Adhyaya 115

Verse 1

अम्बिकायां व्यासाद्धृतराष्ट्रस्योत्पत्तिः।। 1 ।। अम्बालिकायां पाण्डोरुत्पत्तिः।। 2 ।। अम्बिकादास्यां विदुरस्योत्पत्तिः।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ततः सत्यवती काले वधूं स्नातामृतौ तदा। संवेशयन्ती शयने शनैर्वचनमब्रवीत्।।

ambikāyāṃ vyāsāddhṛtarāṣṭrasyotpattiḥ|| 1 || ambālikāyāṃ pāṇḍorutpattiḥ|| 2 || ambikādāsyāṃ vidurasyotpattiḥ|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ satyavatī kāle vadhūṃ snātāmṛtau tadā| saṃveśayantī śayane śanairvacanamabravīt||

Verse 2

कौसल्ये देवरस्तेऽस्ति सोऽद्य त्वाऽनुप्रवेक्ष्यति। अप्रमत्ता प्रतीक्षैनं निशीथे ह्यागमिष्यति।।

kausalye devaraste'sti so'dya tvā'nupravekṣyati| apramattā pratīkṣainaṃ niśīthe hyāgamiṣyati||

Verse 3

श्वश्र्वास्तद्वचनं श्रुत्वा शयाना शयने शुभे। साऽचिन्तयत्तदा भीष्ममन्यांश्च कुरुपुङ्गवान्।।

śvaśrvāstadvacanaṃ śrutvā śayānā śayane śubhe| sā'cintayattadā bhīṣmamanyāṃśca kurupuṅgavān||

Verse 4

ततः सुप्तजनप्रायेऽर्धरात्रे भगवानृषिः। दीप्यमानेषु दीपेषु शरणं प्रविवेश ह।।

tataḥ suptajanaprāye'rdharātre bhagavānṛṣiḥ| dīpyamāneṣu dīpeṣu śaraṇaṃ praviveśa ha||

Verse 5

ततोऽम्बिकायां प्रथमं नियुक्तः सत्यवागृषिः। जगाम तस्याः शयनं विपुले तपसि स्थितः।।

tato'mbikāyāṃ prathamaṃ niyuktaḥ satyavāgṛṣiḥ| jagāma tasyāḥ śayanaṃ vipule tapasi sthitaḥ||

Verse 6

तं समीक्ष्य तु कौसल्या दुष्प्रेक्षमतथोचिता। विरूप इति वित्रस्ता संकुच्यासीन्निमीलिता।।

taṃ samīkṣya tu kausalyā duṣprekṣamatathocitā| virūpa iti vitrastā saṃkucyāsīnnimīlitā||

Verse 7

विरूपो हि जटी चापि दुर्वर्णः परुषः कृशः। सुगन्धेतरगन्धश्च सर्वथा दुष्प्रधर्षणः।।

virūpo hi jaṭī cāpi durvarṇaḥ paruṣaḥ kṛśaḥ| sugandhetaragandhaśca sarvathā duṣpradharṣaṇaḥ||

Verse 8

तस्य कृष्णस्य कपिलां जटां दीप्ते च लोचने। बब्रूणि चैव श्मश्रूमि दृष्ट्वा देवी न्यमीलयत्।।

tasya kṛṣṇasya kapilāṃ jaṭāṃ dīpte ca locane| babrūṇi caiva śmaśrūmi dṛṣṭvā devī nyamīlayat||

Verse 9

संभूव तया सार्धं मातुः प्रियचिकीर्षया। भयात्काशिसुता तं तु नाशक्नोदभिवीक्षितुम्।।

saṃbhūva tayā sārdhaṃ mātuḥ priyacikīrṣayā| bhayātkāśisutā taṃ tu nāśaknodabhivīkṣitum||

Verse 10

ततो निष्क्रान्तमागम्य माता पुत्रमुवाच ह। अप्यस्यां गुणवान्पुत्र राजपुत्रो भविष्यति।।

tato niṣkrāntamāgamya mātā putramuvāca ha| apyasyāṃ guṇavānputra rājaputro bhaviṣyati||

