Adhyaya 122

Verse 1

पाण्डोर्माद्र्या विवाहः। दिग्विजयश्च।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततः शान्तनवो भीष्मो राज्ञः पाण्डोर्यशस्विनः। विवाहस्यापरस्यार्थे चकार मतिमान्मतिम्।।

pāṇḍormādryā vivāhaḥ| digvijayaśca|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ śāntanavo bhīṣmo rājñaḥ pāṇḍoryaśasvinaḥ| vivāhasyāparasyārthe cakāra matimānmatim||

Verse 2

सोऽमात्यैः स्थविरैः सार्धं ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः। बलेन चतुरङ्गेण ययौ मद्रपतेः पुरम्।।

so'mātyaiḥ sthaviraiḥ sārdhaṃ brāhmaṇaiśca maharṣibhiḥ| balena caturaṅgeṇa yayau madrapateḥ puram||

Verse 3

तमागतमभिश्रुत्य भीष्मं वाहीकपुङ्गवः। प्रत्युद्गम्यार्चयित्वा च पुरं प्रावेशयन्नृपः।।

tamāgatamabhiśrutya bhīṣmaṃ vāhīkapuṅgavaḥ| pratyudgamyārcayitvā ca puraṃ prāveśayannṛpaḥ||

Verse 4

दत्त्वा तस्यासनं शुभ्रं पाद्यमर्घ्यं तथैव च। मधुपर्कं च मद्रेशः पप्रच्छागमनेऽर्थिताम्।।

dattvā tasyāsanaṃ śubhraṃ pādyamarghyaṃ tathaiva ca| madhuparkaṃ ca madreśaḥ papracchāgamane'rthitām||

Verse 5

तं भीष्मः प्रत्युवाचेदं मद्रराजं कुरूद्वहः। आगतं मां विजानीहि कन्यार्थिनमरिन्दम।।

taṃ bhīṣmaḥ pratyuvācedaṃ madrarājaṃ kurūdvahaḥ| āgataṃ māṃ vijānīhi kanyārthinamarindama||

Verse 6

श्रूयते भवतः साध्वी स्वसा माद्री यशस्विनी। तामहं वरयिष्यामि पाण्डोरर्थे यशस्विनीम्।।

śrūyate bhavataḥ sādhvī svasā mādrī yaśasvinī| tāmahaṃ varayiṣyāmi pāṇḍorarthe yaśasvinīm||

Verse 7

युक्तरूपो हि संबन्धे त्वं नो राजन्वयं तव। एतत्संचिन्त्य मद्रेश गृहाणास्मान्यथाविधि।।

yuktarūpo hi saṃbandhe tvaṃ no rājanvayaṃ tava| etatsaṃcintya madreśa gṛhāṇāsmānyathāvidhi||

Verse 8

तमेवंवादिनं भीष्मं प्रत्यभाषत मद्रपः। न हि मेऽन्यो वरस्त्वत्तः श्रेयानिति मतिर्मम।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 122 ।।

tamevaṃvādinaṃ bhīṣmaṃ pratyabhāṣata madrapaḥ| na hi me'nyo varastvattaḥ śreyāniti matirmama|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi dvāviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 122 ||

Verse 9

पूर्वैः प्रवर्तितं किंचित्कुलेऽस्मिन्नृपसत्तमैः। साधु वा यदि वाऽसाधु तन्नातिक्रान्तुमुत्सहे।।

pūrvaiḥ pravartitaṃ kiṃcitkule'sminnṛpasattamaiḥ| sādhu vā yadi vā'sādhu tannātikrāntumutsahe||

Verse 10

व्यक्तं तद्भवतश्चापि विदितं नात्र संशयः। न च युक्तं तथा वक्तुं भवान्देहीति सत्तम।।

vyaktaṃ tadbhavataścāpi viditaṃ nātra saṃśayaḥ| na ca yuktaṃ tathā vaktuṃ bhavāndehīti sattama||

Verse 11

कुलधर्मः स नो वीर प्रमाणं परमं च तत्। तेन त्वां न ब्रवीम्येतदसंदिग्धं वचोऽरिहन्।।

kuladharmaḥ sa no vīra pramāṇaṃ paramaṃ ca tat| tena tvāṃ na bravīmyetadasaṃdigdhaṃ vaco'rihan||

