Adhyaya 118

Verse 1

कंचित्कालं भीष्मेण राज्यपरिपालनानन्तरं पाण्डो राज्येऽभिषेकः।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। धृतराष्ट्रे च पाण्डौ च विदुरे च महात्मनि। एषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम्। कुरवोऽथ कुरुक्षेत्रं त्रयमेतदवर्धत।।

kaṃcitkālaṃ bhīṣmeṇa rājyaparipālanānantaraṃ pāṇḍo rājye'bhiṣekaḥ|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| dhṛtarāṣṭre ca pāṇḍau ca vidure ca mahātmani| eṣu triṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalam| kuravo'tha kurukṣetraṃ trayametadavardhata||

Verse 2

ऊर्ध्वसस्याऽभवद्भूमिः सस्यानि फलवन्ति च। यथर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफला द्रुमाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि अष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः।। 118 ।।

ūrdhvasasyā'bhavadbhūmiḥ sasyāni phalavanti ca| yathartuvarṣī parjanyo bahupuṣpaphalā drumāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi aṣṭādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 118 ||

Verse 3

वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिणः। गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च।।

vāhanāni prahṛṣṭāni muditā mṛgapakṣiṇaḥ| gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca||

Verse 4

वणिग्भिश्चान्वकीर्यन्त नगराण्यथ शिल्पिभिः। शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनोऽभवन्।।

vaṇigbhiścānvakīryanta nagarāṇyatha śilpibhiḥ| śūrāśca kṛtavidyāśca santaśca sukhino'bhavan||

Verse 5

नाभवन्दस्यवः केचिन्नाधर्मरुचयो जनाः। प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगमवर्तत।।

nābhavandasyavaḥ kecinnādharmarucayo janāḥ| pradeśeṣvapi rāṣṭrāṇāṃ kṛtaṃ yugamavartata||

Verse 6

धर्मक्रिया यज्ञशीलाः सत्यव्रतपरायणाः। अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ता व्यवर्धन्त प्रजास्तदा।।

dharmakriyā yajñaśīlāḥ satyavrataparāyaṇāḥ| anyonyaprītisaṃyuktā vyavardhanta prajāstadā||

Verse 7

मानक्रोधविहीनाश्च नरा लोभविवर्जिताः। अन्योन्यमभ्यनन्दन्त धर्मोत्तरमवर्तत।।

mānakrodhavihīnāśca narā lobhavivarjitāḥ| anyonyamabhyanandanta dharmottaramavartata||

Verse 8

तन्महोदधिवत्पूर्णं नगरं वै व्यरोचत। द्वारतोरणनिर्यूहैर्युक्तमभ्रचयोपमैः।।

tanmahodadhivatpūrṇaṃ nagaraṃ vai vyarocata| dvāratoraṇaniryūhairyuktamabhracayopamaiḥ||

Verse 9

प्रसादशतसंबाधं महेन्द्रपुरसन्निभम्। नदीषु वनखण्डेषु वापीपल्वलसानुषु। काननेषु च रम्येषु विजह्रुर्मुदिता जनाः।।

prasādaśatasaṃbādhaṃ mahendrapurasannibham| nadīṣu vanakhaṇḍeṣu vāpīpalvalasānuṣu| kānaneṣu ca ramyeṣu vijahrurmuditā janāḥ||

Verse 10

उत्तरैः कुरुभिः सार्धं दक्षिणाः कुरवस्तथा। विस्पर्धमाना व्यचरंस्तथा देवर्षिचारणैः।।

uttaraiḥ kurubhiḥ sārdhaṃ dakṣiṇāḥ kuravastathā| vispardhamānā vyacaraṃstathā devarṣicāraṇaiḥ||

Verse 11

नाभवत्कृपणः कश्चिन्नाभवन्विधवाः स्त्रियः। तस्मिञ्जनपदे रम्ये कुरुभिर्बहुलीकृते।।

nābhavatkṛpaṇaḥ kaścinnābhavanvidhavāḥ striyaḥ| tasmiñjanapade ramye kurubhirbahulīkṛte||

