Adhyaya 114

Verse 1

सत्यवत्या स्वस्मिन्कन्यात्वावस्थायां व्यासोत्पत्तिकथनम्।। 1 ।। स्मरणमात्रादागतेन व्यासेन सह सत्यवत्याः संवादः।। 2 ।। व्यासेन अम्बिकाम्बालिकलोः पुत्रोत्पादनाङ्गीकारः।। 3 ।। भीष्म उवाच। पुनर्भरतवंशस्य हेतुं सन्तानवृद्धये। वक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदतः शृणु।।

satyavatyā svasminkanyātvāvasthāyāṃ vyāsotpattikathanam|| 1 || smaraṇamātrādāgatena vyāsena saha satyavatyāḥ saṃvādaḥ|| 2 || vyāsena ambikāmbālikaloḥ putrotpādanāṅgīkāraḥ|| 3 || bhīṣma uvāca| punarbharatavaṃśasya hetuṃ santānavṛddhaye| vakṣyāmi niyataṃ mātastanme nigadataḥ śṛṇu||

Verse 2

ब्राह्मणो गुणवान्कश्चिद्धनेनोपनिमन्त्र्यताम्। विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत्प्रजाः।।

brāhmaṇo guṇavānkaściddhanenopanimantryatām| vicitravīryakṣetreṣu yaḥ samutpādayetprajāḥ||

Verse 3

वैशंपायन उवाच। भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा धर्महेत्वर्थसंहितम्। माता सत्यवती भीष्मं पुनरेवाभ्यभाषत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā dharmahetvarthasaṃhitam| mātā satyavatī bhīṣmaṃ punarevābhyabhāṣata||

Verse 4

औचथ्यमधिकृत्येदमङ्गं च यदुदाहृतम्। पौराणी श्रुतिरित्येषा प्राप्तकालमिदं कुरु।।

aucathyamadhikṛtyedamaṅgaṃ ca yadudāhṛtam| paurāṇī śrutirityeṣā prāptakālamidaṃ kuru||

Verse 5

त्वं हि पुत्र कुलस्यास्य ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च भारत। यथा च ते पितुर्वाक्यं मम कार्यं तथाऽनघ।।

tvaṃ hi putra kulasyāsya jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca bhārata| yathā ca te piturvākyaṃ mama kāryaṃ tathā'nagha||

Verse 6

मम पुत्रस्तव भ्राता यवीयान्सुप्रियश्च ते। बाल एव गतः स्वर्गं भारतो भरतर्षभ।।

mama putrastava bhrātā yavīyānsupriyaśca te| bāla eva gataḥ svargaṃ bhārato bharatarṣabha||

Verse 7

इमे महिष्यौ तस्येह काशिराजसुते उभे। रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च भारत।।

ime mahiṣyau tasyeha kāśirājasute ubhe| rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca bhārata||

Verse 8

धर्म्यमेतत्परं ज्ञात्वा सन्तानाय कुलस्य च। आभ्यां मम नियोगात्तु धर्मं चरितुमर्हसि।।

dharmyametatparaṃ jñātvā santānāya kulasya ca| ābhyāṃ mama niyogāttu dharmaṃ caritumarhasi||

Verse 9

भीष्म उवाच। असंशयं परो धर्मस्त्वयाः मातः प्रकीर्तितः। त्वमप्येतां प्रतिज्ञां तु वेत्थ या मयि वर्तते।।

bhīṣma uvāca| asaṃśayaṃ paro dharmastvayāḥ mātaḥ prakīrtitaḥ| tvamapyetāṃ pratijñāṃ tu vettha yā mayi vartate||

Verse 10

अमरत्वस्य वा हेतोस्त्रैलोक्यसदनस्य वा। उत्सृजेयमहं प्राणान्न तु सत्यं कथंचन।।

amaratvasya vā hetostrailokyasadanasya vā| utsṛjeyamahaṃ prāṇānna tu satyaṃ kathaṃcana||

