Adhyaya 124

Verse 1

किन्दमशापात्खिन्नस्य पाण्डोः पत्नीभ्यां वने वासः।। 1 ।। पाण्डोः शतशृङ्गे तपश्चरणम्।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। तं व्यतीतमुपक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम्। सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयदातुरः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 124 ।।

kindamaśāpātkhinnasya pāṇḍoḥ patnībhyāṃ vane vāsaḥ|| 1 || pāṇḍoḥ śataśṛṅge tapaścaraṇam|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| taṃ vyatītamupakramya rājā svamiva bāndhavam| sabhāryaḥ śokaduḥkhārtaḥ paryadevayadāturaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi caturviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 124 ||

Verse 2

पाण्डुरुवाच। सतामपि कुले जाताः कर्मणा बत दुर्गतिम्। प्राप्नुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः।।

pāṇḍuruvāca| satāmapi kule jātāḥ karmaṇā bata durgatim| prāpnuvantyakṛtātmānaḥ kāmajālavimohitāḥ||

Verse 3

शश्वद्धर्मात्मना जातो बाल एव पिता मम। जीवितान्तमनुप्राप्तः कामात्मैवेति नः श्रुतम्।।

śaśvaddharmātmanā jāto bāla eva pitā mama| jīvitāntamanuprāptaḥ kāmātmaiveti naḥ śrutam||

Verse 4

तस्य कामात्मनः क्षेत्रे राज्ञः संयतवागृषिः। कृष्णद्वैपायनः साक्षाद्भगवान्मामजीजनत्।।

tasya kāmātmanaḥ kṣetre rājñaḥ saṃyatavāgṛṣiḥ| kṛṣṇadvaipāyanaḥ sākṣādbhagavānmāmajījanat||

Verse 5

तस्याद्य व्यसने बुद्धिः संजातेयं ममाधमा। त्यक्तस्य देवैरनयान्मृगयां परिधावतः।। व्यतीतं मारितम्।।

tasyādya vyasane buddhiḥ saṃjāteyaṃ mamādhamā| tyaktasya devairanayānmṛgayāṃ paridhāvataḥ|| vyatītaṃ māritam||

Verse 6

मोक्षमेव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत्। सुवृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्।। देवैस्त्यक्तस्य अपुत्रतया स्वर्गमनानर्हत्वात्।।

mokṣameva vyavasyāmi bandho hi vyasanaṃ mahat| suvṛttimanuvartiṣye tāmahaṃ pituravyayām|| devaistyaktasya aputratayā svargamanānarhatvāt||

Verse 7

अतीव तपसात्मानं योजयिष्याम्यसंशयम्। तस्मादेकाहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ।।

atīva tapasātmānaṃ yojayiṣyāmyasaṃśayam| tasmādekāhamekāhamekaikasminvanaspatau||

Verse 8

चरन्भैक्षं मुनिर्मुण्डश्चरिष्याम्याश्रमानिमान्। पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारकृतालयः।।

caranbhaikṣaṃ munirmuṇḍaścariṣyāmyāśramānimān| pāṃsunā samavacchannaḥ śūnyāgārakṛtālayaḥ||

Verse 9

वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः। न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः।।

vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ| na śocanna prahṛṣyaṃśca tulyanindātmasaṃstutiḥ||

Verse 10

निराशीर्निर्नमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः। न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित्।। मोक्षं मोक्षमार्गं व्यवस्यामि निश्चिनोमि श्रेयस्करत्वेन। तत्र हि पुत्राद्यनपेक्षा दृष्टा। इष्टमेवैतज्जातमित्याह बन्धो हीति। बन्धः पुत्रैषणादिः। सुवृत्तिं ब्रह्मचर्याख्यां वृत्तिम्। पितुर्व्यासस्य।।

nirāśīrnirnamaskāro nirdvandvo niṣparigrahaḥ| na cāpyavahasankaṃcinna kurvanbhrukuṭīṃ kvacit|| mokṣaṃ mokṣamārgaṃ vyavasyāmi niścinomi śreyaskaratvena| tatra hi putrādyanapekṣā dṛṣṭā| iṣṭamevaitajjātamityāha bandho hīti| bandhaḥ putraiṣaṇādiḥ| suvṛttiṃ brahmacaryākhyāṃ vṛttim| piturvyāsasya||

