Adhyaya 120

Verse 1

पृथाया बाल्यचरित्रकथनम्।। 1 ।। तस्या दुर्वाससो मन्त्रप्राप्तिः।। 2 ।। मन्त्रप्रभावजिज्ञासयाऽऽहूतात्सूर्यात्कुन्त्यां कर्णस्योत्पत्तिः।। 3 ।। लोकभयात्कुन्त्या यमुनायां विसृष्टस्य राधाभर्त्रा स्वीकारो वसुषेणेति नामकरमं च।। 4 ।। संग्रहेण कर्णचरित्रकथनम्।। 5 ।। वैशंपायन उवाच। शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताऽभवत्। तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि।।

pṛthāyā bālyacaritrakathanam|| 1 || tasyā durvāsaso mantraprāptiḥ|| 2 || mantraprabhāvajijñāsayā''hūtātsūryātkuntyāṃ karṇasyotpattiḥ|| 3 || lokabhayātkuntyā yamunāyāṃ visṛṣṭasya rādhābhartrā svīkāro vasuṣeṇeti nāmakaramaṃ ca|| 4 || saṃgraheṇa karṇacaritrakathanam|| 5 || vaiśaṃpāyana uvāca| śūro nāma yaduśreṣṭho vasudevapitā'bhavat| tasya kanyā pṛthā nāma rūpeṇāpratimā bhuvi||

Verse 2

पितृष्वस्रीयाय स तामनपत्याय भारत। अग्र्यमग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यं स सत्यवाक्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 120 ।।

pitṛṣvasrīyāya sa tāmanapatyāya bhārata| agryamagre pratijñāya svasyāpatyaṃ sa satyavāk|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 120 ||

Verse 3

अग्रजामथ तां कन्यां शूरोऽनुग्रहकाङ्क्षिणे। प्रददौ कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने।।

agrajāmatha tāṃ kanyāṃ śūro'nugrahakāṅkṣiṇe| pradadau kuntibhojāya sakhā sakhye mahātmane||

Verse 4

नियुक्ता सा पितुर्गेहे ब्राह्मणातिथिपूजने। उग्रं पर्यचरत्तत्र ब्राह्मणं संशितब्रतम्।।

niyuktā sā piturgehe brāhmaṇātithipūjane| ugraṃ paryacarattatra brāhmaṇaṃ saṃśitabratam||

Verse 5

निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः। तमुग्रं संशितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयत्।।

nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ| tamugraṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnairatoṣayat||

Verse 6

दध्याज्यकादिभिर्नित्यं व्यञ्जनैः प्रत्यहं शुभा। सहस्रसङ्ख्यैर्योगीन्द्रमुपचारदनुत्तमा।।

dadhyājyakādibhirnityaṃ vyañjanaiḥ pratyahaṃ śubhā| sahasrasaṅkhyairyogīndramupacāradanuttamā||

Verse 7

दुर्वासा वत्सरस्यान्ते ददौ मन्त्रमनुत्तमम्। यशस्विन्यै पृथायै तदापद्धर्मान्ववेक्षया। अभिचाराभिसंयुक्तमब्रवीच्चैव तां मुनिः।। अग्र्यं प्रथमम्। अग्रे जन्मतः पूर्वं प्रतिज्ञाय मया प्रथममपत्यं तुभ्यं देयमिति प्रतिश्रुत्य।।

durvāsā vatsarasyānte dadau mantramanuttamam| yaśasvinyai pṛthāyai tadāpaddharmānvavekṣayā| abhicārābhisaṃyuktamabravīccaiva tāṃ muniḥ|| agryaṃ prathamam| agre janmataḥ pūrvaṃ pratijñāya mayā prathamamapatyaṃ tubhyaṃ deyamiti pratiśrutya||

Verse 8

यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि। तस्य तस्य प्रभावेण तव पुत्रो भविष्यति।।

yaṃ yaṃ devaṃ tvametena mantreṇāvāhayiṣyasi| tasya tasya prabhāveṇa tava putro bhaviṣyati||