Verse 11

सत्यवत्युवाच। जानामि त्वयि धर्मज्ञ सत्यं सत्यपराक्रम। इच्छंस्त्वमिह लोकांस्त्रीन्सृजेरन्यानरिन्दम।।

satyavatyuvāca| jānāmi tvayi dharmajña satyaṃ satyaparākrama| icchaṃstvamiha lokāṃstrīnsṛjeranyānarindama||

Verse 12

यथा तु नः कुलं चैव धर्मश्च न पराभवेत्। सुहृदश्च प्रहृष्टाः स्युस्तथा त्वं कर्तुमर्हसि।।

yathā tu naḥ kulaṃ caiva dharmaśca na parābhavet| suhṛdaśca prahṛṣṭāḥ syustathā tvaṃ kartumarhasi||

Verse 13

भीष्म उवाच। त्वमेव कुलवृद्धासि गौरवं तु परं त्वयि। सोपायं कुलसन्ताने वक्तुमर्हसि नः परम्।।

bhīṣma uvāca| tvameva kulavṛddhāsi gauravaṃ tu paraṃ tvayi| sopāyaṃ kulasantāne vaktumarhasi naḥ param||

Verse 14

स्त्रियो हि परमं गुह्यं धारयन्ति सदा कुले। पुरुषांश्चैव मायाभिर्बह्वीभिरुपगृह्णते।।

striyo hi paramaṃ guhyaṃ dhārayanti sadā kule| puruṣāṃścaiva māyābhirbahvībhirupagṛhṇate||

Verse 15

सा सत्यवति संपश्य धर्मं सत्यपरायणे। यथा न जह्यां सत्यं च न सीदेच्च कुलं हि नः।।

sā satyavati saṃpaśya dharmaṃ satyaparāyaṇe| yathā na jahyāṃ satyaṃ ca na sīdecca kulaṃ hi naḥ||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया। विहसन्तीव सव्रीडमिदं वचनमब्रवीत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः।। 114 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ satyavatī bhīṣmaṃ vācā saṃsajjamānayā| vihasantīva savrīḍamidaṃ vacanamabravīt|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi caturdaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 114 ||

Verse 17

सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत। विश्वासात्ते प्रवक्ष्यामि सन्तानाय कुलस्य नः।। संसज्जमानया स्खलनवत्या।।

satyametanmahābāho yathā vadasi bhārata| viśvāsātte pravakṣyāmi santānāya kulasya naḥ|| saṃsajjamānayā skhalanavatyā||

Verse 18

न ते शक्यमनाख्यातुमापद्धर्मं तथाविधम्। त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गतिः।। विश्वासादन्तरङ्गत्वबुद्धेः। संतानाय विस्ताराय।।

na te śakyamanākhyātumāpaddharmaṃ tathāvidham| tvameva naḥ kule dharmastvaṃ satyaṃ tvaṃ parā gatiḥ|| viśvāsādantaraṅgatvabuddheḥ| saṃtānāya vistārāya||

Verse 19

यत्त्वं वक्ष्यसि तत्कार्यमस्माभिरिति मे मतिः। तस्मान्निशम्य सत्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम्। शृणु भीष्म वचो मह्यं धर्मार्थसहितं हितम्।।

yattvaṃ vakṣyasi tatkāryamasmābhiriti me matiḥ| tasmānniśamya satyaṃ me kuruṣva yadanantaram| śṛṇu bhīṣma vaco mahyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam||

Verse 20

न च विस्रम्भकथितं भवान्सूचितुमर्हति। यस्तु राजा वसुर्नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ।।

na ca visrambhakathitaṃ bhavānsūcitumarhati| yastu rājā vasurnāma śrutaste bharatarṣabha||

Verse 21

तस्य शुक्लादहं मत्स्या धृता कुक्षौ पुरा किल। मातरं मे जलाद्धृत्वा दाशः परमधर्मवित्।।

tasya śuklādahaṃ matsyā dhṛtā kukṣau purā kila| mātaraṃ me jalāddhṛtvā dāśaḥ paramadharmavit||