Verse 11

निशम्य तद्वचो मातुर्व्यासः सत्यवतीसुतः। प्रोवाचातीन्द्रियज्ञानो विधिना संप्रचोदितः।।

niśamya tadvaco māturvyāsaḥ satyavatīsutaḥ| provācātīndriyajñāno vidhinā saṃpracoditaḥ||

Verse 12

नागायुतसमप्राणो विद्वान्राजर्षिसत्तमः। महाभागो महावीर्यो महाबुद्धिर्भविष्यति।।

nāgāyutasamaprāṇo vidvānrājarṣisattamaḥ| mahābhāgo mahāvīryo mahābuddhirbhaviṣyati||

Verse 13

तस्य चापि शतं पुत्रा भविष्यन्ति महात्मनः। किंतु मातुः स वैगुण्यादन्ध एव भविष्यति।।

tasya cāpi śataṃ putrā bhaviṣyanti mahātmanaḥ| kiṃtu mātuḥ sa vaiguṇyādandha eva bhaviṣyati||

Verse 14

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माता पुत्रमथाऽब्रवीत्। नान्धः कुरूणां नृपतिरनुरूपस्तपोधन।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā mātā putramathā'bravīt| nāndhaḥ kurūṇāṃ nṛpatiranurūpastapodhana||

Verse 15

ज्ञातिवंशस्य गोप्तारं पितॄणां वंशवर्धनम्। अपरस्यामपि पुनर्मम शोकविनाशनम्।।

jñātivaṃśasya goptāraṃ pitṝṇāṃ vaṃśavardhanam| aparasyāmapi punarmama śokavināśanam||

Verse 16

तस्मादवरजं पुत्रं जनयान्यं नराधिपम्। भ्रातुर्भार्याऽवरा चेयं रूपयौवनशालिनी।।

tasmādavarajaṃ putraṃ janayānyaṃ narādhipam| bhrāturbhāryā'varā ceyaṃ rūpayauvanaśālinī||

Verse 17

अस्यामुत्पादयाऽपत्यं मन्नियोगाद्गुणाधिकम्। द्वितीयं कुरुवंशस्य राजानं दातुमर्हसि।।

asyāmutpādayā'patyaṃ manniyogādguṇādhikam| dvitīyaṃ kuruvaṃśasya rājānaṃ dātumarhasi||

Verse 18

स तथेति प्रतिज्ञाय निश्चक्राम महायशाः। साऽपि कालेन कौसल्या सुषुवेऽन्धं तमात्मजम्।।

sa tatheti pratijñāya niścakrāma mahāyaśāḥ| sā'pi kālena kausalyā suṣuve'ndhaṃ tamātmajam||

Verse 19

पुनरेव तु सा देवी परिभाष्य स्नुषां ततः। ऋषिमावाहयत्सत्या यथापूर्वमरिन्दम।।

punareva tu sā devī paribhāṣya snuṣāṃ tataḥ| ṛṣimāvāhayatsatyā yathāpūrvamarindama||

Verse 20

अम्बालिकां समाहूय तस्यां सत्यवती सुतम्। भूयो नियोजयामास सन्तानाय कुलस्य वै।।

ambālikāṃ samāhūya tasyāṃ satyavatī sutam| bhūyo niyojayāmāsa santānāya kulasya vai||

Verse 21

विषण्णाम्बालिका साध्वी निषण्णा शयनोत्तमे। कोन्वेष्यतीति ध्यायन्ती नियतां संप्रतीक्षते।।

viṣaṇṇāmbālikā sādhvī niṣaṇṇā śayanottame| konveṣyatīti dhyāyantī niyatāṃ saṃpratīkṣate||

Verse 22

ततस्तेनैव विधिना महर्षिस्तामपद्यत। अम्बालिकामथाऽभ्यागादृषिं दृष्ट्वा च साऽपि तम्।।

tatastenaiva vidhinā maharṣistāmapadyata| ambālikāmathā'bhyāgādṛṣiṃ dṛṣṭvā ca sā'pi tam||

Verse 23

विवर्णा पाण्डुसंकाशा समपद्यत भारत। तां भीतां पाण्डुसंकाशां विषण्णां प्रेक्ष्य भारत।।

vivarṇā pāṇḍusaṃkāśā samapadyata bhārata| tāṃ bhītāṃ pāṇḍusaṃkāśāṃ viṣaṇṇāṃ prekṣya bhārata||

