Adhyaya 123

Verse 1

सभार्यस्य पाण्डोर्मृगयार्थं वनगमनम्।। 1 ।। तत्र मृगरूपस्य मृग्या मैथुनं चरतः किन्दमस्य मुनेर्हननम्।। 2 ।। मैथुनकाले त्वं मरिष्यसीति किन्दमेन पाण्डुं प्रति शापः।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः स्वबाहुविजितं धनम्। भीष्माय सत्यवत्यै च मात्रे चोपजहार सः।।

sabhāryasya pāṇḍormṛgayārthaṃ vanagamanam|| 1 || tatra mṛgarūpasya mṛgyā maithunaṃ carataḥ kindamasya munerhananam|| 2 || maithunakāle tvaṃ mariṣyasīti kindamena pāṇḍuṃ prati śāpaḥ|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ svabāhuvijitaṃ dhanam| bhīṣmāya satyavatyai ca mātre copajahāra saḥ||

Verse 2

विदुराय च वै पाण्डुः प्रेषयामास तद्धनम्। सुहृदश्चापि धर्मात्मा धनेन समतर्पयत्।।

vidurāya ca vai pāṇḍuḥ preṣayāmāsa taddhanam| suhṛdaścāpi dharmātmā dhanena samatarpayat||

Verse 3

ततः सत्यवतीं भीष्मं कौसल्यां च यशस्विनीम्। शुभैः पाण्डुर्जितैरर्थैस्तोषयामास भारत।।

tataḥ satyavatīṃ bhīṣmaṃ kausalyāṃ ca yaśasvinīm| śubhaiḥ pāṇḍurjitairarthaistoṣayāmāsa bhārata||

Verse 4

ननन्द माता कौसल्या तमप्रतिमतेजसम्। जयन्तमिव पौलोमी परिष्वज्य नर्षभम्।।

nananda mātā kausalyā tamapratimatejasam| jayantamiva paulomī pariṣvajya narṣabham||

Verse 5

तस्य वीरस्य विक्रान्तैः सहस्रशतदक्षिणैः। अश्वमेधशतैरीजे धृतराष्ट्रो महामखैः।।

tasya vīrasya vikrāntaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ| aśvamedhaśatairīje dhṛtarāṣṭro mahāmakhaiḥ||

Verse 6

संप्रयुक्तस्तु कुन्त्या च माद्र्या च भरतर्षभ। जिततन्द्रीस्तदा पाण्डुर्बभूव वनगोचरः।।

saṃprayuktastu kuntyā ca mādryā ca bharatarṣabha| jitatandrīstadā pāṇḍurbabhūva vanagocaraḥ||

Verse 7

हित्वा प्रासादनिलयं शुभानि शयनानि च। अरण्यनित्यः सततं बभूव मृगयापरः।।

hitvā prāsādanilayaṃ śubhāni śayanāni ca| araṇyanityaḥ satataṃ babhūva mṛgayāparaḥ||

Verse 8

स चरन्दक्षिणं पार्श्वं रम्यं हिमवतो गिरः। उवास गिरिपृष्ठेषु महाशालवनेषु च।।

sa carandakṣiṇaṃ pārśvaṃ ramyaṃ himavato giraḥ| uvāsa giripṛṣṭheṣu mahāśālavaneṣu ca||

Verse 9

रराज कुन्त्या माद्र्या च पाण्डुः सह वने चरन्। करेण्वोरिव मध्यस्थः श्रीमान्पौरन्दरो गजः।।

rarāja kuntyā mādryā ca pāṇḍuḥ saha vane caran| kareṇvoriva madhyasthaḥ śrīmānpaurandaro gajaḥ||

Verse 10

भारतं सह भार्याभ्यां खङ्गबाणधनुर्धरम्। विचित्रकवचं वीरं परमास्त्रविदं नृपम्। देवोऽयमित्यमन्यन्त चरन्तं वनवासिनः।।

bhārataṃ saha bhāryābhyāṃ khaṅgabāṇadhanurdharam| vicitrakavacaṃ vīraṃ paramāstravidaṃ nṛpam| devo'yamityamanyanta carantaṃ vanavāsinaḥ||

