Adhyaya 126

Verse 1

विदुरस्य विवाहः पुत्रोत्पत्तिश्च।। 1 ।। व्यासस्य वरेण गान्धार्यां धृतराष्ट्राद्गर्भोत्पत्तिः।। 2 ।। पाण्डोः पुत्रोत्पत्तौ चिन्ता।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। अथ पारसवीं कन्यां देवकस्य महीपतेः। रूपयौवनसंपन्नां स सुश्रावापगासुतः।।

vidurasya vivāhaḥ putrotpattiśca|| 1 || vyāsasya vareṇa gāndhāryāṃ dhṛtarāṣṭrādgarbhotpattiḥ|| 2 || pāṇḍoḥ putrotpattau cintā|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| atha pārasavīṃ kanyāṃ devakasya mahīpateḥ| rūpayauvanasaṃpannāṃ sa suśrāvāpagāsutaḥ||

Verse 2

ततस्तु वरयित्वा तामानीय भरतर्षभः। विवाहं कारयामास विदुरस्य महामतेः।।

tatastu varayitvā tāmānīya bharatarṣabhaḥ| vivāhaṃ kārayāmāsa vidurasya mahāmateḥ||

Verse 3

तस्यां चोत्पादयामास विदुरः कुरुनन्दन। पुत्रान्विनयसंपन्नानात्मनः सदृशान्गुणैः।।

tasyāṃ cotpādayāmāsa viduraḥ kurunandana| putrānvinayasaṃpannānātmanaḥ sadṛśānguṇaiḥ||

Verse 4

ततः पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्या जनमेजय। धृतराष्ट्रस्य वैश्यायामेकश्चापि शतात्परः।।

tataḥ putraśataṃ jajñe gāndhāryā janamejaya| dhṛtarāṣṭrasya vaiśyāyāmekaścāpi śatātparaḥ||

Verse 5

पाण्डोः कृन्त्यां च माद्र्यां च पुत्राः पञ्च महारथाः। देवेभ्यः समपद्यन्त सन्तानाय कुलस्य वै।।

pāṇḍoḥ kṛntyāṃ ca mādryāṃ ca putrāḥ pañca mahārathāḥ| devebhyaḥ samapadyanta santānāya kulasya vai||

Verse 6

जनमेजय उवाच। कथं पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्यां द्विजसत्तम। कियता चैव कालेन तेषामायुश्च किं परम्।।

janamejaya uvāca| kathaṃ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ dvijasattama| kiyatā caiva kālena teṣāmāyuśca kiṃ param||

Verse 7

कथं चैकः स वैश्यायां धृतराष्ट्रसुतोऽभवत्। कथं च सदृशीं भार्यां गान्धारीं धर्मचारिणीम्।।

kathaṃ caikaḥ sa vaiśyāyāṃ dhṛtarāṣṭrasuto'bhavat| kathaṃ ca sadṛśīṃ bhāryāṃ gāndhārīṃ dharmacāriṇīm||

Verse 8

आनुकूल्ये वर्तमानां धृतराष्ट्रोऽत्यवर्तत। कथं च शप्तस्य सतः पाण्डोस्तेन महात्मना।।

ānukūlye vartamānāṃ dhṛtarāṣṭro'tyavartata| kathaṃ ca śaptasya sataḥ pāṇḍostena mahātmanā||

Verse 9

समुत्पन्ना दैवतेभ्यः पुत्राः पञ्च महारथाः। एतद्विद्वन्यथान्यायं विस्तरेण तपोधन।।

samutpannā daivatebhyaḥ putrāḥ pañca mahārathāḥ| etadvidvanyathānyāyaṃ vistareṇa tapodhana||

Verse 10

कथयस्व न मे तृप्तिः कथ्यमानेषु बन्धुषु। वैशंपायन उवाच। ऋषिं बुभुक्षितं श्रान्तं द्वैपायनमुपस्थितम्।।

kathayasva na me tṛptiḥ kathyamāneṣu bandhuṣu| vaiśaṃpāyana uvāca| ṛṣiṃ bubhukṣitaṃ śrāntaṃ dvaipāyanamupasthitam||

