्युवाच। अपत्यकाम एवं स्यान्ममापत्यं भवेदिति। विप्रं वा गुणसंपन्नं सर्वभूतहिते रतम्।।

dharmātkuntyāṃ yudhiṣṭhirotpattiḥ|| 1 || kuntyāḥ putrotpattiśravaṇena duḥkhitayā gāndhāryāṃ ghātitātsvodarānmāṃsapeśījananam|| 2 || māṃsapeśīṃ ekottaraśatadhā vibhajya pṛthakpṛthakkuṇḍeṣu nidhāya rakṣaṇam|| 3 || vane sthitasya pāṇḍoḥ kuntyāṃ vāyorbhīmasennotpattiḥ|| 4 || māturaṅkātpatitena bhīmena śailaśilāsaṃcūrṇanam|| 5 || duryodhanotpattiḥ|| 6 || tato māsena dhṛtarāṣṭrasya putraśatotpattiḥ| duḥśalājananaṃ ca|| 7 || kuntyuvāca| apatyakāma evaṃ syānmamāpatyaṃ bhavediti| vipraṃ vā guṇasaṃpannaṃ sarvabhūtahite ratam||

Verse 2

अनुजानीहि भद्रं ते दैवतं हि पतिः स्त्रियः। यं त्वं वक्ष्यसि धर्मज्ञ देवं ब्राह्मणमेव च।।

anujānīhi bhadraṃ te daivataṃ hi patiḥ striyaḥ| yaṃ tvaṃ vakṣyasi dharmajña devaṃ brāhmaṇameva ca||

Verse 3

यथोद्दिष्टं त्वया वीर तत्कर्तास्मि महाभुज। देवात्पुत्रफलं सद्यो विप्रात्कालान्तरे भवेत्।।

yathoddiṣṭaṃ tvayā vīra tatkartāsmi mahābhuja| devātputraphalaṃ sadyo viprātkālāntare bhavet||

Verse 4

आवाहयामि कं देवं कदा वा भरतर्षभ। त्वत्त आज्ञां प्रतीक्षन्तीं विद्ध्यस्मिन्कर्मणीप्सिते।।

āvāhayāmi kaṃ devaṃ kadā vā bharatarṣabha| tvatta ājñāṃ pratīkṣantīṃ viddhyasminkarmaṇīpsite||

Verse 5

पाण्डुरुवाच। धन्योऽञस्म्यनुगृहीतोऽस्मि त्वं नो धात्री कुलस्य हि। नमो महर्षये तस्मै येन दत्तो वरस्तव।।

pāṇḍuruvāca| dhanyo'ñasmyanugṛhīto'smi tvaṃ no dhātrī kulasya hi| namo maharṣaye tasmai yena datto varastava||

Verse 6

न चाधर्मेण धर्मज्ञे शक्याः पालयितुं प्रजाः। तस्मात्त्वं पुत्रलाभाय सन्तानाय ममैव च।।

na cādharmeṇa dharmajñe śakyāḥ pālayituṃ prajāḥ| tasmāttvaṃ putralābhāya santānāya mamaiva ca||

Verse 7

प्रवरं सर्वदेवानां धर्ममावाहयाबले। वैशंपायन उवाच। पाण्डुना समनुज्ञाता भारतेन यशस्विना। मतिं चक्रे महाराज धर्मस्यावाहने तदा।।

pravaraṃ sarvadevānāṃ dharmamāvāhayābale| vaiśaṃpāyana uvāca| pāṇḍunā samanujñātā bhāratena yaśasvinā| matiṃ cakre mahārāja dharmasyāvāhane tadā||

Verse 8

पाण्डुरुवाच। अद्यैव त्वं वरारोहे प्रयतस्व यथाविधि। धार्मिकश्च कुरूणां हि भविष्यति न संशयः।।

pāṇḍuruvāca| adyaiva tvaṃ varārohe prayatasva yathāvidhi| dhārmikaśca kurūṇāṃ hi bhaviṣyati na saṃśayaḥ||