Verse 22

मां तु स्वगृहमानीय दुहितृत्वेऽभ्यकल्पयत्। धर्मयुक्तः स धर्मेण पिता चासीत्ततो मम।।

māṃ tu svagṛhamānīya duhitṛtve'bhyakalpayat| dharmayuktaḥ sa dharmeṇa pitā cāsīttato mama||

Verse 23

धर्मयुक्तस्य धर्मार्थं पितुरासीत्तरी मम। सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवनम्।।

dharmayuktasya dharmārthaṃ piturāsīttarī mama| sā kadācidahaṃ tatra gatā prathamayauvanam||

Verse 24

अथ धर्मविदां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरः। आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन्यमुनां नदीम्।।

atha dharmavidāṃ śreṣṭhaḥ paramarṣiḥ parāśaraḥ| ājagāma tarīṃ dhīmāṃstariṣyanyamunāṃ nadīm||

Verse 25

स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत्तदा। सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं वचः। उक्त्वा जन्म कुलं मह्यं नासि दाशसुतेति च।।

sa tāryamāṇo yamunāṃ māmupetyābravīttadā| sāntvapūrvaṃ muniśreṣṭhaḥ kāmārto madhuraṃ vacaḥ| uktvā janma kulaṃ mahyaṃ nāsi dāśasuteti ca||

Verse 26

तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत। वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे।।

tamahaṃ śāpabhītā ca piturbhītā ca bhārata| varairasulabhairuktā na pratyākhyātumutsahe||

Verse 27

प्रेक्ष्य तांस्तु महाभागान्पारावारे ऋषीन्स्थितान्। यमुनातीरविन्यस्तान्प्रदीप्तानिव पावकान्।।

prekṣya tāṃstu mahābhāgānpārāvāre ṛṣīnsthitān| yamunātīravinyastānpradīptāniva pāvakān||

Verse 28

पुरस्तादरुणश्चैव तरुणः संप्रकाशते। येनैषा ताम्रवस्त्रेव द्यौः कृता प्रविजृम्भिता।।

purastādaruṇaścaiva taruṇaḥ saṃprakāśate| yenaiṣā tāmravastreva dyauḥ kṛtā pravijṛmbhitā||

Verse 29

उक्तमात्रो मया तत्र नीहारमसृजत्प्रभुः। पराशरः सत्यधृतिर्द्वीपे च यमुनाम्भसि।।

uktamātro mayā tatra nīhāramasṛjatprabhuḥ| parāśaraḥ satyadhṛtirdvīpe ca yamunāmbhasi||

Verse 30

अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत्। तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत।।

abhibhūya sa māṃ bālāṃ tejasā vaśamānayat| tamasā lokamāvṛtya naugatāmeva bhārata||

Verse 31

मत्स्यगन्धो महानासीत्पुरा मम जुगुप्सितः। तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात्स मे मुनिः।।

matsyagandho mahānāsītpurā mama jugupsitaḥ| tamapāsya śubhaṃ gandhamimaṃ prādātsa me muniḥ||

Verse 32

ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सृज्य मामकम्। द्वोपेऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि।।

tato māmāha sa munirgarbhamutsṛjya māmakam| dvope'syā eva saritaḥ kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi||

Verse 33

कन्यात्वं च ददौ प्रीतः पुनर्विद्वांस्तपोधनः। तस्य वीर्यमहं दृष्ट्वा तथा युक्तं महात्मनः।।

kanyātvaṃ ca dadau prītaḥ punarvidvāṃstapodhanaḥ| tasya vīryamahaṃ dṛṣṭvā tathā yuktaṃ mahātmanaḥ||