Verse 9

तथोक्ता सा तु विप्रेण कुन्ती कौतूहलान्विता। कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी।।

tathoktā sā tu vipreṇa kuntī kautūhalānvitā| kanyā satī devamarkamājuhāva yaśasvinī||

Verse 10

ततो घनान्तरं कृत्वा स्वमार्गं तपनस्तदा। उपतस्थे स तां कन्यां पृथां पृथुललोचनाम्।।

tato ghanāntaraṃ kṛtvā svamārgaṃ tapanastadā| upatasthe sa tāṃ kanyāṃ pṛthāṃ pṛthulalocanām||

Verse 11

सा ददर्श तमायान्तं भास्करं लोकभावनम्। विस्मिता चानवद्याङ्गी दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्।।

sā dadarśa tamāyāntaṃ bhāskaraṃ lokabhāvanam| vismitā cānavadyāṅgī dṛṣṭvā tanmahadadbhutam||

Verse 12

साब्रवीद्भगवन्कस्त्वमाविर्भूतो ममाग्रतः। आदित्य उवाच। आहूतोपस्थितं भद्रे ऋषिमन्त्रेण चोदितम्। विद्धि मां पुत्रलाभाय देवमर्कं शुचिस्मिते।।

sābravīdbhagavankastvamāvirbhūto mamāgrataḥ| āditya uvāca| āhūtopasthitaṃ bhadre ṛṣimantreṇa coditam| viddhi māṃ putralābhāya devamarkaṃ śucismite||

Verse 13

पुत्रस्ते निर्मितः सुभ्रु शृणु महादृक्छुभानने। आदित्ये कुण्डले बिभ्रत्कवचं चैव मामकम्।।

putraste nirmitaḥ subhru śṛṇu mahādṛkchubhānane| āditye kuṇḍale bibhratkavacaṃ caiva māmakam||

Verse 14

शस्त्रास्त्राणामभेद्यश्च भविष्यति शुचिस्मिते। नास्य किंचिददेयं च ब्राह्मणेभ्यो भविष्यति।।

śastrāstrāṇāmabhedyaśca bhaviṣyati śucismite| nāsya kiṃcidadeyaṃ ca brāhmaṇebhyo bhaviṣyati||

Verse 15

चोद्यमानो मया चापि न क्षमं चिन्तयिष्यति। दास्यत्येव हि विप्रेभ्यो मानी चैव भविष्यति।।

codyamāno mayā cāpi na kṣamaṃ cintayiṣyati| dāsyatyeva hi viprebhyo mānī caiva bhaviṣyati||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। एवमुक्ता ततः कुन्ती गोपतिं प्रत्युवाच ह। कन्या पितृसा चाहं पुरुषार्थो न चैव मे।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktā tataḥ kuntī gopatiṃ pratyuvāca ha| kanyā pitṛsā cāhaṃ puruṣārtho na caiva me||

Verse 17

कश्चिन्मे ब्राह्मणः प्रादाद्वरं विद्यां च शत्रुहन्। तद्विजिज्ञासयाऽऽह्वानं कृतवत्यस्मि ते विभो।।

kaścinme brāhmaṇaḥ prādādvaraṃ vidyāṃ ca śatruhan| tadvijijñāsayā''hvānaṃ kṛtavatyasmi te vibho||

Verse 18

एतस्मिन्नपराधे त्वां शिरसाऽहं प्रसादये। योषितो हि सदा रक्ष्यास्त्वपराधेऽपि नित्यशः।।

etasminnaparādhe tvāṃ śirasā'haṃ prasādaye| yoṣito hi sadā rakṣyāstvaparādhe'pi nityaśaḥ||

Verse 19

सूर्य उवाच। वेदाहं सर्वमेवैतद्यद्दुर्वासा वरं ददौ। संत्यज्य भयमेवेह क्रियतां सङ्गमो मम।।

sūrya uvāca| vedāhaṃ sarvamevaitadyaddurvāsā varaṃ dadau| saṃtyajya bhayameveha kriyatāṃ saṅgamo mama||