Verse 9

दत्तस्य तस्य धर्मेण नाधर्मे रंस्यते मनः। धर्मादिकं हि धर्मज्ञे धर्मान्तं धर्ममध्यमम्।।

dattasya tasya dharmeṇa nādharme raṃsyate manaḥ| dharmādikaṃ hi dharmajñe dharmāntaṃ dharmamadhyamam||

Verse 10

अपत्यमिष्टं लोकेषु यशःकीर्तिविवर्धनम्। तस्माद्धर्मं पुरस्कृत्य नियता त्वं शुचिस्मिते।।

apatyamiṣṭaṃ lokeṣu yaśaḥkīrtivivardhanam| tasmāddharmaṃ puraskṛtya niyatā tvaṃ śucismite||

Verse 11

आकाराचारसंपन्ना भजस्वाराधय स्वयम्।।

ākārācārasaṃpannā bhajasvārādhaya svayam||

Verse 12

वैशंपायन उवाच। सा तथोक्ता तथेत्युक्त्वा तेन भर्त्रा वराङ्गना। अभिवाद्याभ्यनुज्ञाता प्रदक्षिणमथाकरोत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sā tathoktā tathetyuktvā tena bhartrā varāṅganā| abhivādyābhyanujñātā pradakṣiṇamathākarot||

Verse 13

संवत्सरोषिते गर्भे गान्धार्या जनमेजय। आजुबहाव ततो धर्मं कुन्ती गर्भार्थमच्युतम्।।

saṃvatsaroṣite garbhe gāndhāryā janamejaya| ājubahāva tato dharmaṃ kuntī garbhārthamacyutam||

Verse 14

सा बलिं त्वरिता देवी धर्मायोपजहार ह। जजाप विधिवज्जप्यं दत्तं दुर्वाससा पुरा।।

sā baliṃ tvaritā devī dharmāyopajahāra ha| jajāpa vidhivajjapyaṃ dattaṃ durvāsasā purā||

Verse 15

जानन्ती धर्ममग्र्यं वै धर्मं वशमुपानयत्। आहूतो नियमात्कुन्त्या सर्वभूतनमस्कृतः।।

jānantī dharmamagryaṃ vai dharmaṃ vaśamupānayat| āhūto niyamātkuntyā sarvabhūtanamaskṛtaḥ||

Verse 16

आजगाम ततो देवीं धर्मो मन्त्रबलात्ततः। विमाने सूर्यसङ्काशे कुन्ती यत्र जपस्थिता।।

ājagāma tato devīṃ dharmo mantrabalāttataḥ| vimāne sūryasaṅkāśe kuntī yatra japasthitā||

Verse 17

ददृशे भगवान्धर्मः सन्तानार्थाय पाण्डवे। विहस्य तां ततो ब्रूयाः कुन्ति किं ते ददाम्यहम्। सा तं विहस्यमानापि पुत्रं देह्यब्रवीदिदम्।।

dadṛśe bhagavāndharmaḥ santānārthāya pāṇḍave| vihasya tāṃ tato brūyāḥ kunti kiṃ te dadāmyaham| sā taṃ vihasyamānāpi putraṃ dehyabravīdidam||

Verse 18

तस्मिन्बहुमृगेऽरण्ये शतशृङ्गे नगोत्तमे। पाण्डोरर्थे महाभागा कुन्ती धर्ममुपागमत्।।

tasminbahumṛge'raṇye śataśṛṅge nagottame| pāṇḍorarthe mahābhāgā kuntī dharmamupāgamat||

Verse 19

ऋतुकाले शुचिः स्नाता शुक्लवस्त्रा यशस्विनी। शय्यां जग्राह सुश्रोणी सह धर्मेण सुव्रता।।

ṛtukāle śuciḥ snātā śuklavastrā yaśasvinī| śayyāṃ jagrāha suśroṇī saha dharmeṇa suvratā||

Verse 20

धर्मेण सह संगम्य योगमूर्तिधरेण सा। लेभे पुत्रं महाबाहुं सर्वप्राणभृतां वरम्।।

dharmeṇa saha saṃgamya yogamūrtidhareṇa sā| lebhe putraṃ mahābāhuṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ varam||

