Adhyaya 116

Verse 1

माण्डव्योपाख्यानम्।। 1 ।। राजाज्ञया माण्डव्यस्य शूलारोपणम्।। 2 ।। जनमेजय उवाच। किं कृतं कर्म धर्मेण येन शापमुपेयिवान्। कस्य शापाच्च ब्रह्मर्षेः शूद्रयोनावजायत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि षोडशाधिकशततमोऽध्यायः।। 116 ।।

māṇḍavyopākhyānam|| 1 || rājājñayā māṇḍavyasya śūlāropaṇam|| 2 || janamejaya uvāca| kiṃ kṛtaṃ karma dharmeṇa yena śāpamupeyivān| kasya śāpācca brahmarṣeḥ śūdrayonāvajāyata|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi ṣoḍaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 116 ||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रुतः। धृतिमान्सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| babhūva brāhmaṇaḥ kaścinmāṇḍavya iti viśrutaḥ| dhṛtimānsarvadharmajñaḥ satye tapasi ca sthitaḥ||

Verse 3

स तीर्थयात्रां विचरन्नाजगाम यदृच्छया। संनिकृष्टानि तीर्थानि ग्रामाणां यानि कानि च। तत्राश्रमपदं कृत्वा वसति स्म महामुनिः।।

sa tīrthayātrāṃ vicarannājagāma yadṛcchayā| saṃnikṛṣṭāni tīrthāni grāmāṇāṃ yāni kāni ca| tatrāśramapadaṃ kṛtvā vasati sma mahāmuniḥ||

Verse 4

स आश्रमपदद्वारि वृक्षमूले महातपाः। ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी तस्थौ मौनव्रतान्वितः।।

sa āśramapadadvāri vṛkṣamūle mahātapāḥ| ūrdhvabāhurmahāyogī tasthau maunavratānvitaḥ||

Verse 5

तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि वर्ततः। तमाश्रममनुप्राप्ता दस्यवो लोप्त्रहारिणः।।

tasya kālena mahatā tasmiṃstapasi vartataḥ| tamāśramamanuprāptā dasyavo loptrahāriṇaḥ||

Verse 6

अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ। तामेव वसतिं जग्मुस्ते ग्रामाल्लोप्त्रहारिणः।। कस्य कीदृशस्य।।

anusāryamāṇā bahubhī rakṣibhirbharatarṣabha| tāmeva vasatiṃ jagmuste grāmālloptrahāriṇaḥ|| kasya kīdṛśasya||

Verse 7

यस्मिन्नावसथे शेते स मुनिः संशितव्रतः। ते तस्यावसथे लोप्त्रं दस्यवः कुरुसत्तम।।

yasminnāvasathe śete sa muniḥ saṃśitavrataḥ| te tasyāvasathe loptraṃ dasyavaḥ kurusattama||

Verse 8

निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवानागते बले। तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तद्रक्षिणां बलम्।। लोप्त्रं लुप्यत इति व्युत्पत्त्या चोरापहृतं धनम्।।

nidhāya ca bhayāllīnāstatraivānāgate bale| teṣu līneṣvatho śīghraṃ tatastadrakṣiṇāṃ balam|| loptraṃ lupyata iti vyutpattyā corāpahṛtaṃ dhanam||

Verse 9

आजगाम ततोऽपश्यंस्तमृषिं तस्करानुगाः। तमपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम्।।

ājagāma tato'paśyaṃstamṛṣiṃ taskarānugāḥ| tamapṛcchaṃstato rājaṃstathāvṛttaṃ tapodhanam||

Verse 10

कतरेण पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम। तेन गच्छामहे ब्रह्मन्यथा शीघ्रतरं वयम्।।

katareṇa pathā yātā dasyavo dvijasattama| tena gacchāmahe brahmanyathā śīghrataraṃ vayam||

Verse 11

तथा तु रक्षिमां तेषां ब्रुवतां स तपोधनः। न किंचिद्वचनं राजन्नब्रवीत्साध्वसाधु वा।।

tathā tu rakṣimāṃ teṣāṃ bruvatāṃ sa tapodhanaḥ| na kiṃcidvacanaṃ rājannabravītsādhvasādhu vā||

Verse 12

ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तमाश्रमम्। ददृशुस्तत्र लीनांस्तांश्चोरांस्तद्द्रव्यमेव च।।

tataste rājapuruṣā vicinvānāstamāśramam| dadṛśustatra līnāṃstāṃścorāṃstaddravyameva ca||

Verse 13

ततः शङ्का समभवद्रक्षिणां तं मुनिं प्रति। संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्चैव न्यवेदयन्।। बले राजसैन्ये।।

tataḥ śaṅkā samabhavadrakṣiṇāṃ taṃ muniṃ prati| saṃyamyainaṃ tato rājñe dasyūṃścaiva nyavedayan|| bale rājasainye||

Verse 14

तं राजा सह तैश्चोरैरन्वशाद्वध्यतामिति। स रक्षिभिस्तैरज्ञातः शूले प्रोतो महातपाः।। संयम्य चोरवन्निगृह्य।।

taṃ rājā saha taiścorairanvaśādvadhyatāmiti| sa rakṣibhistairajñātaḥ śūle proto mahātapāḥ|| saṃyamya coravannigṛhya||

Verse 15

ततस्ते शूलमारोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा। प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ।।

tataste śūlamāropya taṃ muniṃ rakṣiṇastadā| pratijagmurmahīpālaṃ dhanānyādāya tānyatha||

Verse 16

शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः। निराहारोऽपि विप्रर्षिर्मरणं नाभ्यपद्यत।।

śūlasthaḥ sa tu dharmātmā kālena mahatā tataḥ| nirāhāro'pi viprarṣirmaraṇaṃ nābhyapadyata||

Verse 17

धारयामास च प्राणानृषींश्च समुपानयत्। शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना।। प्रोतोऽर्पितः।।

dhārayāmāsa ca prāṇānṛṣīṃśca samupānayat| śūlāgre tapyamānena tapastena mahātmanā|| proto'rpitaḥ||

Verse 18

सन्तापं परमं जग्मुर्मुनयस्तपसाऽन्विताः। ते रात्रौ शकुना भूत्वा सन्निपत्त्य तु भारत। दर्शन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन्द्विजोत्तमम्।। समुपानयात् स्वसमीपमिति शेषः।।

santāpaṃ paramaṃ jagmurmunayastapasā'nvitāḥ| te rātrau śakunā bhūtvā sannipattya tu bhārata| darśanto yathāśakti tamapṛcchandvijottamam|| samupānayāt svasamīpamiti śeṣaḥ||

Verse 19

श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्किं पापं कृतवानसि। येनेह समनुप्राप्तं शूले दुःखभयं महत्।।

śrotumicchāmahe brahmankiṃ pāpaṃ kṛtavānasi| yeneha samanuprāptaṃ śūle duḥkhabhayaṃ mahat||