Verse 11

तस्य कामांश्च भोगांश्च नरा नित्यमतन्द्रिताः। उपजह्रुर्वनान्तेषु धृतराष्ट्रेण चोदिताः।।

tasya kāmāṃśca bhogāṃśca narā nityamatandritāḥ| upajahrurvanānteṣu dhṛtarāṣṭreṇa coditāḥ||

Verse 12

तदासाद्य महारण्यं मृगव्यालनिषेवितम्। तत्र मैथुनकालस्थं ददर्श मृगयूथपम्।।

tadāsādya mahāraṇyaṃ mṛgavyālaniṣevitam| tatra maithunakālasthaṃ dadarśa mṛgayūthapam||

Verse 13

ततस्तं च मृगीं चैव रुक्मपुङ्खैः सुपत्रिभिः। निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः पाण्डुः पञ्चभिराशुगैः।।

tatastaṃ ca mṛgīṃ caiva rukmapuṅkhaiḥ supatribhiḥ| nirbibheda śaraistīkṣṇaiḥ pāṇḍuḥ pañcabhirāśugaiḥ||

Verse 14

स च राजन्महातेजा ऋषिपुत्रस्तपोधनः। भार्यया सह तेजस्वी मृगरूपेण सङ्गतः।।

sa ca rājanmahātejā ṛṣiputrastapodhanaḥ| bhāryayā saha tejasvī mṛgarūpeṇa saṅgataḥ||

Verse 15

स संयुक्तस्तया मृग्या मानुषीं वाचमीरयन्। क्षणेन पतितो भूमौ विललापातुरो मृगः।।

sa saṃyuktastayā mṛgyā mānuṣīṃ vācamīrayan| kṣaṇena patito bhūmau vilalāpāturo mṛgaḥ||

Verse 16

मृग उवाच। काममन्युवशं प्राप्ता बुद्ध्यन्तरगता अपि। वर्जयन्ति नृशंसानि पापेष्वपि रता नराः।।

mṛga uvāca| kāmamanyuvaśaṃ prāptā buddhyantaragatā api| varjayanti nṛśaṃsāni pāpeṣvapi ratā narāḥ||

Verse 17

न विधिं ग्रसते प्रज्ञा प्रज्ञां तु ग्रसते विधिः। विधिपर्यागतानर्थान्प्रज्ञावान्प्रतिपद्यते।।

na vidhiṃ grasate prajñā prajñāṃ tu grasate vidhiḥ| vidhiparyāgatānarthānprajñāvānpratipadyate||

Verse 18

शस्वद्धर्मात्मनां मुख्ये कुले जातस्य भारत। कामलोभाभिभूतस्य कथं ते चलिता मतिः।।

śasvaddharmātmanāṃ mukhye kule jātasya bhārata| kāmalobhābhibhūtasya kathaṃ te calitā matiḥ||

Verse 19

पाण्डुरुवाच। शत्रूणां या वधे वृत्तिः सा मृगाणां वधे स्मृता। राज्ञां मृग न मां मोहात्त्वं गर्हयितुमर्हसि।।

pāṇḍuruvāca| śatrūṇāṃ yā vadhe vṛttiḥ sā mṛgāṇāṃ vadhe smṛtā| rājñāṃ mṛga na māṃ mohāttvaṃ garhayitumarhasi||

Verse 20

अच्छद्मनाऽमायया च मृगाणां वध इष्यते। स एव धर्मो राज्ञां तु तद्धि त्वं किं नु गर्हसे।।

acchadmanā'māyayā ca mṛgāṇāṃ vadha iṣyate| sa eva dharmo rājñāṃ tu taddhi tvaṃ kiṃ nu garhase||

Verse 21

अगस्त्यः सत्रमासीनश्चकार मृगयामृषिः। आरण्यान्सर्वदैवत्यान्मृगान्प्रोक्ष्य महावने।।

agastyaḥ satramāsīnaścakāra mṛgayāmṛṣiḥ| āraṇyānsarvadaivatyānmṛgānprokṣya mahāvane||

Verse 22

प्रमाणदृष्टधर्मेण कथमस्मान्विगर्हसे। अगस्त्यस्याभिचारेण युष्माकं विहितो वधः।।

pramāṇadṛṣṭadharmeṇa kathamasmānvigarhase| agastyasyābhicāreṇa yuṣmākaṃ vihito vadhaḥ||