Verse 20

अमोघं दर्शनं मह्यमाहूतश्चास्मि ते शुभे। वृथाऽऽह्वानेऽपि ते भीरु दोषः स्यान्नात्र संशयः।।

amoghaṃ darśanaṃ mahyamāhūtaścāsmi te śubhe| vṛthā''hvāne'pi te bhīru doṣaḥ syānnātra saṃśayaḥ||

Verse 21

यद्येवं मन्यसे भीरु किमाह्वयसि भास्करम्। यदि मामवजानासि ऋषिः स न भविष्यति।।

yadyevaṃ manyase bhīru kimāhvayasi bhāskaram| yadi māmavajānāsi ṛṣiḥ sa na bhaviṣyati||

Verse 22

मन्त्रदानेन यस्मात्त्वमवलेपेन दर्पिता। कुलं च तेऽद्य धक्ष्यामि क्रोधदीप्तेन चक्षुषा।।

mantradānena yasmāttvamavalepena darpitā| kulaṃ ca te'dya dhakṣyāmi krodhadīptena cakṣuṣā||

Verse 23

वैशंपायन उवाच। एवमुक्ता बहुविधं सान्त्वपूर्वं विवस्वता। सा तु नैच्छद्वरारोहा कन्याहमिति भारत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktā bahuvidhaṃ sāntvapūrvaṃ vivasvatā| sā tu naicchadvarārohā kanyāhamiti bhārata||

Verse 24

बन्धुपक्षभयाद्भीता लज्जया च यशस्विनी। तामर्कः पुनरेवेदब्रवीद्भरतर्षभ।।?

bandhupakṣabhayādbhītā lajjayā ca yaśasvinī| tāmarkaḥ punarevedabravīdbharatarṣabha||?

Verse 25

मत्प्रसादान्न ते राज्ञि भविता दोष इत्युत।।

matprasādānna te rājñi bhavitā doṣa ityuta||

Verse 26

कुन्त्युवाच। प्रसीद भगवन्मह्यमवलेपो हि नास्ति मे। त्वयैव परिहार्यं स्यात्कन्याभावस्य दूषणम्।।

kuntyuvāca| prasīda bhagavanmahyamavalepo hi nāsti me| tvayaiva parihāryaṃ syātkanyābhāvasya dūṣaṇam||

Verse 27

आदित्य उवाच। व्यपयातु भयं तेऽद्य कुमारं प्रसमीक्षसे। मया त्वं चाप्यनुज्ञाता पुनः कन्या भविष्यसि।।

āditya uvāca| vyapayātu bhayaṃ te'dya kumāraṃ prasamīkṣase| mayā tvaṃ cāpyanujñātā punaḥ kanyā bhaviṣyasi||

Verse 28

वैशंपायन उवाच। एवमुक्ता ततः कुन्ती संप्रहृष्टतनूरुहा। सङ्गताऽभूत्तदा सुभ्रूरादित्येन महात्मना।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktā tataḥ kuntī saṃprahṛṣṭatanūruhā| saṅgatā'bhūttadā subhrūrādityena mahātmanā||

Verse 29

प्रकाशकर्मा तपनः कन्यागर्भं ददौ पुनः। तत्र वीरः समभवत्सर्वशस्त्रभृतां वरः।।

prakāśakarmā tapanaḥ kanyāgarbhaṃ dadau punaḥ| tatra vīraḥ samabhavatsarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ||

Verse 30

आमुक्तकवचः श्रीमान्देवगर्भः श्रियान्वितः। सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्द्योतिताननः।।

āmuktakavacaḥ śrīmāndevagarbhaḥ śriyānvitaḥ| sahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍaloddyotitānanaḥ||

Verse 31

अजायत सुतः कर्णः सर्वलोकेषु विश्रुतः। प्रादाच्च तस्यै कन्यात्वं पुनः स परमद्युतिः।।

ajāyata sutaḥ karṇaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ| prādācca tasyai kanyātvaṃ punaḥ sa paramadyutiḥ||

Verse 32

दत्त्वा च तपतां श्रेष्ठो दिवमाचक्रमे ततः। दृष्ट्वा कुमारं जातं सा वार्ष्णेयी दीनमानसा।।

dattvā ca tapatāṃ śreṣṭho divamācakrame tataḥ| dṛṣṭvā kumāraṃ jātaṃ sā vārṣṇeyī dīnamānasā||

