Adhyaya 117

Verse 1

माण्डव्यं ऋषिं ज्ञात्वा भीतेन राज्ञा तस्य शूलाद्विमोक्षणम्।। 1 ।। अणीमाण्डव्यस्य यमेन विवादः।। 2 ।। माण्डव्यं न यमस्य शापः।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ततः स मुनिशार्दूलस्तानुवाच तपोधनान्। दोषतः कं गमिष्यामि न हि मेऽन्योपराध्यति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः।। 117 ।।

māṇḍavyaṃ ṛṣiṃ jñātvā bhītena rājñā tasya śūlādvimokṣaṇam|| 1 || aṇīmāṇḍavyasya yamena vivādaḥ|| 2 || māṇḍavyaṃ na yamasya śāpaḥ|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ sa muniśārdūlastānuvāca tapodhanān| doṣataḥ kaṃ gamiṣyāmi na hi me'nyoparādhyati|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi saptadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 117 ||

Verse 2

तं दृष्ट्वा रक्षिणस्तत्र तथा बहुतिथेऽहनि। न्यवेदयंस्तथा राज्ञे यथावृत्तं नराधिप।।

taṃ dṛṣṭvā rakṣiṇastatra tathā bahutithe'hani| nyavedayaṃstathā rājñe yathāvṛttaṃ narādhipa||

Verse 3

राजा च तमृषिं श्रुत्वा निष्क्रम्य सह मन्त्रिभिः। प्रसादयामास तदा शूलस्थमृषिसत्तमम्।।

rājā ca tamṛṣiṃ śrutvā niṣkramya saha mantribhiḥ| prasādayāmāsa tadā śūlasthamṛṣisattamam||

Verse 4

प्रजोवाच। यन्मयाऽपकृतं मोहादज्ञानादृषिसत्तम। प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुमर्हसि।।

prajovāca| yanmayā'pakṛtaṃ mohādajñānādṛṣisattama| prasādaye tvāṃ tatrāhaṃ na me tvaṃ kroddhumarhasi||

Verse 5

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः। कृतप्रसादं राजा तं ततः समवतारयत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastato rājñā prasādamakaronmuniḥ| kṛtaprasādaṃ rājā taṃ tataḥ samavatārayat||

Verse 6

अवतार्य च शूलाग्रात्तच्छूलं निश्चकर्ष ह। अशक्नुवंश्च निष्क्रष्टुं शूलं मूले स चिच्छिदे।।

avatārya ca śūlāgrāttacchūlaṃ niścakarṣa ha| aśaknuvaṃśca niṣkraṣṭuṃ śūlaṃ mūle sa cicchide||

Verse 7

स तथान्तर्गतेनैव शूलेन व्यचरन्मुनिः। कण्ठपार्श्वान्तरस्थेन शङ्कुना मुनिराचत्। पुष्पभाजनधारी स्यादिति चिन्तापरोऽभवत्।।

sa tathāntargatenaiva śūlena vyacaranmuniḥ| kaṇṭhapārśvāntarasthena śaṅkunā munirācat| puṣpabhājanadhārī syāditi cintāparo'bhavat||

Verse 8

स चातितपसा लोकान्विजिग्ये दुर्लभान्परैः।।

sa cātitapasā lokānvijigye durlabhānparaiḥ||

Verse 9

अणीमाण्डव्य इति च ततो लोकेषु गीयते। स गत्वा सदनं विप्रो धर्मस्य परमार्थवित्।। दोषतः कंगमिष्यामि न कमपि दोषिणं कथयामि। स्वकृतमे भुञ्जे इत्यर्थः।।

aṇīmāṇḍavya iti ca tato lokeṣu gīyate| sa gatvā sadanaṃ vipro dharmasya paramārthavit|| doṣataḥ kaṃgamiṣyāmi na kamapi doṣiṇaṃ kathayāmi| svakṛtame bhuñje ityarthaḥ||

Verse 10

आसनस्थं ततो धर्मं दृष्ट्वोपालभत प्रभुम्। किं नु तद्दुष्कृतं कर्म मया कृतमजानता।। अणी शूलाग्रं तद्युक्तो माण्डव्यः।।