Verse 11

तोषयामास गान्धारी व्यासस्तस्यै वरं ददौ। सा वव्रे सदृशं भर्तुः पुत्राणां शतमात्मनः।।

toṣayāmāsa gāndhārī vyāsastasyai varaṃ dadau| sā vavre sadṛśaṃ bhartuḥ putrāṇāṃ śatamātmanaḥ||

Verse 12

ततः कालेन सा गर्भमगृह्णाज्ज्ञानचक्षुषः।।

tataḥ kālena sā garbhamagṛhṇājjñānacakṣuṣaḥ||

Verse 13

गान्धार्यामाहिते गर्भे पाण्डुरम्बालिकासुतः। अगच्छत्परमं दुःखमपत्यार्थमरिन्दम।।

gāndhāryāmāhite garbhe pāṇḍurambālikāsutaḥ| agacchatparamaṃ duḥkhamapatyārthamarindama||

Verse 14

गर्भिण्यामथ गान्धार्यां पाण्डुः परमदुःखितः। मृगाभिशापादात्मानं शोचन्नुपरतक्रियः।।

garbhiṇyāmatha gāndhāryāṃ pāṇḍuḥ paramaduḥkhitaḥ| mṛgābhiśāpādātmānaṃ śocannuparatakriyaḥ||

Verse 15

स गत्वा तपसा सिद्धिं विश्वामित्रो यथा भुवि। देहान्यासे कृतमना इदं वचनमब्रवीत्।।

sa gatvā tapasā siddhiṃ viśvāmitro yathā bhuvi| dehānyāse kṛtamanā idaṃ vacanamabravīt||

Verse 16

पाण्डुरुवाच। चतुर्भिर्ऋणवानित्थं जायते मनुजो भुवि। पितृदेवमनुष्याणामृषीणामथ भामिनि।।

pāṇḍuruvāca| caturbhirṛṇavānitthaṃ jāyate manujo bhuvi| pitṛdevamanuṣyāṇāmṛṣīṇāmatha bhāmini||

Verse 17

एतेभ्यस्तु यथाकालं यो न मुच्येत धर्मवित्। न तस्य लोकाः सन्तीति तता लोकविदो विदुः।।

etebhyastu yathākālaṃ yo na mucyeta dharmavit| na tasya lokāḥ santīti tatā lokavido viduḥ||

Verse 18

यज्ञेन देवान्प्रीणाति स्वाध्यायात्तपसा ऋषीन्। पुत्रैः श्राद्धैरपि पितॄनानृशंस्येन मानवान्।।

yajñena devānprīṇāti svādhyāyāttapasā ṛṣīn| putraiḥ śrāddhairapi pitṝnānṛśaṃsyena mānavān||

Verse 19

ऋषिदेवमनुष्याणामृणान्मुक्तोऽस्मि धर्मतः। पितॄणां तु न मुक्तोऽस्मि तच्च तेभ्यो विशिष्यते।।

ṛṣidevamanuṣyāṇāmṛṇānmukto'smi dharmataḥ| pitṝṇāṃ tu na mukto'smi tacca tebhyo viśiṣyate||

Verse 20

देहनाशे भवेन्नाशः पितॄणामेष निश्चयः। इतरेषां त्रयाणां तु नाशे ह्यात्मा विनश्यति।।

dehanāśe bhavennāśaḥ pitṝṇāmeṣa niścayaḥ| itareṣāṃ trayāṇāṃ tu nāśe hyātmā vinaśyati||

Verse 21

इह तस्मात्प्रजालाभे प्रयतन्ते द्विजोत्तमाः। यथैवाहं पितुः क्षेत्रे सृष्टस्तेन महात्मना।।

iha tasmātprajālābhe prayatante dvijottamāḥ| yathaivāhaṃ pituḥ kṣetre sṛṣṭastena mahātmanā||