Verse 12

तं भीष्मः प्रत्युवाचेदं मद्रराजं जनाधिपः। धर्म एष परो राजन्स्वयमुक्तः स्वयंभुवा।।

taṃ bhīṣmaḥ pratyuvācedaṃ madrarājaṃ janādhipaḥ| dharma eṣa paro rājansvayamuktaḥ svayaṃbhuvā||

Verse 13

नात्र कश्चन दोषोऽस्ति पूर्वैर्विधिरयं कृतः। विदितेयं च ते शल्य मर्यादा साधुसंमता।।

nātra kaścana doṣo'sti pūrvairvidhirayaṃ kṛtaḥ| viditeyaṃ ca te śalya maryādā sādhusaṃmatā||

Verse 14

इत्युक्त्वा स महातेजाः शातकुम्भं कृताकृतम्। रत्नानि च विचित्राणि शल्यायादात्सहस्रशः।। मे वरः मम जामाता।।

ityuktvā sa mahātejāḥ śātakumbhaṃ kṛtākṛtam| ratnāni ca vicitrāṇi śalyāyādātsahasraśaḥ|| me varaḥ mama jāmātā||

Verse 15

गजानश्वान्रथांश्चैव वासांस्याभरणानि च। मणिमुक्ताप्रवालं च गाङ्गेयो व्यसृजच्छुभम्।। शातकुम्भं काञ्चनम्। कृताकृतं घटितमघटितं च।।

gajānaśvānrathāṃścaiva vāsāṃsyābharaṇāni ca| maṇimuktāpravālaṃ ca gāṅgeyo vyasṛjacchubham|| śātakumbhaṃ kāñcanam| kṛtākṛtaṃ ghaṭitamaghaṭitaṃ ca||

Verse 16

तत्प्रगृह्य धनं सर्वं शल्यः संप्रतीमानसः। ददौ तां समलङ्कृत्य स्वसारं कौरवर्षभे।।

tatpragṛhya dhanaṃ sarvaṃ śalyaḥ saṃpratīmānasaḥ| dadau tāṃ samalaṅkṛtya svasāraṃ kauravarṣabhe||

Verse 17

स तां माद्रीमुपादाय भीष्मः सागरगासुतः। आजगाम पुरीं धीमान्प्रविष्टो गजसाह्वयम्।।

sa tāṃ mādrīmupādāya bhīṣmaḥ sāgaragāsutaḥ| ājagāma purīṃ dhīmānpraviṣṭo gajasāhvayam||

Verse 18

तत इष्टेऽहनि प्राप्ते मुहूर्ते साधुसंमते। विवाहं कारायामास भीष्मः पाण्डोर्महात्मनः। जग्राह विधिवत्पाणिं माद्र्याः पाण्डुर्नराधिपः।।

tata iṣṭe'hani prāpte muhūrte sādhusaṃmate| vivāhaṃ kārāyāmāsa bhīṣmaḥ pāṇḍormahātmanaḥ| jagrāha vidhivatpāṇiṃ mādryāḥ pāṇḍurnarādhipaḥ||

Verse 19

ततो विवाहे निर्वृत्ते स राजा कुरुनन्दनः। स्थापयामास तां भार्यां शुभे वेश्मनि भामिनीं।।

tato vivāhe nirvṛtte sa rājā kurunandanaḥ| sthāpayāmāsa tāṃ bhāryāṃ śubhe veśmani bhāminīṃ||

Verse 20

स ताभ्यां व्यचरत्सार्धं भार्याभ्यां राजसत्तमः। कुन्त्या माद्र्या च राजेन्द्रो यथाकामं यथासुखम्।।

sa tābhyāṃ vyacaratsārdhaṃ bhāryābhyāṃ rājasattamaḥ| kuntyā mādryā ca rājendro yathākāmaṃ yathāsukham||

Verse 21

ततः स कौरवो राजा विहृत्य त्रिदशा निशाः। जिगीषया महीं पाण्डुर्निरक्रामत्पुरात्प्रभो।। व्यसृदत् प्रादात्।।

tataḥ sa kauravo rājā vihṛtya tridaśā niśāḥ| jigīṣayā mahīṃ pāṇḍurnirakrāmatpurātprabho|| vyasṛdat prādāt||