Verse 24

व्यासः सत्यवतीपुत्र इदं वचनमब्रवीत्। यस्मात्पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य मामिह।।

vyāsaḥ satyavatīputra idaṃ vacanamabravīt| yasmātpāṇḍutvamāpannā virūpaṃ prekṣya māmiha||

Verse 25

तस्मादेष सुतस्ते वै पाण्डुरेव भविष्यति। नाम चास्यैतदेवेह भविष्यति शुभानने।।

tasmādeṣa sutaste vai pāṇḍureva bhaviṣyati| nāma cāsyaitadeveha bhaviṣyati śubhānane||

Verse 26

इत्युक्त्वा स निराक्रामद्भगवानृषिसत्तमः। ततो निष्क्रान्तमालोक्य सत्या पुत्रमथाऽब्रवीत्।।

ityuktvā sa nirākrāmadbhagavānṛṣisattamaḥ| tato niṣkrāntamālokya satyā putramathā'bravīt||

Verse 27

कुमारो ब्रूहि मे पुत्र अप्यत्र भविता शुभः। शशंस स पुनर्मात्रे तस्य बालस्य पाण्डुताम्।।

kumāro brūhi me putra apyatra bhavitā śubhaḥ| śaśaṃsa sa punarmātre tasya bālasya pāṇḍutām||

Verse 28

भविष्यति सुविक्रान्तः कुमारो दिक्षु विश्रुतः। पाण्डुत्वं वर्णतस्तस्य मातृदोषाद्भविष्यति।।

bhaviṣyati suvikrāntaḥ kumāro dikṣu viśrutaḥ| pāṇḍutvaṃ varṇatastasya mātṛdoṣādbhaviṣyati||

Verse 29

तस्य पुत्रा महेष्वासा भविष्यन्तीह पञ्च वै। इत्युक्त्वा मातरं तत्र सोऽभिवाद्य जगाम ह।।

tasya putrā maheṣvāsā bhaviṣyantīha pañca vai| ityuktvā mātaraṃ tatra so'bhivādya jagāma ha||

Verse 30

तं माता पुनरेवान्यमेकं पुत्रमयाचत। तथेति च महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत।।

taṃ mātā punarevānyamekaṃ putramayācata| tatheti ca maharṣistāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata||

Verse 31

ततः कुमारं सा देवी प्राप्तकालमजीजनत्। पाण्डुलक्षणसंपन्नं दीप्यमानमिव श्रिया।।

tataḥ kumāraṃ sā devī prāptakālamajījanat| pāṇḍulakṣaṇasaṃpannaṃ dīpyamānamiva śriyā||

Verse 32

यस्य पुत्रा महेष्वासा जज्ञिरे पञ्च पाण्डवाः। तयोर्जन्मक्रियाः सर्वा यथावदनुपूर्वशः।।

yasya putrā maheṣvāsā jajñire pañca pāṇḍavāḥ| tayorjanmakriyāḥ sarvā yathāvadanupūrvaśaḥ||

Verse 33

कारयामास वै भीष्मो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। अन्धं दृष्ट्वाऽम्बिकापुत्रं जातं सत्यवती सुतम्।।

kārayāmāsa vai bhīṣmo brāhmaṇairvedapāragaiḥ| andhaṃ dṛṣṭvā'mbikāputraṃ jātaṃ satyavatī sutam||

Verse 34

कौसल्यार्थे समाहूय पुत्रमन्यमयाचत। अन्धोयमन्यमिच्छामि कौसल्यातनयं शुभम्।।

kausalyārthe samāhūya putramanyamayācata| andhoyamanyamicchāmi kausalyātanayaṃ śubham||

Verse 35

एवमुक्तो महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत। नियता यदि कौसल्या भविष्यति पुनःशुभा।।

evamukto maharṣistāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata| niyatā yadi kausalyā bhaviṣyati punaḥśubhā||

Verse 36

भविष्यति कुमारोऽस्या धर्मशास्त्रार्थतत्ववित्। तां समाधाय वै भूयः स्नुषां सत्यवती पुनः।।

bhaviṣyati kumāro'syā dharmaśāstrārthatatvavit| tāṃ samādhāya vai bhūyaḥ snuṣāṃ satyavatī punaḥ||