Verse 21

ऐन्द्रे चन्द्रमसा युक्ते मुहूर्तेऽभिजितेऽष्टमे। दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पूर्णे हि पूजिते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 129 ।।

aindre candramasā yukte muhūrte'bhijite'ṣṭame| divā madhyagate sūrye tithau pūrṇe hi pūjite|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi ekonatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 129 ||

Verse 22

समृद्धयसशं कुन्ती सुषाव प्रवरं सुतम्। जातमात्रे सुते तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी।।

samṛddhayasaśaṃ kuntī suṣāva pravaraṃ sutam| jātamātre sute tasminvāguvācāśarīriṇī||

Verse 23

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो भविष्यति नरोत्तमः। विक्रान्तः सत्यवाक्चैव राजा पृथ्व्यां भविष्यति।।

eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho bhaviṣyati narottamaḥ| vikrāntaḥ satyavākcaiva rājā pṛthvyāṃ bhaviṣyati||

Verse 24

युधिष्ठिर इति ख्यातः पाण्डोः प्रथमजः सुतः। भविता प्रथितो राजा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। यशसा तेजसा चैव वृत्तेन च समन्वितः।।

yudhiṣṭhira iti khyātaḥ pāṇḍoḥ prathamajaḥ sutaḥ| bhavitā prathito rājā triṣu lokeṣu viśrutaḥ| yaśasā tejasā caiva vṛttena ca samanvitaḥ||

Verse 25

संवत्सरे द्वितीये तु गान्धार्या उदरं महत्। न च प्राजायत तदा ततस्तां दुःखमाविशत्।।

saṃvatsare dvitīye tu gāndhāryā udaraṃ mahat| na ca prājāyata tadā tatastāṃ duḥkhamāviśat||

Verse 26

श्रुत्वा कुन्तीसुतं जातं बालार्कसमतेजसम्। उदस्यात्मनः स्थैर्यमुपालभ्य च सौबली।।

śrutvā kuntīsutaṃ jātaṃ bālārkasamatejasam| udasyātmanaḥ sthairyamupālabhya ca saubalī||

Verse 27

कौरवस्यापरिज्ञातं यत्नेन महता स्वयम्। उदरं घातयामास गान्धारी शोकमूर्छिता।।

kauravasyāparijñātaṃ yatnena mahatā svayam| udaraṃ ghātayāmāsa gāndhārī śokamūrchitā||

Verse 28

ततो जज्ञे मांसपेशी लोहाष्ठीलेव संहता। द्विवर्षसंभृता कुक्षौ तामुत्स्रष्टुं प्रचक्रमे।। ऐन्द्रे ज्येष्ठानक्षत्रे। अष्टमे अभिजितेऽभिजिति त्रिंशन्मुहूर्तस्याह्नोऽष्टमे मुहूर्ते। दिवा शुक्लपक्षे। मध्यगते तुलायनगते। तिथौ पूर्णे पूर्णायां पञ्चम्याम्। अयं योगः प्रायेणास्विनशुक्लपञ्चम्याम्।।

tato jajñe māṃsapeśī lohāṣṭhīleva saṃhatā| dvivarṣasaṃbhṛtā kukṣau tāmutsraṣṭuṃ pracakrame|| aindre jyeṣṭhānakṣatre| aṣṭame abhijite'bhijiti triṃśanmuhūrtasyāhno'ṣṭame muhūrte| divā śuklapakṣe| madhyagate tulāyanagate| tithau pūrṇe pūrṇāyāṃ pañcamyām| ayaṃ yogaḥ prāyeṇāsvinaśuklapañcamyām||

Verse 29

अथ द्वैपायनो ज्ञात्वा त्वरितः समुपागमत्। तां स मांसमयीं पेशीं ददर्श जपतां वरः।।

atha dvaipāyano jñātvā tvaritaḥ samupāgamat| tāṃ sa māṃsamayīṃ peśīṃ dadarśa japatāṃ varaḥ||

Verse 30

ततोऽवदत्सौबलेयीं किमिदं ते चिकीर्षितम्। सा चात्मनो मतं सर्वं शशंस परमर्षये।।

tato'vadatsaubaleyīṃ kimidaṃ te cikīrṣitam| sā cātmano mataṃ sarvaṃ śaśaṃsa paramarṣaye||