Verse 33

एकाग्रं चिन्तयामास किं कृत्वा सुकृतं भवेत्। गूहमानापचारं सा बन्धुपक्षभयात्तदा।।

ekāgraṃ cintayāmāsa kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet| gūhamānāpacāraṃ sā bandhupakṣabhayāttadā||

Verse 34

मञ्जूषां रत्नसंपूर्णां कृत्वा बालसमाश्रिताम्। उत्ससर्ज कुमारं तं जले कुन्ती महाबलम्।।

mañjūṣāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ kṛtvā bālasamāśritām| utsasarja kumāraṃ taṃ jale kuntī mahābalam||

Verse 35

तमुत्सृष्टं जले गर्भं राधाभर्ता महायशाः। पुत्रत्वे कल्पयामास सभार्यः सूतनन्दनः।।

tamutsṛṣṭaṃ jale garbhaṃ rādhābhartā mahāyaśāḥ| putratve kalpayāmāsa sabhāryaḥ sūtanandanaḥ||

Verse 36

नामधेयं च चक्राते तस्य बालस्य तावुभौ। वसुना सह जातोऽयं वसुषेणो भवत्विति।। अभिचारो वश्याकर्षणादिदृष्टफलं तद्युक्तम्।।

nāmadheyaṃ ca cakrāte tasya bālasya tāvubhau| vasunā saha jāto'yaṃ vasuṣeṇo bhavatviti|| abhicāro vaśyākarṣaṇādidṛṣṭaphalaṃ tadyuktam||

Verse 37

स वर्धमानो बलवान्सर्वास्त्रेषूद्यतोऽभवत्। आपृष्ठतापादादित्यमुपातिष्ठत वीर्यवान्।। वसुना कवचकुण्डलादिद्रव्येण बद्ध इति वसुषेणः।।

sa vardhamāno balavānsarvāstreṣūdyato'bhavat| āpṛṣṭhatāpādādityamupātiṣṭhata vīryavān|| vasunā kavacakuṇḍalādidravyeṇa baddha iti vasuṣeṇaḥ||

Verse 38

तस्मिन्काले तु जपतस्तस्य वीरस्य धीमतः। नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत्किंचिद्वसु महीतले।।

tasminkāle tu japatastasya vīrasya dhīmataḥ| nādeyaṃ brāhmaṇeṣvāsītkiṃcidvasu mahītale||

Verse 39

ततः काले तु कस्मिंश्चित्स्वप्नान्ते कर्णमब्रवीत्। आदित्यो ब्राह्मणो भूत्वा शृणु वीर वचो मम।।

tataḥ kāle tu kasmiṃścitsvapnānte karṇamabravīt| ādityo brāhmaṇo bhūtvā śṛṇu vīra vaco mama||

Verse 40

प्रभातायां रजन्यां त्वामागमिष्यति वासवः। न तस्य भिक्षा दातव्या विप्ररूपी भविष्यति।।

prabhātāyāṃ rajanyāṃ tvāmāgamiṣyati vāsavaḥ| na tasya bhikṣā dātavyā viprarūpī bhaviṣyati||

Verse 41

निश्चयोऽस्यापहर्तुं ते कवचं कुण्डले तथा। अतस्त्वां बोधयाम्येष स्मर्तासि वचनं मम।।

niścayo'syāpahartuṃ te kavacaṃ kuṇḍale tathā| atastvāṃ bodhayāmyeṣa smartāsi vacanaṃ mama||

Verse 42

कर्ण उवाच। शक्रो मां विप्ररूपेण यदि वै याचते द्विज। कथं तस्मै न दास्यामि यथा चास्म्यवबोधितः।।

karṇa uvāca| śakro māṃ viprarūpeṇa yadi vai yācate dvija| kathaṃ tasmai na dāsyāmi yathā cāsmyavabodhitaḥ||