Verse 23

न रिपून्वै समुद्दिश्य विमुञ्चन्ति नराः शरान्। रन्ध्र एषां विशेषेण वधकालः प्रशस्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि त्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 123 ।।

na ripūnvai samuddiśya vimuñcanti narāḥ śarān| randhra eṣāṃ viśeṣeṇa vadhakālaḥ praśasyate|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi trayoviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 123 ||

Verse 24

प्रमत्तमप्रमत्तं वा विवृतं घ्नन्ति चौजसा। उपायैर्विविधैस्तीक्ष्णैः कस्मान्मृग विगर्हसे।। रन्ध्रे विशस्त्रत्वव्यसनाक्रान्तत्वादिसमये शरान्न विमुञ्चन्तीति संबन्धः। किंत्वेषां शत्रूणां वधकालः सर्वलोकप्रसिद्धः सङ्ग्राम आभिमुख्यादिमान्स एव प्रशश्यतेऽन्यो निन्द्यत इत्यर्थः।।

pramattamapramattaṃ vā vivṛtaṃ ghnanti caujasā| upāyairvividhaistīkṣṇaiḥ kasmānmṛga vigarhase|| randhre viśastratvavyasanākrāntatvādisamaye śarānna vimuñcantīti saṃbandhaḥ| kiṃtveṣāṃ śatrūṇāṃ vadhakālaḥ sarvalokaprasiddhaḥ saṅgrāma ābhimukhyādimānsa eva praśaśyate'nyo nindyata ityarthaḥ||

Verse 25

मृग उवाच। नाहं घ्न्तं मृगन्राजन्विगर्हे चात्मकारणात्। मैथुनं तु प्रतीक्ष्यं मे त्वयेहाद्यानृशंस्यतः।।

mṛga uvāca| nāhaṃ ghntaṃ mṛganrājanvigarhe cātmakāraṇāt| maithunaṃ tu pratīkṣyaṃ me tvayehādyānṛśaṃsyataḥ||

Verse 26

सर्वभूतहिते काले सर्वभूतेप्सिते तथा। को हि विद्वान्मृगं हन्याच्चरन्तं मैथुनं वने।।

sarvabhūtahite kāle sarvabhūtepsite tathā| ko hi vidvānmṛgaṃ hanyāccarantaṃ maithunaṃ vane||

Verse 27

अस्यां मृग्यां च राजेन्द्र हर्षान्मैथुनमाचरम्। पुरुषार्थफलं कर्तुं तत्त्वया विफलीकृतम्।।

asyāṃ mṛgyāṃ ca rājendra harṣānmaithunamācaram| puruṣārthaphalaṃ kartuṃ tattvayā viphalīkṛtam||

Verse 28

पौरवाणां महाराज तेषामक्लिष्टकर्मणाम्। वंशे जातस्य कौरव्य नानुरूपमिदं तव।।

pauravāṇāṃ mahārāja teṣāmakliṣṭakarmaṇām| vaṃśe jātasya kauravya nānurūpamidaṃ tava||

Verse 29

नृशंसं कर्म सुमहत्सर्वलोकविगर्हितम्। अस्वर्ग्यमयशस्यं चाप्यधर्मिष्ठं च भारत।।

nṛśaṃsaṃ karma sumahatsarvalokavigarhitam| asvargyamayaśasyaṃ cāpyadharmiṣṭhaṃ ca bhārata||

Verse 30

स्त्रीभोगानां विशेषज्ञः शास्त्रधर्मार्थतत्त्ववित्। नार्हस्त्वं सुरसङ्काश कर्तुमस्वर्ग्यमीदृशम्।।

strībhogānāṃ viśeṣajñaḥ śāstradharmārthatattvavit| nārhastvaṃ surasaṅkāśa kartumasvargyamīdṛśam||

Verse 31

त्वया नृशंसकर्तारः पापाचाराश्च मानवाः। निग्राह्याः पार्थिवश्रेष्ठ त्रिवर्गपरिवर्जिताः।।

tvayā nṛśaṃsakartāraḥ pāpācārāśca mānavāḥ| nigrāhyāḥ pārthivaśreṣṭha trivargaparivarjitāḥ||