Verse 12

कूपारामसभावाप्यो ब्राह्मणावसथास्तथा। बभूवुः सर्वर्द्धियुतास्तस्मिन्राष्ट्रे सदोत्सवाः।।

kūpārāmasabhāvāpyo brāhmaṇāvasathāstathā| babhūvuḥ sarvarddhiyutāstasminrāṣṭre sadotsavāḥ||

Verse 13

भीष्मेण धर्मतो राजन्सर्वतः परिरक्षिते। बभूव रमणीयश्च चैत्ययूपशताङ्कितः।।

bhīṣmeṇa dharmato rājansarvataḥ parirakṣite| babhūva ramaṇīyaśca caityayūpaśatāṅkitaḥ||

Verse 14

स देशः परराष्ट्राणि विमृज्याभिप्रवर्धितः। भीष्मेण विहितं राष्ट्रे धर्मचक्रमवर्तत।।

sa deśaḥ pararāṣṭrāṇi vimṛjyābhipravardhitaḥ| bhīṣmeṇa vihitaṃ rāṣṭre dharmacakramavartata||

Verse 15

क्रियमाणेषु कृत्येषु कुमाराणां महात्मनाम्। पौरजानपदाः सर्वे बभूवुः परमोत्सुकाः।।

kriyamāṇeṣu kṛtyeṣu kumārāṇāṃ mahātmanām| paurajānapadāḥ sarve babhūvuḥ paramotsukāḥ||

Verse 16

गृहेषु कुरुमुख्यानां पौराणां च नराधिप। दीयतां भुज्यतां चेति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः।।

gṛheṣu kurumukhyānāṃ paurāṇāṃ ca narādhipa| dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti vāco'śrūyanta sarvaśaḥ||

Verse 17

धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः। जन्मप्रभृति भीष्मेण पुत्रवत्परिपालिताः।।

dhṛtarāṣṭraśca pāṇḍuśca viduraśca mahāmatiḥ| janmaprabhṛti bhīṣmeṇa putravatparipālitāḥ||

Verse 18

संस्कारैः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः। श्रमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम्।। ऊर्ध्वसस्या प्रचुरसस्या।।

saṃskāraiḥ saṃskṛtāste tu vratādhyayanasaṃyutāḥ| śramavyāyāmakuśalāḥ samapadyanta yauvanam|| ūrdhvasasyā pracurasasyā||

Verse 19

धनुर्वेदे च वेदे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि। तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रेषु पारगाः।।

dhanurvede ca vede ca gadāyuddhe'sicarmaṇi| tathaiva gajaśikṣāyāṃ nītiśāstreṣu pāragāḥ||

Verse 20

इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु बोधिताः। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्चयाः।।

itihāsapurāṇeṣu nānāśikṣāsu bodhitāḥ| vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvatra kṛtaniścayāḥ||

Verse 21

वैदिकाध्ययने युक्तो नीतिशास्त्रेषु पारगः। भीष्मेण राजा कौरव्यो धृतराष्ट्रोऽभिषेचितः।।

vaidikādhyayane yukto nītiśāstreṣu pāragaḥ| bhīṣmeṇa rājā kauravyo dhṛtarāṣṭro'bhiṣecitaḥ||

Verse 22

धनुर्वेदेऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि। तथैव गजशिक्षायामस्त्रेषु विविधेषु च।।

dhanurvede'śvapṛṣṭhe ca gadāyuddhe'sicarmaṇi| tathaiva gajaśikṣāyāmastreṣu vividheṣu ca||

Verse 23

अर्थधर्मप्रधानासु विद्यासु विविधासु च। गतः पारं यदा पाण्डुस्तदा सेनापतिः कृतः।।

arthadharmapradhānāsu vidyāsu vividhāsu ca| gataḥ pāraṃ yadā pāṇḍustadā senāpatiḥ kṛtaḥ||