Verse 22

तथैवास्मिन्मम क्षेत्रे कथं सृज्येत वै प्रजा। वैशंपायन उवाच। स समानीय कुन्तीं च माद्रीं च भरतर्षभः।।

tathaivāsminmama kṣetre kathaṃ sṛjyeta vai prajā| vaiśaṃpāyana uvāca| sa samānīya kuntīṃ ca mādrīṃ ca bharatarṣabhaḥ||

Verse 23

आचष्ट पुत्रलाभस्य व्युष्टिं सर्वक्रियाधिकाम्। उत्तमादवराः पुंसः काङ्क्षन्तो पुत्रमापदि।।

ācaṣṭa putralābhasya vyuṣṭiṃ sarvakriyādhikām| uttamādavarāḥ puṃsaḥ kāṅkṣanto putramāpadi||

Verse 24

अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठादिच्छन्ति साधवः। अनुनीय तु ते सम्यङ्महाब्राह्मणसंसदि। ब्राह्मणं गुणवन्तं हि चिन्तयामास धर्मवित्।।

apatyaṃ dharmaphaladaṃ śreṣṭhādicchanti sādhavaḥ| anunīya tu te samyaṅmahābrāhmaṇasaṃsadi| brāhmaṇaṃ guṇavantaṃ hi cintayāmāsa dharmavit||

Verse 25

सोऽब्रवीद्विजने कुन्तीं धर्मपत्नीं यशस्विनीम्। अपत्योत्पादने यत्नमापदि त्वं समर्थय।।

so'bravīdvijane kuntīṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm| apatyotpādane yatnamāpadi tvaṃ samarthaya||

Verse 26

अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता। इति कुन्ति विदुर्धीराः शाश्वतं धर्मवादिनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि षड्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 126 ।।

apatyaṃ nāma lokeṣu pratiṣṭhā dharmasaṃhitā| iti kunti vidurdhīrāḥ śāśvataṃ dharmavādinaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi ṣaḍviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 126 ||

Verse 27

इष्टं दत्तं तपस्तप्तं नियमश्च स्वनुष्ठितः। सर्वमेवानपत्यस्य न पावनमिहोच्यते।।

iṣṭaṃ dattaṃ tapastaptaṃ niyamaśca svanuṣṭhitaḥ| sarvamevānapatyasya na pāvanamihocyate||

Verse 28

सोऽहमेवं विदित्वैतत्प्रपश्यामि शुचिस्मिते। अनपत्यः शुभाँल्लोकान्नप्राप्स्यामीति चिन्तयन्।।

so'hamevaṃ viditvaitatprapaśyāmi śucismite| anapatyaḥ śubhā~llokānnaprāpsyāmīti cintayan||

Verse 29

अनपत्यो हि मरणं कामये नैव जीवितम्। मृगाभिशापं जानासि विजने मम केवलम्। नृशंसकर्मणा कृत्स्नं यथा ह्युपहतं तथा।।

anapatyo hi maraṇaṃ kāmaye naiva jīvitam| mṛgābhiśāpaṃ jānāsi vijane mama kevalam| nṛśaṃsakarmaṇā kṛtsnaṃ yathā hyupahataṃ tathā||

Verse 30

इमे वै बन्धुदायादाः षट् पुत्रा धर्मदर्शने। षडेवाबन्धुदायादाः पुत्रास्ताञ्छृणु मे पृथे।। धर्मसंहिता धर्ममयी।।

ime vai bandhudāyādāḥ ṣaṭ putrā dharmadarśane| ṣaḍevābandhudāyādāḥ putrāstāñchṛṇu me pṛthe|| dharmasaṃhitā dharmamayī||

Verse 31

स्वयंजातः प्रणीतश्च परिक्रीतश्च यः सुतः। पौनर्भवश्च कानीनः स्वैरिण्यां यश्च जायते।।

svayaṃjātaḥ praṇītaśca parikrītaśca yaḥ sutaḥ| paunarbhavaśca kānīnaḥ svairiṇyāṃ yaśca jāyate||