Verse 11

प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः। जङ्गमाजङ्गमं सर्वमविहिंसंश्चतुर्विधम्।। निराशीर्निर्नमस्कारः। आशिषं नमस्कारं वा नेच्छामीत्यर्थः। निर्द्वन्द्वः सुखदुःखादिहीनः। निष्परिग्रहः कन्थापादुकादिहीनः।।

prasannavadano nityaṃ sarvabhūtahite rataḥ| jaṅgamājaṅgamaṃ sarvamavihiṃsaṃścaturvidham|| nirāśīrnirnamaskāraḥ| āśiṣaṃ namaskāraṃ vā necchāmītyarthaḥ| nirdvandvaḥ sukhaduḥkhādihīnaḥ| niṣparigrahaḥ kanthāpādukādihīnaḥ||

Verse 12

स्वासु प्रजास्विव सदा समः प्राणभृतः प्रति। एककालं चरन्भैक्षं कुलानि दश पञ्च च।। चतुर्विधं जरायुजादिकम्।।

svāsu prajāsviva sadā samaḥ prāṇabhṛtaḥ prati| ekakālaṃ caranbhaikṣaṃ kulāni daśa pañca ca|| caturvidhaṃ jarāyujādikam||

Verse 13

असंभवे वा भैक्षस्य चरन्ननशनान्यपि। अल्पमल्पं च भुञ्जानः पूर्वालाभे न जातुचित्।।

asaṃbhave vā bhaikṣasya carannanaśanānyapi| alpamalpaṃ ca bhuñjānaḥ pūrvālābhe na jātucit||

Verse 14

अन्यान्यपि चरँल्लोभादलाभे सप्त पूरयन्। अलाभे यदि वा लाभे समदर्शी महातपाः।।

anyānyapi cara~llobhādalābhe sapta pūrayan| alābhe yadi vā lābhe samadarśī mahātapāḥ||

Verse 15

वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः। नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः।। कुलानि गृहाणि।।

vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikamukṣataḥ| nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayannubhayostayoḥ|| kulāni gṛhāṇi||

Verse 16

न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन्। जीवितं मरणं चैव नाभिन्दन्न च द्विषन्।।

na jijīviṣuvatkiṃcinna mumūrṣuvadācaran| jīvitaṃ maraṇaṃ caiva nābhindanna ca dviṣan||

Verse 17

याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः। ताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेषादिव्यवस्थितः।। वास्या वास्येन काष्ठतक्षणेन।।

yāḥ kāścijjīvatā śakyāḥ kartumabhyudayakriyāḥ| tāḥ sarvāḥ samatikramya nimeṣādivyavasthitaḥ|| vāsyā vāsyena kāṣṭhatakṣaṇena||

Verse 18

तासु चाप्यनवस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः। संपरित्यक्तधर्मार्थः सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः।। अभ्युदयक्रियाः इष्टसाधनक्रियाः। निमेषादिव्यवस्थितः जीवनसाधनकर्मसु व्यवस्थितः।।

tāsu cāpyanavasthāsu tyaktasarvendriyakriyaḥ| saṃparityaktadharmārthaḥ sunirṇiktātmakalmaṣaḥ|| abhyudayakriyāḥ iṣṭasādhanakriyāḥ| nimeṣādivyavasthitaḥ jīvanasādhanakarmasu vyavasthitaḥ||

Verse 19

निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः। न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः।।

nirmuktaḥ sarvapāpebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ| na vaśe kasyacittiṣṭhansadharmā mātariśvanaḥ||

Verse 20

एतया सततं वृत्त्या चरन्नेवंप्रकारया। देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः।। अनवस्थासु प्रवाहरूपासु तासु जीवनसाधनक्रियासु।।

etayā satataṃ vṛttyā carannevaṃprakārayā| dehaṃ saṃsthāpayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgamāsthitaḥ|| anavasthāsu pravāharūpāsu tāsu jīvanasādhanakriyāsu||

Verse 21

नाहं सुकृपणे मार्गे स्ववीर्यक्षयशोचिते। स्वधर्मात्सततापेते चरेयं वीर्यवर्जितः।।

nāhaṃ sukṛpaṇe mārge svavīryakṣayaśocite| svadharmātsatatāpete careyaṃ vīryavarjitaḥ||

Verse 22

सत्कृतोऽसत्कृतो वाऽपि योऽन्यां कृपणचक्षुषा। उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि।।

satkṛto'satkṛto vā'pi yo'nyāṃ kṛpaṇacakṣuṣā| upaiti vṛttiṃ kāmātmā sa śunāṃ vartate pathi||

Verse 23

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निःश्वासपरमो नृपः। अवेक्षमाणः कुन्तीं च मान्द्रीं च समभाषत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā suduḥkhārto niḥśvāsaparamo nṛpaḥ| avekṣamāṇaḥ kuntīṃ ca māndrīṃ ca samabhāṣata||