Verse 31

गान्धार्युवाच। ज्येष्ठं कुन्तीसुतं जातं श्रुत्वा रविसमप्रभम्। दुःखेन परमेणेदमुदरं घातितं मया।।

gāndhāryuvāca| jyeṣṭhaṃ kuntīsutaṃ jātaṃ śrutvā ravisamaprabham| duḥkhena parameṇedamudaraṃ ghātitaṃ mayā||

Verse 32

शतं च किल पुत्राणां वितीर्णं मे त्वया पुरा। इयं च मे मांसपेशी जाता पुत्रशताय वै।।

śataṃ ca kila putrāṇāṃ vitīrṇaṃ me tvayā purā| iyaṃ ca me māṃsapeśī jātā putraśatāya vai||

Verse 33

व्यास उवाच। एवमेतत्सौबलेयि नैतज्जात्वन्यथा भवेत्। वितथं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा।।

vyāsa uvāca| evametatsaubaleyi naitajjātvanyathā bhavet| vitathaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣvapi kuto'nyathā||

Verse 34

घृतपूर्णं कुण्डशतं क्षिप्रमेव विधीयताम्। सुगुप्तेषु च देशेषु रक्षा चैव विधीयताम्।।

ghṛtapūrṇaṃ kuṇḍaśataṃ kṣiprameva vidhīyatām| sugupteṣu ca deśeṣu rakṣā caiva vidhīyatām||

Verse 35

शीताभिरद्भिरष्ठीलामिमां च परिषिञ्चय।।

śītābhiradbhiraṣṭhīlāmimāṃ ca pariṣiñcaya||

Verse 36

वैशंपायन उवाच। सा सिच्यमाना ह्यष्ठीला ह्यभवच्छतधा तदा। अङ्गुष्ठपर्वमात्राणां गर्भाणां तत्क्षणं तथा।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sā sicyamānā hyaṣṭhīlā hyabhavacchatadhā tadā| aṅguṣṭhaparvamātrāṇāṃ garbhāṇāṃ tatkṣaṇaṃ tathā||

Verse 37

एकाधिकशतं पूर्णं यथायोगं विशांपते। ततः कुण्डशतं तत्र आनाय्य तु महानृषिः।।

ekādhikaśataṃ pūrṇaṃ yathāyogaṃ viśāṃpate| tataḥ kuṇḍaśataṃ tatra ānāyya tu mahānṛṣiḥ||

Verse 38

मांसपेश्यास्तदा राजन्क्रमशः कालपर्ययात्। ततस्तांस्तेषु कुण्डेषु गर्भान्सर्वान्समादधत्।।

māṃsapeśyāstadā rājankramaśaḥ kālaparyayāt| tatastāṃsteṣu kuṇḍeṣu garbhānsarvānsamādadhat||

Verse 39

स्वनुगुप्तेषु देशेषु रक्षां चैषां व्यधापयत्। शशास चैव कृष्णो वै गर्भाणां रक्षणं तथा।।

svanugupteṣu deśeṣu rakṣāṃ caiṣāṃ vyadhāpayat| śaśāsa caiva kṛṣṇo vai garbhāṇāṃ rakṣaṇaṃ tathā||

Verse 40

उवाच चैनां भगवान्कालेनैतावता पुनः। स्फुटमानेषु कुण्डेषु जाताञ्जानीहि शोभने।।

uvāca caināṃ bhagavānkālenaitāvatā punaḥ| sphuṭamāneṣu kuṇḍeṣu jātāñjānīhi śobhane||

Verse 41

उद्धाटनीयान्येतानि कुण्डानीति च सौबलीम्। इत्युक्त्वा भगवान्व्यासस्तथा प्रतिविधाय च।।

uddhāṭanīyānyetāni kuṇḍānīti ca saubalīm| ityuktvā bhagavānvyāsastathā pratividhāya ca||

Verse 42

जगाम तपसे धीमान्हिमवन्तं शिलोच्चयम्। अह्नोत्तराः कुमारस्ते कुण्डेभ्यस्तु समुत्थिताः।।

jagāma tapase dhīmānhimavantaṃ śiloccayam| ahnottarāḥ kumāraste kuṇḍebhyastu samutthitāḥ||