Verse 24

पाण्डुर्धनुषि विक्रान्तो नरेष्वभ्यदिकोऽभवत्। अन्येभ्यो बलवानासीद्धृतराष्ट्रो महीपतिः।।

pāṇḍurdhanuṣi vikrānto nareṣvabhyadiko'bhavat| anyebhyo balavānāsīddhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ||

Verse 25

अमात्यो मनुजेन्द्रस्य बाल एव यशस्विनः। भीष्मेण सर्वधर्माणां प्रणेता विदुरः कृतः।।

amātyo manujendrasya bāla eva yaśasvinaḥ| bhīṣmeṇa sarvadharmāṇāṃ praṇetā viduraḥ kṛtaḥ||

Verse 26

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिमेधापटुर्युवा। भावेनागमयुक्तेन सर्वं वेदयते जगत्।।

sarvaśāstrārthatattvajño buddhimedhāpaṭuryuvā| bhāvenāgamayuktena sarvaṃ vedayate jagat||

Verse 27

त्रिषु लोकेषु न त्वासीत्कश्चिद्विदुरसंमितः। धर्मनित्यस्तथा राजन्धर्मं च परमं गतः।।

triṣu lokeṣu na tvāsītkaścidvidurasaṃmitaḥ| dharmanityastathā rājandharmaṃ ca paramaṃ gataḥ||

Verse 28

प्रनष्टं शान्तनोर्वंशं समीक्ष्य पुनरुद्धृतम्। ततो निर्वचनं लोके सर्वराष्ट्रेष्ववर्तत।। श्रमः शास्त्राभ्यासः। व्यायामो बाहुयुद्धाद्यभ्यासः।।

pranaṣṭaṃ śāntanorvaṃśaṃ samīkṣya punaruddhṛtam| tato nirvacanaṃ loke sarvarāṣṭreṣvavartata|| śramaḥ śāstrābhyāsaḥ| vyāyāmo bāhuyuddhādyabhyāsaḥ||

Verse 29

वीरसूनां काशिसुते देशानां कुरुजाङ्गलम्। सर्वध्रमविदां भीष्मः पुराणां गजसाह्वयम्।।

vīrasūnāṃ kāśisute deśānāṃ kurujāṅgalam| sarvadhramavidāṃ bhīṣmaḥ purāṇāṃ gajasāhvayam||

Verse 30

धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद्रज्यं न प्रत्यपद्यत। पारसवत्वाद्विदुरो राजा पाण्डुर्बभूव ह।। निर्वचनं प्रशंसा।।

dhṛtarāṣṭrastvacakṣuṣṭvādrajyaṃ na pratyapadyata| pārasavatvādviduro rājā pāṇḍurbabhūva ha|| nirvacanaṃ praśaṃsā||

Verse 31

अथ शुश्राव विप्रेभ्यः कुन्तिभोजमहीपतेः। रूपयौवनसंपन्नां सुतां सागरगासुतः।।

atha śuśrāva viprebhyaḥ kuntibhojamahīpateḥ| rūpayauvanasaṃpannāṃ sutāṃ sāgaragāsutaḥ||

Verse 32

सुबलस्य च कल्याणीं गान्धाराधिपतेः सुताम्। सुतां च मद्रराजस्य रूपेणाप्रतिमां भुवि।।

subalasya ca kalyāṇīṃ gāndhārādhipateḥ sutām| sutāṃ ca madrarājasya rūpeṇāpratimāṃ bhuvi||

Verse 33

कदाचिदथ गाङ्गेयः सर्वनीतिमतां वरः। विदुरं धर्मतत्त्वज्ञं वाक्यमाह यथोचितम्।।

kadācidatha gāṅgeyaḥ sarvanītimatāṃ varaḥ| viduraṃ dharmatattvajñaṃ vākyamāha yathocitam||