Verse 34

विस्मिता व्यथिता चैव प्रादामात्मानमेव च। ततस्तदा महात्मा स कन्यायां मयि भारत। प्रहृष्टोऽजनयत्पुत्रं द्वीप एव पराशरः।।

vismitā vyathitā caiva prādāmātmānameva ca| tatastadā mahātmā sa kanyāyāṃ mayi bhārata| prahṛṣṭo'janayatputraṃ dvīpa eva parāśaraḥ||

Verse 35

पाराशर्यो महायोगी स बभूव महानृषिः। कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति श्रुतः।।

pārāśaryo mahāyogī sa babhūva mahānṛṣiḥ| kanyāputro mama purā dvaipāyana iti śrutaḥ||

Verse 36

यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवानृषिः। लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्ण्यात्कृष्णत्वमेव च।।

yo vyasya vedāṃścaturastapasā bhagavānṛṣiḥ| loke vyāsatvamāpede kārṣṇyātkṛṣṇatvameva ca||

Verse 37

सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिषः। सद्योत्पन्नः स तु महान्सह पित्रा ततो गतः।।

satyavādī śamaparastapasvī dagdhakilbiṣaḥ| sadyotpannaḥ sa tu mahānsaha pitrā tato gataḥ||

Verse 38

स नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया चाप्रतिमद्युतिः। भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणमपत्यं जनयिष्यति।। आपद्धर्ममवेक्ष्येति शेषः।।

sa niyukto mayā vyaktaṃ tvayā cāpratimadyutiḥ| bhrātuḥ kṣetreṣu kalyāṇamapatyaṃ janayiṣyati|| āpaddharmamavekṣyeti śeṣaḥ||

Verse 39

स हि मामुक्तवांस्तत्र स्मरेः कृच्छ्रेषु मामिति। तं स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वमिच्छसि।।

sa hi māmuktavāṃstatra smareḥ kṛcchreṣu māmiti| taṃ smariṣye mahābāho yadi bhīṣma tvamicchasi||

Verse 40

तव ह्यनुमते भीष्म नियतं स महातपाः। विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति।।

tava hyanumate bhīṣma niyataṃ sa mahātapāḥ| vicitravīryakṣetreṣu putrānutpādayiṣyati||

Verse 41

वैशंपायन उवाच। महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिरब्रवीत्। देशकालौ च जानासि क्रियतामर्थसिद्धये। धर्ममर्थं च कामं च त्रीनेतान्योनुपश्यति।।

vaiśaṃpāyana uvāca| maharṣeḥ kīrtane tasya bhīṣmaḥ prāñjalirabravīt| deśakālau ca jānāsi kriyatāmarthasiddhaye| dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca trīnetānyonupaśyati||

Verse 42

अर्थमर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम्। कामं कामानुबन्धं च विपरीतान्पृथक्पृथक्।। व्यक्तं निःसंशयम्।।

arthamarthānubandhaṃ ca dharmaṃ dharmānubandhanam| kāmaṃ kāmānubandhaṃ ca viparītānpṛthakpṛthak|| vyaktaṃ niḥsaṃśayam||

Verse 43

यो विचिन्त्य धिया धीरो व्यवस्यति स बुद्धिमान्। तदिदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः।।

yo vicintya dhiyā dhīro vyavasyati sa buddhimān| tadidaṃ dharmayuktaṃ ca hitaṃ caiva kulasya naḥ||

Verse 44

उक्तं भवत्या यच्छ्रेयस्तन्मह्यं रोचते भृशम्। वैशंपायन उवाच। ततस्तस्मिन्प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन।।

uktaṃ bhavatyā yacchreyastanmahyaṃ rocate bhṛśam| vaiśaṃpāyana uvāca| tatastasminpratijñāte bhīṣmeṇa kurunandana||

Verse 45

कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम्। स वेदान्विब्रुवन्धीमान्मातुर्विज्ञाय चिन्तितम्।। अनुबध्यतेऽनेनेत्यनुबन्धः फलं।।

kṛṣṇadvaipāyanaṃ kālī cintayāmāsa vai munim| sa vedānvibruvandhīmānmāturvijñāya cintitam|| anubadhyate'nenetyanubandhaḥ phalaṃ||