Verse 43

तेनैवैषां क्रमेणासीज्ज्योष्ठानुज्येष्ठता तदा। जन्मतश्च प्रमाणेन ज्येष्ठः कुन्तीसुतोऽभवत्।।

tenaivaiṣāṃ krameṇāsījjyoṣṭhānujyeṣṭhatā tadā| janmataśca pramāṇena jyeṣṭhaḥ kuntīsuto'bhavat||

Verse 44

धार्मिकं च सुतं दृष्ट्वा पाण्डुः कुन्तीमथाऽब्रवीत्। प्राहुः क्षत्रं बलज्येष्ठं बलज्येष्ठं सुतं वृणु।।

dhārmikaṃ ca sutaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuḥ kuntīmathā'bravīt| prāhuḥ kṣatraṃ balajyeṣṭhaṃ balajyeṣṭhaṃ sutaṃ vṛṇu||

Verse 45

ततः कुन्तीमभिक्रम्य शशासातीव भारत। वायुमावाहयस्वेति स देवो बलवत्तरः।।

tataḥ kuntīmabhikramya śaśāsātīva bhārata| vāyumāvāhayasveti sa devo balavattaraḥ||

Verse 46

अश्वमेधः क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिःश्रेष्ठो दिवाकरः। ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो देवश्रेष्ठश्च मारुतः।।

aśvamedhaḥ kratuśreṣṭho jyotiḥśreṣṭho divākaraḥ| brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho devaśreṣṭhaśca mārutaḥ||

Verse 47

मारुतं मरुतां श्रेष्ठं सर्वप्राणिभिरीडितम्। आवाहय त्वं नियमात्पुत्रार्थं वरवर्णिनि।।

mārutaṃ marutāṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇibhirīḍitam| āvāhaya tvaṃ niyamātputrārthaṃ varavarṇini||

Verse 48

स नो यं दास्यति सुतं स प्राणबलवान्नृषु। भविष्यति वरारोहे बलज्येष्ठा हि भूमिपाः।।

sa no yaṃ dāsyati sutaṃ sa prāṇabalavānnṛṣu| bhaviṣyati varārohe balajyeṣṭhā hi bhūmipāḥ||

Verse 49

वैशंपायन उवाच। तथोक्तवति सा काले वायुमेवाजुहाव ह। द्वितीयेनोपहारेण तेनोक्तविधिना पुनः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tathoktavati sā kāle vāyumevājuhāva ha| dvitīyenopahāreṇa tenoktavidhinā punaḥ||

Verse 50

तैरेव नियमैः स्थित्वा मन्त्रग्राममुदैरयत्। आजगाम ततो वायुः किं करोमीति चाब्रवीत्।।

taireva niyamaiḥ sthitvā mantragrāmamudairayat| ājagāma tato vāyuḥ kiṃ karomīti cābravīt||

Verse 51

लज्जान्विता ततः कुन्ती पुत्रमैच्छन्महाबलम्। तथास्त्विति च तां वायुः समालभ्य दिवं गतः।।

lajjānvitā tataḥ kuntī putramaicchanmahābalam| tathāstviti ca tāṃ vāyuḥ samālabhya divaṃ gataḥ||

Verse 52

तस्यां जज्ञे महावीर्यो भीमो भीमपराक्रमः। तमप्यतिबलं जातं वागुवाचाशरीरिणी।।

tasyāṃ jajñe mahāvīryo bhīmo bhīmaparākramaḥ| tamapyatibalaṃ jātaṃ vāguvācāśarīriṇī||

Verse 53

सर्वेषां बलिनां श्रेष्ठो जातोऽयमिति भारत। जातमात्रे कुमारे तु सर्वलोकस्य पार्थिवाः।।

sarveṣāṃ balināṃ śreṣṭho jāto'yamiti bhārata| jātamātre kumāre tu sarvalokasya pārthivāḥ||