Verse 32

किं कृतं ते नरश्रेष्ठ मामिहानागसं घ्नतः। मुनिं मूलफलाहारं मृगवेषधरं नृप।। प्रमत्तमसावधानम्।।

kiṃ kṛtaṃ te naraśreṣṭha māmihānāgasaṃ ghnataḥ| muniṃ mūlaphalāhāraṃ mṛgaveṣadharaṃ nṛpa|| pramattamasāvadhānam||

Verse 33

वसमानमरण्येषु नित्यं शमपरायणम्। त्वयाऽहं हिंसितो यस्मात्तस्मात्त्वामप्यनागसः।।

vasamānamaraṇyeṣu nityaṃ śamaparāyaṇam| tvayā'haṃ hiṃsito yasmāttasmāttvāmapyanāgasaḥ||

Verse 34

द्वयोर्नृशंसकर्तारमवशं काममोहितम्। जीवितान्तकरो भावो मैथुने समुपैष्यति।। ते त्वया।।

dvayornṛśaṃsakartāramavaśaṃ kāmamohitam| jīvitāntakaro bhāvo maithune samupaiṣyati|| te tvayā||

Verse 35

अहं हि किंदमो नाम तपसा भावितो मुनिः। व्यपत्रपन्मनुष्याणां मृग्यां मैथुनमाचरम्।।

ahaṃ hi kiṃdamo nāma tapasā bhāvito muniḥ| vyapatrapanmanuṣyāṇāṃ mṛgyāṃ maithunamācaram||

Verse 36

मृगो भत्वा मृगैः सार्धं चरामि गहने वने। न तु ते ब्रह्महत्येयं भविष्यत्यविजानतः।।

mṛgo bhatvā mṛgaiḥ sārdhaṃ carāmi gahane vane| na tu te brahmahatyeyaṃ bhaviṣyatyavijānataḥ||

Verse 37

मृगरूपधरं हत्वा मामेवं काममोहितम्। अस्य तु त्वं फलं मूढ प्राप्स्यसीदृशमेव हि।।

mṛgarūpadharaṃ hatvā māmevaṃ kāmamohitam| asya tu tvaṃ phalaṃ mūḍha prāpsyasīdṛśameva hi||

Verse 38

प्रियया सह संवासं प्राप्य कामविमोहितः। त्वमप्यस्यामवस्थायां प्रेतलोकं गमिष्यसि।।

priyayā saha saṃvāsaṃ prāpya kāmavimohitaḥ| tvamapyasyāmavasthāyāṃ pretalokaṃ gamiṣyasi||

Verse 39

अन्तकाले हि संवासं यया गन्तासि कान्तया। प्रेतराजपुरं प्राप्तं सर्वभूतदुरत्ययम्। भक्त्या मतिमतां श्रेष्ठ सैव त्वाऽनुगमिष्यति।। द्वयोः स्त्रीपुंसयोर्नृशंसं निन्द्यं मैथुनासक्तयोर्वधस्तस्य कर्तारम्।।

antakāle hi saṃvāsaṃ yayā gantāsi kāntayā| pretarājapuraṃ prāptaṃ sarvabhūtaduratyayam| bhaktyā matimatāṃ śreṣṭha saiva tvā'nugamiṣyati|| dvayoḥ strīpuṃsayornṛśaṃsaṃ nindyaṃ maithunāsaktayorvadhastasya kartāram||

Verse 40

वर्तमानः सुखे दुःखं यथाऽहं प्रापितस्त्वया। तथा त्वां च सुखं प्राप्तं दुःखमभ्यागमिष्यति।।

vartamānaḥ sukhe duḥkhaṃ yathā'haṃ prāpitastvayā| tathā tvāṃ ca sukhaṃ prāptaṃ duḥkhamabhyāgamiṣyati||

Verse 41

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो जीवितात्स व्यमुच्यत। मृगः पाण्डुश्च दुःखार्तः क्षणेन समपद्यत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā suduḥkhārto jīvitātsa vyamucyata| mṛgaḥ pāṇḍuśca duḥkhārtaḥ kṣaṇena samapadyata||