Verse 46

प्रादुर्बभूवाविदितः क्षणेन कुरुनन्दन। तस्मै पूजां ततः कृत्वा सुताय विधिपूर्वकम्।।

prādurbabhūvāviditaḥ kṣaṇena kurunandana| tasmai pūjāṃ tataḥ kṛtvā sutāya vidhipūrvakam||

Verse 47

परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्रवैरभ्यषिञ्चत। मुमोच बाष्पं दाशेयी पुत्रं दृष्ट्वा चिरस्य तु।। काली सत्यवती।।

pariṣvajya ca bāhubhyāṃ prasravairabhyaṣiñcata| mumoca bāṣpaṃ dāśeyī putraṃ dṛṣṭvā cirasya tu|| kālī satyavatī||

Verse 48

तामद्भिः परिषिच्यार्तां महर्षिरभिवाद्य च। मातरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनमब्रवीत्।।

tāmadbhiḥ pariṣicyārtāṃ maharṣirabhivādya ca| mātaraṃ pūrvajaḥ putro vyāso vacanamabravīt||

Verse 49

भवत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतः। शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव।।

bhavatyā yadabhipretaṃ tadahaṃ kartumāgataḥ| śādhi māṃ dharmatattvajñe karavāṇi priyaṃ tava||

Verse 50

तस्मै पूजां ततोऽकार्षीत्पुरोधाः परमर्षये। स च तां प्रतिजग्राह विधिमन्मन्त्रपूर्वकम्।।

tasmai pūjāṃ tato'kārṣītpurodhāḥ paramarṣaye| sa ca tāṃ pratijagrāha vidhimanmantrapūrvakam||

Verse 51

पूजितो मन्त्रपूर्वं तु विधिवत्प्रीतिमाप सः। तमासनगतं माता पृष्ट्वा कुशलमव्ययम्।।

pūjito mantrapūrvaṃ tu vidhivatprītimāpa saḥ| tamāsanagataṃ mātā pṛṣṭvā kuśalamavyayam||

Verse 52

सत्यवत्यथ वीक्ष्यैनमुवाचेदमनन्तरम्। मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे।।

satyavatyatha vīkṣyainamuvācedamanantaram| mātāpitroḥ prajāyante putrāḥ sādhāraṇāḥ kave||

Verse 53

तेषां पिता यथा स्वीमी तथा माता न संशयः। विधानविहितः स त्वं यथा मे प्रथमः सुतः।। प्रस्रवैः स्नेहस्रुतस्तनैः।।

teṣāṃ pitā yathā svīmī tathā mātā na saṃśayaḥ| vidhānavihitaḥ sa tvaṃ yathā me prathamaḥ sutaḥ|| prasravaiḥ snehasrutastanaiḥ||

Verse 54

विचित्रवीर्यो ब्रह्मर्षे तथा मेऽवरजः सुतः। यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृतः।।

vicitravīryo brahmarṣe tathā me'varajaḥ sutaḥ| yathaiva pitṛto bhīṣmastathā tvamapi mātṛtaḥ||

Verse 55

भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे। अयं शान्तनवः सत्यं पालयन्सत्यविक्रमः।।

bhrātā vicitravīryasya yathā vā putra manyase| ayaṃ śāntanavaḥ satyaṃ pālayansatyavikramaḥ||

Verse 56

बुद्धिं न कुरुतेऽपत्ये तथा राज्याऽनुशासने। स त्वं व्यपेक्षया भ्रातुः सन्तानाय कुलस्य च।। विधानविहितः पूर्वपुण्यप्रसूतः।।

buddhiṃ na kurute'patye tathā rājyā'nuśāsane| sa tvaṃ vyapekṣayā bhrātuḥ santānāya kulasya ca|| vidhānavihitaḥ pūrvapuṇyaprasūtaḥ||