Verse 22

स भीष्मप्रमुखान्वृद्धानभिवाद्य प्रणम्य च। धृतराष्ट्रं च कौरव्यं तथान्यान्कुरुसत्तमान्। आमन्त्र्य प्रययौ राजा तैश्चैवाप्यनुमोजितः।।

sa bhīṣmapramukhānvṛddhānabhivādya praṇamya ca| dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravyaṃ tathānyānkurusattamān| āmantrya prayayau rājā taiścaivāpyanumojitaḥ||

Verse 23

मङ्गलाचारयुक्ताभिराशीर्भिरभिनन्दितः। गजवाजिरथौघेन बलेन महताऽगमत्।।

maṅgalācārayuktābhirāśīrbhirabhinanditaḥ| gajavājirathaughena balena mahatā'gamat||

Verse 24

स राजा देवगर्भाभो विजिगीषुर्वसुन्धराम्। हृष्टपुष्टबलैः प्रायात्पाण्डुः शत्रूननेकशः।।

sa rājā devagarbhābho vijigīṣurvasundharām| hṛṣṭapuṣṭabalaiḥ prāyātpāṇḍuḥ śatrūnanekaśaḥ||

Verse 25

पूर्वमागस्कृतो गत्वा दशार्णाः समरे जिताः। पाण्डुना नरसिंहेन कौरवाणां यशोभृता।।

pūrvamāgaskṛto gatvā daśārṇāḥ samare jitāḥ| pāṇḍunā narasiṃhena kauravāṇāṃ yaśobhṛtā||

Verse 26

ततः सेनामुपादाय पाण्डुर्नानाविधध्वजाम्। प्रभूतहस्त्यश्वयुतां पदातिरथसंकुलाम्।।

tataḥ senāmupādāya pāṇḍurnānāvidhadhvajām| prabhūtahastyaśvayutāṃ padātirathasaṃkulām||

Verse 27

आगस्कारी महीपानां बहूनां बलदर्पितः। गोप्ता मगधराष्ट्रस्य दीर्घो राजगृहे हतः।।

āgaskārī mahīpānāṃ bahūnāṃ baladarpitaḥ| goptā magadharāṣṭrasya dīrgho rājagṛhe hataḥ||

Verse 28

ततः कोशं समादाय वाहनानि च भूरिशः। पाण्डुना मिथिलां गत्वा विदेहाः समरे जिताः।।

tataḥ kośaṃ samādāya vāhanāni ca bhūriśaḥ| pāṇḍunā mithilāṃ gatvā videhāḥ samare jitāḥ||

Verse 29

तथा काशिषु सुह्मेषु पुण्ड्रेषु च नरर्षभ। स्वबाहुबलवीर्येण कुरूणामकरोद्यशः।।

tathā kāśiṣu suhmeṣu puṇḍreṣu ca nararṣabha| svabāhubalavīryeṇa kurūṇāmakarodyaśaḥ||

Verse 30

तं शरौघमहाज्वालं शस्त्रार्चिषमरिन्दमम्। पाण्डुपावकमासाद्य व्यवह्यन्त नराधिपाः।।

taṃ śaraughamahājvālaṃ śastrārciṣamarindamam| pāṇḍupāvakamāsādya vyavahyanta narādhipāḥ||

Verse 31

ते ससेनाः ससेनेन विध्वंसितबला नृपाः। पाण्डुना वशगाः कृत्वा कुरुकर्मसु योजिताः।।

te sasenāḥ sasenena vidhvaṃsitabalā nṛpāḥ| pāṇḍunā vaśagāḥ kṛtvā kurukarmasu yojitāḥ||

Verse 32

तेन ते निर्जिताः सर्वे पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः। तमेकं मेनिरे शूरं देवेष्विव पुरन्दरम्।।

tena te nirjitāḥ sarve pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ| tamekaṃ menire śūraṃ deveṣviva purandaram||

Verse 33

तं कृताञ्जलयः सर्वे प्रणता वसुधाधिपाः। उपाजग्मुर्धनं गृह्य रत्नानि विविधानि च।।

taṃ kṛtāñjalayaḥ sarve praṇatā vasudhādhipāḥ| upājagmurdhanaṃ gṛhya ratnāni vividhāni ca||