āsanasthaṃ tato dharmaṃ dṛṣṭvopālabhata prabhum| kiṃ nu tadduṣkṛtaṃ karma mayā kṛtamajānatā|| aṇī śūlāgraṃ tadyukto māṇḍavyaḥ||

Verse 11

यस्येयं फलनिर्वृत्तिरीदृश्यासादिता मया। शीघ्रमाचक्ष्व मे तत्त्वं पश्य मे तपसो बलम्।।

yasyeyaṃ phalanirvṛttirīdṛśyāsāditā mayā| śīghramācakṣva me tattvaṃ paśya me tapaso balam||

Verse 12

धर्म उवाच। पतङ्गिकानां पुच्छेषु त्वयेषीका प्रवेशिता। कर्मणस्तस्य ते प्राप्तं फलमेतत्तपोधन।।

dharma uvāca| pataṅgikānāṃ puccheṣu tvayeṣīkā praveśitā| karmaṇastasya te prāptaṃ phalametattapodhana||

Verse 13

स्वल्पमेव यथा दत्तं दानं बहुगुणं भवेत्। अधर्म एवं विप्रर्षे बहुदुःखफलप्रदः।।

svalpameva yathā dattaṃ dānaṃ bahuguṇaṃ bhavet| adharma evaṃ viprarṣe bahuduḥkhaphalapradaḥ||

Verse 14

अणीमाण्डव्य उवाच। कस्मिन्काले मया तत्तु कृतं ब्रूहि यथातथम्। तेनोक्तं धर्मराजेन बालभावे त्वया कृतम्।।

aṇīmāṇḍavya uvāca| kasminkāle mayā tattu kṛtaṃ brūhi yathātatham| tenoktaṃ dharmarājena bālabhāve tvayā kṛtam||

Verse 15

अणीमाण्डव्य उवाच। बालो हि द्वादशाद्वर्षाज्जन्मतो यत्करिष्यति। न भविष्यत्यधर्मोऽत्र न प्रज्ञास्यति वै दिशः।। उपालभत गर्हितवान्।।

aṇīmāṇḍavya uvāca| bālo hi dvādaśādvarṣājjanmato yatkariṣyati| na bhaviṣyatyadharmo'tra na prajñāsyati vai diśaḥ|| upālabhata garhitavān||

Verse 16

अल्पेऽपराधेऽपि महान्मम दण्डस्त्वया धृतः। गरीयान्ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधादपि।। दिशो देशनाः धर्मशास्त्राणि यतो न प्रज्ञास्यति बालत्वात्।।

alpe'parādhe'pi mahānmama daṇḍastvayā dhṛtaḥ| garīyānbrāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhādapi|| diśo deśanāḥ dharmaśāstrāṇi yato na prajñāsyati bālatvāt||

Verse 17

शूद्रयोनावतो धर्म मानुषः संभविष्यसि। मर्यादां स्थापयाम्यद्य लोके कर्मफलोदयाम्।।

śūdrayonāvato dharma mānuṣaḥ saṃbhaviṣyasi| maryādāṃ sthāpayāmyadya loke karmaphalodayām||

Verse 18

आ चतुर्दशकाद्वर्षान्न भविष्यति पातकम्। परतः कुर्वतामेव दोष एव भविष्यति।।

ā caturdaśakādvarṣānna bhaviṣyati pātakam| parataḥ kurvatāmeva doṣa eva bhaviṣyati||

Verse 19

वैशंपायन उवाच। एतेन त्वपराधेन शापात्तस्य महात्मनः। धर्मो विदुररूपेण शूद्रयोनावजायत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etena tvaparādhena śāpāttasya mahātmanaḥ| dharmo vidurarūpeṇa śūdrayonāvajāyata||

Verse 20

धर्मे चार्थे च कुशलो लोभक्रोधविवर्जितः। दीर्घदर्शी शमपरः कुरूणां च हिते रतः।। ब्राह्मणवधो ब्राह्मणपीडनम्।।

dharme cārthe ca kuśalo lobhakrodhavivarjitaḥ| dīrghadarśī śamaparaḥ kurūṇāṃ ca hite rataḥ|| brāhmaṇavadho brāhmaṇapīḍanam||