Verse 57

भीष्मस्य चास्य वचनान्नियोगाच्च ममानघ। अनुक्रोशाच्च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय च।।

bhīṣmasya cāsya vacanānniyogācca mamānagha| anukrośācca bhūtānāṃ sarveṣāṃ rakṣaṇāya ca||

Verse 58

आनृशंस्याच्च यद्ब्रूयां तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि। यवीयसस्व भ्रातुर्भार्ये सुरसुतोपमे।। व्यपेक्षया स्नेहानुबन्धेन।।

ānṛśaṃsyācca yadbrūyāṃ tacchrutvā kartumarhasi| yavīyasasva bhrāturbhārye surasutopame|| vyapekṣayā snehānubandhena||

Verse 59

रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च धर्मतः। तयोरुत्पादयापत्यं समर्थो ह्यसि पुत्रक।।

rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca dharmataḥ| tayorutpādayāpatyaṃ samartho hyasi putraka||

Verse 60

अनुरूपं कुलस्यास्य संतत्याः प्रसवस्य च। व्यास उवाच। वेत्थ धर्मं सत्यवति परं चापरमेव च।।

anurūpaṃ kulasyāsya saṃtatyāḥ prasavasya ca| vyāsa uvāca| vettha dharmaṃ satyavati paraṃ cāparameva ca||

Verse 61

तथा तव महाप्राज्ञे धर्मे प्रणिहिता मतिः। तस्मादहं त्वन्नियोगाद्धर्ममुद्दिश्य कारणम्।।

tathā tava mahāprājñe dharme praṇihitā matiḥ| tasmādahaṃ tvanniyogāddharmamuddiśya kāraṇam||

Verse 62

ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं ह्येतत्सनातनम्। भ्रातुः पुत्रान्प्रदास्यामि मित्रावरुणयोः समान्।।

īpsitaṃ te kariṣyāmi dṛṣṭaṃ hyetatsanātanam| bhrātuḥ putrānpradāsyāmi mitrāvaruṇayoḥ samān||

Verse 63

व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टमिह यन्मया। संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यतः।। आनृशंस्यादनैष्ठुर्यात्।।

vrataṃ caretāṃ te devyau nirdiṣṭamiha yanmayā| saṃvatsaraṃ yathānyāyaṃ tataḥ śuddhe bhaviṣyataḥ|| ānṛśaṃsyādanaiṣṭhuryāt||

Verse 64

नहि मामव्रतोपेता उपेयात्काचिदङ्गना। सत्यवत्युवाच। सद्यो यथा प्रपद्येते देव्यौ गर्भं तथा कुरु।।

nahi māmavratopetā upeyātkācidaṅganā| satyavatyuvāca| sadyo yathā prapadyete devyau garbhaṃ tathā kuru||

Verse 65

अराजकेषु राष्ट्रेषु प्रजाऽनाथा विनश्यति। नश्यन्ति च क्रियाः सर्वा नास्ति वृष्टिर्न देवता।।

arājakeṣu rāṣṭreṣu prajā'nāthā vinaśyati| naśyanti ca kriyāḥ sarvā nāsti vṛṣṭirna devatā||

Verse 66

कथं चाराजकं राष्ट्रं शक्यं धारयितुं प्रभो। तस्माद्गर्भं समाधत्स्व भीष्मः संवर्धयिष्यति।।

kathaṃ cārājakaṃ rāṣṭraṃ śakyaṃ dhārayituṃ prabho| tasmādgarbhaṃ samādhatsva bhīṣmaḥ saṃvardhayiṣyati||

Verse 67

व्यास उवाच। यदि पुत्रः प्रदातव्यो मया भ्रातुरकालिकः। विरूपतां मे सहतां तयोरेतत्परं व्रतम्।।

vyāsa uvāca| yadi putraḥ pradātavyo mayā bhrāturakālikaḥ| virūpatāṃ me sahatāṃ tayoretatparaṃ vratam||

