Adhyaya 113

Verse 1

दीर्घतमसो ऋषेरुपाख्यानम्।। 1 ।। भीष्म उवाच। जामदग्न्येन रामेण पितुर्वधममृष्यता। राजा परशुना पूर्वं हैहयाधिपतिर्हतः।।

dīrghatamaso ṛṣerupākhyānam|| 1 || bhīṣma uvāca| jāmadagnyena rāmeṇa piturvadhamamṛṣyatā| rājā paraśunā pūrvaṃ haihayādhipatirhataḥ||

Verse 2

शतानि दशबाहूनां निकृत्तान्यर्जुनस्य वै। लोकस्याचरितो धर्मस्तेनाति किल दुश्चरः।।

śatāni daśabāhūnāṃ nikṛttānyarjunasya vai| lokasyācarito dharmastenāti kila duścaraḥ||

Verse 3

पुनश्च धनुरादाय महास्त्राणि प्रमुञ्चता। निर्दग्धं क्षत्रमसकृद्रथेन जयता महीम्।।

punaśca dhanurādāya mahāstrāṇi pramuñcatā| nirdagdhaṃ kṣatramasakṛdrathena jayatā mahīm||

Verse 4

एवमुच्चावचैरस्त्रैर्भार्गवेण महात्मना। त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा।।

evamuccāvacairastrairbhārgaveṇa mahātmanā| triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā||

Verse 5

एवं निःक्षत्रिये लोके कृते तेन महर्षिणा। ततः संभूय सर्वाभिः क्षत्रियाभिः समन्ततः।।

evaṃ niḥkṣatriye loke kṛte tena maharṣiṇā| tataḥ saṃbhūya sarvābhiḥ kṣatriyābhiḥ samantataḥ||

Verse 6

उत्पादितान्यपत्यानि ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। पाणिग्राहस्य तनय इति वेदेषु निश्चितम्।।

utpāditānyapatyāni brāhmaṇairvedapāragaiḥ| pāṇigrāhasya tanaya iti vedeṣu niścitam||

Verse 7

धर्मं मनसि संस्थाप्य ब्राह्मणांस्ताः समभ्ययुः। लोकेऽप्याचरितो दृष्टः क्षत्रियाणां पुनर्भवः।।

dharmaṃ manasi saṃsthāpya brāhmaṇāṃstāḥ samabhyayuḥ| loke'pyācarito dṛṣṭaḥ kṣatriyāṇāṃ punarbhavaḥ||

Verse 8

ततः पुनः समुदितं क्षत्रं समभवत्तदा। इमं चैवात्र वक्ष्येऽहमितिहासं पुरातनम्।।

tataḥ punaḥ samuditaṃ kṣatraṃ samabhavattadā| imaṃ caivātra vakṣye'hamitihāsaṃ purātanam||

Verse 9

अथोचथ्य इति ख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा। ममता नाम तस्यासीद्भार्या परमसंमता।।

athocathya iti khyāta āsīddhīmānṛṣiḥ purā| mamatā nāma tasyāsīdbhāryā paramasaṃmatā||

Verse 10

उचथ्यस्य यवीयांस्तु पुरोधास्त्रिदिवौकसाम्। बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतामन्वपद्यत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः।। 113 ।।

ucathyasya yavīyāṃstu purodhāstridivaukasām| bṛhaspatirbṛhattejā mamatāmanvapadyata|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi trayodaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 113 ||

Verse 11

उवाच ममता तं तु देवरं वदतां वरम्। अन्तर्वत्नी त्वहं भ्रात्रा ज्येष्ठेनारम्यतामिति।। अन्वपद्यत उपगतवान्।।

uvāca mamatā taṃ tu devaraṃ vadatāṃ varam| antarvatnī tvahaṃ bhrātrā jyeṣṭhenāramyatāmiti|| anvapadyata upagatavān||

Verse 12

अयं च मे महाभाग कुक्षावेव बृहस्पते। औचथ्यो देवमत्रापि षडङ्गं प्रत्यधीयत।।

ayaṃ ca me mahābhāga kukṣāveva bṛhaspate| aucathyo devamatrāpi ṣaḍaṅgaṃ pratyadhīyata||