Verse 54

मूत्रं प्रसुस्रुवुः सर्वे व्यथां चापि प्रपेदिरे। वाहनानि व्यशीर्यन्त व्यमुञ्चन्नश्रुबिन्दवः।।

mūtraṃ prasusruvuḥ sarve vyathāṃ cāpi prapedire| vāhanāni vyaśīryanta vyamuñcannaśrubindavaḥ||

Verse 55

यथाऽनिलः समुद्भूतः समर्थः कम्पने भुवः। तथा ह्युपचिताङ्गो वै भीमो भीमपराक्रमः।।

yathā'nilaḥ samudbhūtaḥ samarthaḥ kampane bhuvaḥ| tathā hyupacitāṅgo vai bhīmo bhīmaparākramaḥ||

Verse 56

इदं चाद्भुतमत्रासीज्जातमात्रे वृकोदरे। यदऱ्कात्पतितो मातुः शिलां गात्रैरचूर्णयत्।।

idaṃ cādbhutamatrāsījjātamātre vṛkodare| yadaṟkātpatito mātuḥ śilāṃ gātrairacūrṇayat||

Verse 57

कुन्ती तु सह पुत्रेण याता सुरुचिरं सरः। स्नात्वा च सुतमादाय दशमेऽहनि यादवी।।

kuntī tu saha putreṇa yātā suruciraṃ saraḥ| snātvā ca sutamādāya daśame'hani yādavī||

Verse 58

दैवतान्यर्चयिष्यन्ती निर्जगामाश्रमात्पृथा। शैलाभ्याशेन गच्छन्त्यास्तदा भरतसत्तम।।

daivatānyarcayiṣyantī nirjagāmāśramātpṛthā| śailābhyāśena gacchantyāstadā bharatasattama||

Verse 59

निश्चक्राम महाव्याघ्रो जिघांसुर्गिरिगह्वरात्। तमापतन्तं शार्दूलं विकृष्य धनुरुत्तमम्।।

niścakrāma mahāvyāghro jighāṃsurgirigahvarāt| tamāpatantaṃ śārdūlaṃ vikṛṣya dhanuruttamam||

Verse 60

निर्बिभेद शरैः पाण्डुस्त्रिभिस्तिरदशविक्रमः। नादेन महता तां तु पूरयन्तं गिरेर्गुहाम्।।

nirbibheda śaraiḥ pāṇḍustribhistiradaśavikramaḥ| nādena mahatā tāṃ tu pūrayantaṃ girerguhām||

Verse 61

दृष्ट्वा शैलमुपारोढुमैच्छत्कुन्ती भयात्तदा। त्रासात्तस्याः सुतस्त्वङ्कात्पपात भरतर्षभ।।

dṛṣṭvā śailamupāroḍhumaicchatkuntī bhayāttadā| trāsāttasyāḥ sutastvaṅkātpapāta bharatarṣabha||

Verse 62

पर्वतस्योपरिस्थायामधस्तादपतच्छिशुः। स शिलां चूर्णयामास वज्रवद्वज्रिचोदितः।। लोहाष्ठीला लोहपिण्डिका।।

parvatasyoparisthāyāmadhastādapatacchiśuḥ| sa śilāṃ cūrṇayāmāsa vajravadvajricoditaḥ|| lohāṣṭhīlā lohapiṇḍikā||

Verse 63

पुत्रस्नेहात्ततः पाण्डुरभ्यधावद्गिरेस्तटम्। पतता तेन शतधा शिला गात्रैर्विचूर्णिता।।

putrasnehāttataḥ pāṇḍurabhyadhāvadgirestaṭam| patatā tena śatadhā śilā gātrairvicūrṇitā||

Verse 64

शिलां च चूर्णितां दृष्ट्वा परं विस्मयमागमत्। स तु जन्मनि भीमस्य विनदन्तं विनादितम्।। वज्रवद्वज्रिचोदितः वज्रिचोदितवज्रवदित्यर्थः।।

śilāṃ ca cūrṇitāṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayamāgamat| sa tu janmani bhīmasya vinadantaṃ vināditam|| vajravadvajricoditaḥ vajricoditavajravadityarthaḥ||