Verse 68

यदि मे सहते गन्धं रूपं वेषं तथा वपुः। अद्यैव गर्भं कौसल्या विशिष्टं प्रतिपद्यताम्।।

yadi me sahate gandhaṃ rūpaṃ veṣaṃ tathā vapuḥ| adyaiva garbhaṃ kausalyā viśiṣṭaṃ pratipadyatām||

Verse 69

तस्यापि च शतं पुत्रा भवितारो न संशयः। गोप्तारः कुरुवंशस्य भवत्याः शोकनाशनाः।।

tasyāpi ca śataṃ putrā bhavitāro na saṃśayaḥ| goptāraḥ kuruvaṃśasya bhavatyāḥ śokanāśanāḥ||

Verse 70

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा महातेजा व्यासः सत्यवतीं तदा। शयने सा च कौसल्या शुचिवस्त्रा ह्यलङ्कृता।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā mahātejā vyāsaḥ satyavatīṃ tadā| śayane sā ca kausalyā śucivastrā hyalaṅkṛtā||

Verse 71

समागमनमाकाङ्क्षेदिति सोऽन्तर्हितो मुनिः। ततोऽभिगम्य सा देवी स्नुषां रहसि संगताम्।।

samāgamanamākāṅkṣediti so'ntarhito muniḥ| tato'bhigamya sā devī snuṣāṃ rahasi saṃgatām||

Verse 72

धर्म्यमर्थसमायुक्तमुवाच वचनं हितम्। कौसल्ये धर्मतन्त्रं त्वां यद्ब्रवीमि निबोध तत्।।

dharmyamarthasamāyuktamuvāca vacanaṃ hitam| kausalye dharmatantraṃ tvāṃ yadbravīmi nibodha tat||

Verse 73

भरतानां समुच्छेदो व्यक्तं मद्भाग्यसंक्षयात्। व्यथितां मां च संप्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम्।।

bharatānāṃ samucchedo vyaktaṃ madbhāgyasaṃkṣayāt| vyathitāṃ māṃ ca saṃprekṣya pitṛvaṃśaṃ ca pīḍitam||

Verse 74

भीष्मो बुद्धिमदान्मह्यं कुलस्यास्य विवृद्धये। सा च बुद्धिस्त्वय्यधीना पुत्रि प्रापय मां तथा।। देव्यौ राजभार्ये।।

bhīṣmo buddhimadānmahyaṃ kulasyāsya vivṛddhaye| sā ca buddhistvayyadhīnā putri prāpaya māṃ tathā|| devyau rājabhārye||

Verse 75

नष्टं च भारतं वंशं पुनरेव समुद्धऱ। पुत्रं जनय सुश्रोणि देवराजसमप्रभम्।।

naṣṭaṃ ca bhārataṃ vaṃśaṃ punareva samuddhaṟa| putraṃ janaya suśroṇi devarājasamaprabham||

Verse 76

स हि राज्यधुरं गुर्वीमुद्वक्ष्यति कुलस्य नः। एवमुक्त्वा तु सा देवी स्नुषां सत्यवती तदा।। यथा भीष्मेणोक्तं तथा मां प्रापय इष्टार्थेन योजय।।

sa hi rājyadhuraṃ gurvīmudvakṣyati kulasya naḥ| evamuktvā tu sā devī snuṣāṃ satyavatī tadā|| yathā bhīṣmeṇoktaṃ tathā māṃ prāpaya iṣṭārthena yojaya||

Verse 77

सा धर्मतोऽनुनीयैनां कथंचिद्धर्मचारिणीम्। भोजयामास विप्रांश्च देवर्षीनतिथींस्तथा।।

sā dharmato'nunīyaināṃ kathaṃciddharmacāriṇīm| bhojayāmāsa viprāṃśca devarṣīnatithīṃstathā||