Verse 43

विप्राः पूज्यास्तु देवानां सततं प्रियमिच्छताम्। तं देवदेवं जानन्वै न शक्तोऽस्म्यवमन्त्रणे।।

viprāḥ pūjyāstu devānāṃ satataṃ priyamicchatām| taṃ devadevaṃ jānanvai na śakto'smyavamantraṇe||

Verse 44

सूर्य उवाच। यद्येवं शृणु मे वीर वरं ते सोऽपि दास्यति। शक्तिं त्वमपि याचेथाः सर्वशत्रुविबाधिनीम्।।

sūrya uvāca| yadyevaṃ śṛṇu me vīra varaṃ te so'pi dāsyati| śaktiṃ tvamapi yācethāḥ sarvaśatruvibādhinīm||

Verse 45

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा द्विजः स्वप्ने तत्रैवान्तरधीयत। कर्णः प्रबुद्धस्तं स्वप्नं चिन्तयानोऽभवत्तदा।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā dvijaḥ svapne tatraivāntaradhīyata| karṇaḥ prabuddhastaṃ svapnaṃ cintayāno'bhavattadā||

Verse 46

तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा पुत्रार्थं भूतभावनः। कुण्डले प्रार्थयामास कवचं च महाद्युतिः।।

tamindro brāhmaṇo bhūtvā putrārthaṃ bhūtabhāvanaḥ| kuṇḍale prārthayāmāsa kavacaṃ ca mahādyutiḥ||

Verse 47

उत्कृत्याविमनाः स्वाङ्गात्कवचं रुधिरस्रवम्। कर्णौ पार्श्वे च द्वे छित्त्वा प्रायच्छत्स कृताञ्जलिः।।

utkṛtyāvimanāḥ svāṅgātkavacaṃ rudhirasravam| karṇau pārśve ca dve chittvā prāyacchatsa kṛtāñjaliḥ||

Verse 48

प्रतिगृह्य तु देवेशस्तुष्टस्तेनास्य कर्मणा। अहो साहसमित्याह मनसा वासवो हसन्।।

pratigṛhya tu deveśastuṣṭastenāsya karmaṇā| aho sāhasamityāha manasā vāsavo hasan||

Verse 49

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्। न तं पश्यामि यो ह्येतत्कर्म कर्ता भविष्यति।।

devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām| na taṃ paśyāmi yo hyetatkarma kartā bhaviṣyati||

Verse 50

प्रीतोऽस्मि कर्मणा तेन वरं ब्रूहि यदिच्छसि। कर्ण उवाच। इच्छामि भगवद्दत्तां शक्तिं शत्रुनिबर्हणीम्।।

prīto'smi karmaṇā tena varaṃ brūhi yadicchasi| karṇa uvāca| icchāmi bhagavaddattāṃ śaktiṃ śatrunibarhaṇīm||

Verse 51

वैशंपायन उवाच। शक्तिं तस्मै ददौ शक्रो विस्मयाद्वाक्यमब्रवीत्। देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śaktiṃ tasmai dadau śakro vismayādvākyamabravīt| devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām||

Verse 52

यस्मै क्षेप्स्यसि रुष्टः सन्सोऽनया न भविष्यति। हत्वैकं समरे शत्रुं ततो मामागमिष्यति। इत्युक्त्वान्तर्दधे शक्रो वरं दत्त्वा तु तस्य वै।।

yasmai kṣepsyasi ruṣṭaḥ sanso'nayā na bhaviṣyati| hatvaikaṃ samare śatruṃ tato māmāgamiṣyati| ityuktvāntardadhe śakro varaṃ dattvā tu tasya vai||

Verse 53

प्राङ्नाम तस्य कथितं वसुषेण इति क्षितौ। कर्णो वैकर्तनश्चैव कर्मणा तेन सोऽभवत्।। आपृष्ठतापात् मध्याह्नात्परत इत्यर्थः।।

prāṅnāma tasya kathitaṃ vasuṣeṇa iti kṣitau| karṇo vaikartanaścaiva karmaṇā tena so'bhavat|| āpṛṣṭhatāpāt madhyāhnātparata ityarthaḥ||