Verse 65

ददर्श गिरिशृङ्गस्थं व्याघ्रं व्याघ्रपराक्रमः। दारसंरक्षणार्थाय पुत्रसंरक्षणाय च।।

dadarśa giriśṛṅgasthaṃ vyāghraṃ vyāghraparākramaḥ| dārasaṃrakṣaṇārthāya putrasaṃrakṣaṇāya ca||

Verse 66

सदा बाणधनुष्पाणिरभवत्कुरुनन्दनः। मघे चन्द्रमसा युक्ते सिंहे चाभ्युदिते गुरौ।।

sadā bāṇadhanuṣpāṇirabhavatkurunandanaḥ| maghe candramasā yukte siṃhe cābhyudite gurau||

Verse 67

दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्ये त्रयोदशे। पित्र्ये मुहूर्ते सा कुन्ती सुषुवे भीममच्युतम्।।

divā madhyagate sūrye tithau puṇye trayodaśe| pitrye muhūrte sā kuntī suṣuve bhīmamacyutam||

Verse 68

यस्मिन्नहनि भमस्तु जज्ञे भीमपराक्रमः। तामेव रात्रिं पूर्वां तु जज्ञे दुर्योधनो नृपः।।

yasminnahani bhamastu jajñe bhīmaparākramaḥ| tāmeva rātriṃ pūrvāṃ tu jajñe duryodhano nṛpaḥ||

Verse 69

स जातमात्र एवाथ धृतराष्ट्रसुतो नृप। रासभारावसदृशं रुराव च ननाद च।। विनादितं नादं। विनन्दं कुर्वाणम्।।

sa jātamātra evātha dhṛtarāṣṭrasuto nṛpa| rāsabhārāvasadṛśaṃ rurāva ca nanāda ca|| vināditaṃ nādaṃ| vinandaṃ kurvāṇam||

Verse 70

तं खराः प्रत्यभाषन्त गृध्रगोमायुवायसाः। क्रव्यादाः प्राणदन्घोराः शिवाश्चाशिवनिस्वनाः।।

taṃ kharāḥ pratyabhāṣanta gṛdhragomāyuvāyasāḥ| kravyādāḥ prāṇadanghorāḥ śivāścāśivanisvanāḥ||

Verse 71

वाताश्च प्रववुश्चापि दिग्दाहश्चाभवत्तदा। ततस्तु भीतवद्राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्।।

vātāśca pravavuścāpi digdāhaścābhavattadā| tatastu bhītavadrājā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam||

Verse 72

समानीय बहून्विप्रान्भीष्मं विदुरमेव च। अन्यांश्च सुहृदो राजन्कुरून्सर्वांस्तथैव च।।

samānīya bahūnviprānbhīṣmaṃ vidurameva ca| anyāṃśca suhṛdo rājankurūnsarvāṃstathaiva ca||

Verse 73

युधिष्ठिरो राजपुत्रो ज्येष्ठो नः कुलवर्धनः। प्राप्तः स्वगुणतो राज्यं न तस्मिन्वाच्यमस्तिनः।।

yudhiṣṭhiro rājaputro jyeṣṭho naḥ kulavardhanaḥ| prāptaḥ svaguṇato rājyaṃ na tasminvācyamastinaḥ||

Verse 74

अयं त्वनन्तरस्तस्मादपि राजा भविष्यति। एतद्विब्रूत मे तथ्यं यदत्र भविता ध्रुवम्।।

ayaṃ tvanantarastasmādapi rājā bhaviṣyati| etadvibrūta me tathyaṃ yadatra bhavitā dhruvam||

Verse 75

अस्मिञ्जाते निमित्तानि शंसन्ती हाशिवं महत्। अतो ब्रवीमि विदुर द्रुतं मां भयमाविशत्।।

asmiñjāte nimittāni śaṃsantī hāśivaṃ mahat| ato bravīmi vidura drutaṃ māṃ bhayamāviśat||

Verse 76

वाक्यस्यैतस्य निधेन दिक्षु सर्वासु भारत। क्रव्यादाः प्राणदन्घोराः शिवाश्चाशिवनिस्वनाः।।

vākyasyaitasya nidhena dikṣu sarvāsu bhārata| kravyādāḥ prāṇadanghorāḥ śivāścāśivanisvanāḥ||