Verse 24

कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बन्धुभिः। आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिताः।।

kausalyā viduraḥ kṣattā rājā ca saha bandhubhiḥ| āryā satyavatī bhīṣmaste ca rājapurohitāḥ||

Verse 25

ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताः। पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रयाः। प्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः पाण्डुः प्रव्राजितो वने।। संस्थापयिष्यामि नाशयिष्यामि। निर्भयं मार्गं संसारभयरहितम्।।

brāhmaṇāśca mahātmānaḥ somapāḥ saṃśitavratāḥ| pauravṛddhāśca ye tatra nivasantyasmadāśrayāḥ| prasādya sarve vaktavyāḥ pāṇḍuḥ pravrājito vane|| saṃsthāpayiṣyāmi nāśayiṣyāmi| nirbhayaṃ mārgaṃ saṃsārabhayarahitam||

Verse 26

निशम्य वचनं भर्तुस्त्यागधर्मकृतात्मनः। तत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभाषताम्।। प्रव्राजितः संन्यासं प्राप्तः।।

niśamya vacanaṃ bhartustyāgadharmakṛtātmanaḥ| tatsamaṃ vacanaṃ kuntī mādrī ca samabhāṣatām|| pravrājitaḥ saṃnyāsaṃ prāptaḥ||

Verse 27

अन्येऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभ। आवाभ्यां सह वस्तुं वै धर्ममाश्रित्य चिन्त्यताम्। आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्तुं तपो महत्।।

anye'pi hyāśramāḥ santi ye śakyā bharatarṣabha| āvābhyāṃ saha vastuṃ vai dharmamāśritya cintyatām| āvābhyāṃ dharmapatnībhyāṃ saha taptuṃ tapo mahat||

Verse 28

शरीरस्यापि मोक्षाय धर्मं प्राप्य महाफलम्। त्वमेव भविता भर्ता स्वर्गस्यापि न संशयः।।

śarīrasyāpi mokṣāya dharmaṃ prāpya mahāphalam| tvameva bhavitā bhartā svargasyāpi na saṃśayaḥ||

Verse 29

प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणे। त्यक्त्वा कामसुखे ह्यावां तप्स्यवो विपुलं तपः।।

praṇidhāyendriyagrāmaṃ bhartṛlokaparāyaṇe| tyaktvā kāmasukhe hyāvāṃ tapsyavo vipulaṃ tapaḥ||

Verse 30

यदि चावां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशांपते। अद्यैवावां प्रहास्यावो जीवितं नात्र संशयः।।

yadi cāvāṃ mahāprājña tyakṣyasi tvaṃ viśāṃpate| adyaivāvāṃ prahāsyāvo jīvitaṃ nātra saṃśayaḥ||

Verse 31

पाण्डुरुवाच। यदि व्यवसितं ह्येतद्युवयोर्धर्मसंहितम्। स्ववृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्।।

pāṇḍuruvāca| yadi vyavasitaṃ hyetadyuvayordharmasaṃhitam| svavṛttimanuvartiṣye tāmahaṃ pituravyayām||

Verse 32

त्यक्त्वा ग्राम्यसुखाहारं तप्यमानो महत्तपः। वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने।।

tyaktvā grāmyasukhāhāraṃ tapyamāno mahattapaḥ| valkalī phalamūlāśī cariṣyāmi mahāvane||

Verse 33

अग्नौ जुह्वन्नुभौ कालावुभौ कालावुपस्पृशन्। कृशः परिमिताहारश्चीरचर्मजटाधरः।।

agnau juhvannubhau kālāvubhau kālāvupaspṛśan| kṛśaḥ parimitāhāraścīracarmajaṭādharaḥ||

Verse 34

शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासानवेक्षकः। तपसा दुश्चरेणेदं शरीरमुपशोषयन्।।

śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsānavekṣakaḥ| tapasā duścareṇedaṃ śarīramupaśoṣayan||

Verse 35

एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन्। पितृन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन्।। त्यागधर्मः संन्यासः।।

ekāntaśīlī vimṛśanpakvāpakvena vartayan| pitṛndevāṃśca vanyena vāgbhiradbhiśca tarpayan|| tyāgadharmaḥ saṃnyāsaḥ||

Verse 36

वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनः। नाप्रियाण्याचरिष्यामि किं पुनर्ग्रामवासिनाम्।।

vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinaḥ| nāpriyāṇyācariṣyāmi kiṃ punargrāmavāsinām||

Verse 37

एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम्। काङ्क्षमाणोऽहमास्थास्ये देहस्यास्याऽऽसमापनात्।।

evamāraṇyaśāstrāṇāmugramugrataraṃ vidhim| kāṅkṣamāṇo'hamāsthāsye dehasyāsyā''samāpanāt||