Verse 37

ऋतुकाले ततो ज्येष्ठां वधूं तस्मै न्ययोजयत्। सा तु रूपं च गन्धं च महर्षेः प्रविचिन्त्य तं।।

ṛtukāle tato jyeṣṭhāṃ vadhūṃ tasmai nyayojayat| sā tu rūpaṃ ca gandhaṃ ca maharṣeḥ pravicintya taṃ||

Verse 38

नाकरोद्वचनं देव्या भयात्सुरसुतोपमा। ततःस्वैर्भूषणैर्दासीं भूषयित्वाऽप्सरोपमाम्।।

nākarodvacanaṃ devyā bhayātsurasutopamā| tataḥsvairbhūṣaṇairdāsīṃ bhūṣayitvā'psaropamām||

Verse 39

प्रेषयामास कृष्णाय ततः काशिपतेः सुता। सा तं त्वृषिमनुप्राप्तं प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च।।

preṣayāmāsa kṛṣṇāya tataḥ kāśipateḥ sutā| sā taṃ tvṛṣimanuprāptaṃ pratyudgamyābhivādya ca||

Verse 40

संविवेशाभ्यनुज्ञाता सत्कृत्योपचचार ह। वाग्भावोपप्रदानेन गात्रसंस्पर्शनेन च।।

saṃviveśābhyanujñātā satkṛtyopacacāra ha| vāgbhāvopapradānena gātrasaṃsparśanena ca||

Verse 41

कामोपभोगेन रहस्तस्यां तुष्टिमगादृषिः। तया सहोषितो राजन्महर्षिः संशितव्रतः।।

kāmopabhogena rahastasyāṃ tuṣṭimagādṛṣiḥ| tayā sahoṣito rājanmaharṣiḥ saṃśitavrataḥ||

Verse 42

उत्तिष्ठन्नब्रवीदेनामभुजिष्या भविष्यसि। अयं च ते शुभे गर्भः श्रेयानुदरमागतः। धर्मात्मा भविता लोके सर्वबुद्धिमतां वरः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पञ्चादशाधिकशततमोऽध्यायः।। 115 ।।

uttiṣṭhannabravīdenāmabhujiṣyā bhaviṣyasi| ayaṃ ca te śubhe garbhaḥ śreyānudaramāgataḥ| dharmātmā bhavitā loke sarvabuddhimatāṃ varaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi pañcādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 115 ||

Verse 43

स जज्ञे विदुरो नाम कृष्णद्वैपायनात्मजः। धृतराष्ट्रस्य वै भ्राता पाण्डोश्चैव महात्मनः।।

sa jajñe viduro nāma kṛṣṇadvaipāyanātmajaḥ| dhṛtarāṣṭrasya vai bhrātā pāṇḍoścaiva mahātmanaḥ||

Verse 44

धर्मो विदुररूपेण शापात्तस्य महात्मनः। माण्डव्यस्यार्थतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः।।

dharmo vidurarūpeṇa śāpāttasya mahātmanaḥ| māṇḍavyasyārthatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ||

Verse 45

कृष्णद्वैपायनोऽप्येतत्सत्यवत्यै न्यवेदयत्। प्रलम्भमात्मनश्चैव शूद्रायाः पुत्रजन्म च।। अभुजिष्या अदासी।।

kṛṣṇadvaipāyano'pyetatsatyavatyai nyavedayat| pralambhamātmanaścaiva śūdrāyāḥ putrajanma ca|| abhujiṣyā adāsī||

Verse 46

स धर्मस्यानृणो भूत्वा पुनर्मात्रा समेत्य च। तस्यै गर्भं समावेद्य तत्रैवान्तरधीयत।।

sa dharmasyānṛṇo bhūtvā punarmātrā sametya ca| tasyai garbhaṃ samāvedya tatraivāntaradhīyata||

Verse 47

एते विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे द्वैपायनादपि। जज्ञिरे देवगर्भाभाः कुरुवंशविवर्धनाः।।

ete vicitravīryasya kṣetre dvaipāyanādapi| jajñire devagarbhābhāḥ kuruvaṃśavivardhanāḥ||