Verse 34

मणिमुक्ताप्रवालं च सुवर्णं रजतं बहु। गोरत्नान्यश्वरत्नानि रथरत्नानि कुञ्जरान्।।

maṇimuktāpravālaṃ ca suvarṇaṃ rajataṃ bahu| goratnānyaśvaratnāni ratharatnāni kuñjarān||

Verse 35

खरोष्ट्रमहिषांश्चैव यच्च किंचिदजाविकम्। कम्लाजिनरत्नानि राङ्कवास्तरणानि च। तत्सर्वं प्रतिजग्राह राजा नागपुराधिपः।।

kharoṣṭramahiṣāṃścaiva yacca kiṃcidajāvikam| kamlājinaratnāni rāṅkavāstaraṇāni ca| tatsarvaṃ pratijagrāha rājā nāgapurādhipaḥ||

Verse 36

तदादाय ययौ पाण्डुः पुनर्मदितवाहनः। हर्षयिष्यन्स्वराष्ट्राणि पुरं च गजसाह्वयम्।।

tadādāya yayau pāṇḍuḥ punarmaditavāhanaḥ| harṣayiṣyansvarāṣṭrāṇi puraṃ ca gajasāhvayam||

Verse 37

शान्तनो राजसिंहस्य भरतस्य च धीमतः। प्रनष्टः कीर्तिजः शब्दः पाण्डुना पुनराहृतः।।

śāntano rājasiṃhasya bharatasya ca dhīmataḥ| pranaṣṭaḥ kīrtijaḥ śabdaḥ pāṇḍunā punarāhṛtaḥ||

Verse 38

ये पुरा कुरुराष्ट्राणि जह्रुः कुरुधनानि च। ते नागपुरसिंहेन पाण्डुना करदीकृताः।।

ye purā kururāṣṭrāṇi jahruḥ kurudhanāni ca| te nāgapurasiṃhena pāṇḍunā karadīkṛtāḥ||

Verse 39

इत्यभाषन्त राजानो राजामात्याश्च सङ्गताः। प्रतीतमनसो हृष्टाः पौरजानपदैः सह।।

ityabhāṣanta rājāno rājāmātyāśca saṅgatāḥ| pratītamanaso hṛṣṭāḥ paurajānapadaiḥ saha||

Verse 40

प्रत्युद्ययुश्च तं प्राप्तं सर्वे भीष्मपुरोगमाः। ते नदूरमिवाध्वानं गत्वा नागपुरालयाः।। त्रिदशाः त्रिंशत्।।

pratyudyayuśca taṃ prāptaṃ sarve bhīṣmapurogamāḥ| te nadūramivādhvānaṃ gatvā nāgapurālayāḥ|| tridaśāḥ triṃśat||

Verse 41

आवृतं ददृशुर्हृष्टा लोकं बहुविधैर्धनैः। नानायानसमानीतै रत्नैरुच्चावचैस्तदा।।

āvṛtaṃ dadṛśurhṛṣṭā lokaṃ bahuvidhairdhanaiḥ| nānāyānasamānītai ratnairuccāvacaistadā||

Verse 42

हस्त्यश्वरथरत्नैश्च गोभिरुष्ट्रैस्तथाऽऽविभिः। नान्तं ददृशुरासाद्य भीष्मेण सह कौरवाः।।

hastyaśvaratharatnaiśca gobhiruṣṭraistathā''vibhiḥ| nāntaṃ dadṛśurāsādya bhīṣmeṇa saha kauravāḥ||

Verse 43

सोऽभिवाद्य पितुः पादौ कौसल्यानन्दवर्धनः। यथाऽर्हं मानयामास पौरजानपदानपि।।

so'bhivādya pituḥ pādau kausalyānandavardhanaḥ| yathā'rhaṃ mānayāmāsa paurajānapadānapi||

Verse 44

प्रमृद्य परराष्ट्राणि कृतार्थं पुनरागतम्। पुत्रमाश्लिष्य भीष्मस्तु हर्षादश्रूण्यवर्तयत्।।

pramṛdya pararāṣṭrāṇi kṛtārthaṃ punarāgatam| putramāśliṣya bhīṣmastu harṣādaśrūṇyavartayat||

Verse 45

स तूर्यशतशङ्खानां भेरीणां च महास्वनैः। हर्षयन्सर्वशः पौरान्विवेश गजसाह्वयम्।।

sa tūryaśataśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ| harṣayansarvaśaḥ paurānviveśa gajasāhvayam||