Verse 77

लक्षयित्वा निमित्तानि तानि घोराणि सर्वशः। तेऽब्रुवन्ब्राह्मणा राजन्विदुरश्च महामतिः।।

lakṣayitvā nimittāni tāni ghorāṇi sarvaśaḥ| te'bruvanbrāhmaṇā rājanviduraśca mahāmatiḥ||

Verse 78

यथेमानि निमित्तानि घोराणि मनुजाधिप। उत्थितानि सुते जाते ज्येष्ठे ते पुरुषर्षभ।।

yathemāni nimittāni ghorāṇi manujādhipa| utthitāni sute jāte jyeṣṭhe te puruṣarṣabha||

Verse 79

व्यक्तं कुलान्तकरणो भवितैष सुतस्तव। तस्य शान्तिः परित्यागे गुप्तावपनयो महान्।।

vyaktaṃ kulāntakaraṇo bhavitaiṣa sutastava| tasya śāntiḥ parityāge guptāvapanayo mahān||

Verse 80

एष दुर्योधनो राजा मधुपिङ्गललोचनः। न केवलं कुलस्यान्तं क्षत्रियान्तं करिष्यति।।

eṣa duryodhano rājā madhupiṅgalalocanaḥ| na kevalaṃ kulasyāntaṃ kṣatriyāntaṃ kariṣyati||

Verse 81

शतमेकोनमप्यस्तु पुत्राणां ते महीपते। त्यजैनमेकं शान्तिं चेत्कुलस्येच्छसि भारत।।

śatamekonamapyastu putrāṇāṃ te mahīpate| tyajainamekaṃ śāntiṃ cetkulasyecchasi bhārata||

Verse 82

एकेन कुरु वै क्षेमं कुलस्य जगतस्तथा। त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्।।

ekena kuru vai kṣemaṃ kulasya jagatastathā| tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet||

Verse 83

ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्। स तथा विदुरेणोक्तस्तैश्च सर्वैर्द्विजोत्तमैः।।

grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet| sa tathā vidureṇoktastaiśca sarvairdvijottamaiḥ||

Verse 84

न चकार तथा राजा पुत्रस्नेहसमन्वितः। ततः पुत्रशतं पूर्ण धृतराष्ट्रस्य पार्थिव।।

na cakāra tathā rājā putrasnehasamanvitaḥ| tataḥ putraśataṃ pūrṇa dhṛtarāṣṭrasya pārthiva||

Verse 85

अह्नांशतेन संजज्ञे कन्या चैका शताधिका। गान्धार्यां क्लिश्यमानायामुदरेण विवर्धता।।

ahnāṃśatena saṃjajñe kanyā caikā śatādhikā| gāndhāryāṃ kliśyamānāyāmudareṇa vivardhatā||

Verse 86

वैश्या सा त्वम्बिकापुत्रं कन्या परिचचार ह। तया समभवद्राजा धृतराष्ट्रो यदृच्छया।।

vaiśyā sā tvambikāputraṃ kanyā paricacāra ha| tayā samabhavadrājā dhṛtarāṣṭro yadṛcchayā||

Verse 87

तस्मिन्संवत्सरे राजन्धृतराष्ट्रान्महायशाः। जज्ञे धीमांस्ततस्तस्यां युयुत्सुः करमो नृप। एवं पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः।। रुराव च ननाद च व्यक्तमव्यक्तं च शब्दं खरसदृशमेवाकरोत्।।

tasminsaṃvatsare rājandhṛtarāṣṭrānmahāyaśāḥ| jajñe dhīmāṃstatastasyāṃ yuyutsuḥ karamo nṛpa| evaṃ putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ|| rurāva ca nanāda ca vyaktamavyaktaṃ ca śabdaṃ kharasadṛśamevākarot||

Verse 88

महारथानां वीराणां कन्या चैका शताधिका। युयुत्सुश्च महातेजा वैश्यापुत्रः प्रतापवान्।।

mahārathānāṃ vīrāṇāṃ kanyā caikā śatādhikā| yuyutsuśca mahātejā vaiśyāputraḥ pratāpavān||