Verse 38

वैशंपायन उवाच। इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरवनन्दनः। ततश्चूडामणिं निष्कमङ्गदे कुण्डलानि च।। विमृशन् हिंसादिदोषम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityevamuktvā bhārye te rājā kauravanandanaḥ| tataścūḍāmaṇiṃ niṣkamaṅgade kuṇḍalāni ca|| vimṛśan hiṃsādidoṣam||

Verse 39

वासांसि च महार्हाणि स्त्रीणामाभरणानि च। वाहनानि च मुख्यानि शस्त्राणि कवचानि च।।

vāsāṃsi ca mahārhāṇi strīṇāmābharaṇāni ca| vāhanāni ca mukhyāni śastrāṇi kavacāni ca||

Verse 40

हेमभाण्डानि दिव्यानि पर्यङ्कास्तरणानि च। मणिमुक्ताप्रवालानि रत्नानि विविधानि च।।

hemabhāṇḍāni divyāni paryaṅkāstaraṇāni ca| maṇimuktāpravālāni ratnāni vividhāni ca||

Verse 41

प्रदाय सर्वं विप्रेभ्यः पाण्डुर्भृत्यानभाषत। गत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डुः प्रव्राजितो वने। अर्थं कामं सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम्।।

pradāya sarvaṃ viprebhyaḥ pāṇḍurbhṛtyānabhāṣata| gatvā nāgapuraṃ vācyaṃ pāṇḍuḥ pravrājito vane| arthaṃ kāmaṃ sukhaṃ caiva ratiṃ ca paramātmikām||

Verse 42

प्रतस्थे सर्वमुत्सृज्य सभार्यः कुरुनन्दनः। ततस्तस्यानुयातारस्ते चैव परिचारकाः।।

pratasthe sarvamutsṛjya sabhāryaḥ kurunandanaḥ| tatastasyānuyātāraste caiva paricārakāḥ||

Verse 43

श्रुत्वा भरतसिंहस्य विधिधाः करुणा गिरः। भममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशुः।।

śrutvā bharatasiṃhasya vidhidhāḥ karuṇā giraḥ| bhamamārtasvaraṃ kṛtvā hāheti paricukruśuḥ||

Verse 44

उष्णमश्रु विमुञ्चन्तस्तं विहाय महीपतिम्। ययुर्नागपुरं तूर्णं सर्वमादाय तद्धनम्।।

uṣṇamaśru vimuñcantastaṃ vihāya mahīpatim| yayurnāgapuraṃ tūrṇaṃ sarvamādāya taddhanam||

Verse 45

ते गत्वा नगरं राज्ञो यथावृत्तं महात्मनः। कथयांचक्रिरे राज्ञस्तद्धनं विविधं ददुः।।

te gatvā nagaraṃ rājño yathāvṛttaṃ mahātmanaḥ| kathayāṃcakrire rājñastaddhanaṃ vividhaṃ daduḥ||

Verse 46

श्रुत्वा तेभ्यस्ततः सर्वं यथावृत्तं महावने। धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठः पाण्डुमेवान्वशोचत।।

śrutvā tebhyastataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ mahāvane| dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭhaḥ pāṇḍumevānvaśocata||

Verse 47

न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित्। भ्रातृशोकसमाविष्टस्तमेवार्थं विचिन्तयन्।।

na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhicit| bhrātṛśokasamāviṣṭastamevārthaṃ vicintayan||

Verse 48

राजपुत्रस्तु कौरव्य पाण्डुर्मूलफलाशनः। जगाम सह पत्नीभ्यां ततो नागशतं गिरिम्।।

rājaputrastu kauravya pāṇḍurmūlaphalāśanaḥ| jagāma saha patnībhyāṃ tato nāgaśataṃ girim||

Verse 49

स चैत्ररथमासाद्य कालकूटमतीत्य च। हिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम्।।

sa caitrarathamāsādya kālakūṭamatītya ca| himavantamatikramya prayayau gandhamādanam||

Verse 50

रक्ष्यमाणो महाभूतैः सिद्धैश्च परमर्षिभिः। उवास स महाराज समेषु विषमेषु च।।

rakṣyamāṇo mahābhūtaiḥ siddhaiśca paramarṣibhiḥ| uvāsa sa mahārāja sameṣu viṣameṣu ca||

Verse 51

इन्द्रद्युम्नसरः प्राप्य हंसकूटमतीत्य च। शतशृङ्गे महाराज तापसः समतप्यत।।

indradyumnasaraḥ prāpya haṃsakūṭamatītya ca| śataśṛṅge mahārāja tāpasaḥ samatapyata||