Verse 32

दत्तः क्रीतः कृत्रिमश्च उपगच्छेत्स्वयं च यः। सहोढो ज्ञातिरेताश्च हीनयोनिधृतश्च यः।।

dattaḥ krītaḥ kṛtrimaśca upagacchetsvayaṃ ca yaḥ| sahoḍho jñātiretāśca hīnayonidhṛtaśca yaḥ||

Verse 33

पूर्वपूर्वतमाभावं मत्त्वा लिप्सेत वै सुतम्। उत्तमाद्देवरात्पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्रमापदि।।

pūrvapūrvatamābhāvaṃ mattvā lipseta vai sutam| uttamāddevarātpuṃsaḥ kāṅkṣante putramāpadi||

Verse 34

अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठं विन्दन्ति मानवाः। आत्मशुक्रादपि पृथे मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्।।

apatyaṃ dharmaphaladaṃ śreṣṭhaṃ vindanti mānavāḥ| ātmaśukrādapi pṛthe manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt||

Verse 35

तस्मात्प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीनः प्रजननात्स्वयम्।। धर्मदर्शने धर्मशास्त्रे उक्ता इति शेषः। बन्धुदायादारिक्थहराः। अबन्धुदायादास्तदन्ये।।

tasmātpraheṣyāmyadya tvāṃ hīnaḥ prajananātsvayam|| dharmadarśane dharmaśāstre uktā iti śeṣaḥ| bandhudāyādārikthaharāḥ| abandhudāyādāstadanye||

Verse 36

सदृशाच्छ्रेयसो वा त्वं विद्ध्यपत्यं यशस्विनि। शृणु कुन्ति कथामेतां शारदण्डायिनीं प्रति।। प्रहेष्यामि गतिवृद्धिकर्मणो हिनोते रूपम्। अद्येति क्षिप्रवचनसंयोगाल्लृट्। त्वां शरणं गतोऽस्मि वर्धयामि वेति चार्थः।।

sadṛśācchreyaso vā tvaṃ viddhyapatyaṃ yaśasvini| śṛṇu kunti kathāmetāṃ śāradaṇḍāyinīṃ prati|| praheṣyāmi gativṛddhikarmaṇo hinote rūpam| adyeti kṣipravacanasaṃyogāllṛṭ| tvāṃ śaraṇaṃ gato'smi vardhayāmi veti cārthaḥ||

Verse 37

या हि ते भगिनी साध्वी श्रुतसेना यशस्विनी। अवाह तां तु कैकेयः शारदाण्डायनिर्महान्।।

yā hi te bhaginī sādhvī śrutasenā yaśasvinī| avāha tāṃ tu kaikeyaḥ śāradāṇḍāyanirmahān||

Verse 38

सा वीरपत्नी गुरुणा नियुक्ता पुत्रजन्मनि। पुष्पेण प्रयता स्नाता निशि कुन्ति चतुष्पथे।। विद्धि लभस्व। शारदण्डायनेर्भार्याम्।।

sā vīrapatnī guruṇā niyuktā putrajanmani| puṣpeṇa prayatā snātā niśi kunti catuṣpathe|| viddhi labhasva| śāradaṇḍāyanerbhāryām||

Verse 39

वरयित्वा द्विजं सिद्धं हुत्वा पुंसवनेऽनलम्। कर्मण्यवसिते तस्मिन्सा तेनैव सहावसत्।।

varayitvā dvijaṃ siddhaṃ hutvā puṃsavane'nalam| karmaṇyavasite tasminsā tenaiva sahāvasat||

Verse 40

तत्र त्रीञ्जनयामास दुर्जयादीन्महारथान्। तथा त्वमपि कल्याणि ब्राह्मणात्तपसाधिकात्। मन्नियोगाद्यत क्षिप्रमपत्योत्पादनं प्रति।। गुरुणा भर्त्रा। पुष्पेण आर्तवेन निमित्तेन स्नाता।।

tatra trīñjanayāmāsa durjayādīnmahārathān| tathā tvamapi kalyāṇi brāhmaṇāttapasādhikāt| manniyogādyata kṣipramapatyotpādanaṃ prati|| guruṇā bhartrā| puṣpeṇa ārtavena nimittena snātā||