Verse 13

अमोघरेतास्त्वं चापि द्वयोर्नास्त्यत्र संभवः। तस्मादेवं गते त्वद्य उपारमितुमर्हसि।।

amogharetāstvaṃ cāpi dvayornāstyatra saṃbhavaḥ| tasmādevaṃ gate tvadya upāramitumarhasi||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तदा सम्यक् बृहस्पतिरुदारधीः। कामात्मानं तदात्मानं न शशाक नियच्छितुम्।। आरम्यतामुपरम्यताम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastadā samyak bṛhaspatirudāradhīḥ| kāmātmānaṃ tadātmānaṃ na śaśāka niyacchitum|| āramyatāmuparamyatām||

Verse 15

स बभूव ततः कामी तया सार्धमकामया। उत्सृजन्तं तु तं रेतः स गर्भस्थोऽभ्यभाषत।।

sa babhūva tataḥ kāmī tayā sārdhamakāmayā| utsṛjantaṃ tu taṃ retaḥ sa garbhastho'bhyabhāṣata||

Verse 16

भोस्तात मा गमः कामं द्वयोर्नास्तीह संभवः। अल्पावकाशो भगवन्पूर्वं चाहमिहागतः।। आत्मानं चित्तम्। नियच्छितुं नियन्तुम्।।

bhostāta mā gamaḥ kāmaṃ dvayornāstīha saṃbhavaḥ| alpāvakāśo bhagavanpūrvaṃ cāhamihāgataḥ|| ātmānaṃ cittam| niyacchituṃ niyantum||

Verse 17

अमोघरेताश्च भवान्न पीडां कर्तुमर्हति। अश्रुत्वैव तु तद्वाक्यं गर्भस्थस्य बृहस्पतिः।।

amogharetāśca bhavānna pīḍāṃ kartumarhati| aśrutvaiva tu tadvākyaṃ garbhasthasya bṛhaspatiḥ||

Verse 18

जगाम मैथुनायैव ममतां चारुलोचनाम्। शुक्रोत्सर्गं ततो बुद्ध्वा तस्या गर्भगतो मुनिः।।

jagāma maithunāyaiva mamatāṃ cārulocanām| śukrotsargaṃ tato buddhvā tasyā garbhagato muniḥ||

Verse 19

पद्भ्यामारोधयन्मार्गं शुक्रस्य च बृहस्पतेः। स्थानमप्राप्तमथ तच्छुक्रं प्रतिहतं तदा।।

padbhyāmārodhayanmārgaṃ śukrasya ca bṛhaspateḥ| sthānamaprāptamatha tacchukraṃ pratihataṃ tadā||

Verse 20

पपात सहसा भूमौ ततः क्रुद्धो बृहस्पतिः। तं दृष्ट्वा पतितं शुक्रं शशाप स रुषान्वितः।। कामं मैथुनं मा गमः।।

papāta sahasā bhūmau tataḥ kruddho bṛhaspatiḥ| taṃ dṛṣṭvā patitaṃ śukraṃ śaśāpa sa ruṣānvitaḥ|| kāmaṃ maithunaṃ mā gamaḥ||

Verse 21

उचथ्यपुत्रं गर्भस्थं निर्भर्त्स्य भगवानृषिः। यन्मां त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति।।

ucathyaputraṃ garbhasthaṃ nirbhartsya bhagavānṛṣiḥ| yanmāṃ tvamīdṛśe kāle sarvabhūtepsite sati||

Verse 22

एवमात्थ वचस्तस्मात्तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि। स वै दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत।। तं शशापेति संबन्धः।।

evamāttha vacastasmāttamo dīrghaṃ pravekṣyasi| sa vai dīrghatamā nāma śāpādṛṣirajāyata|| taṃ śaśāpeti saṃbandhaḥ||

Verse 23

बृहस्पतेर्बृहत्कीर्तेर्बृहस्पतिरिवौजसा। जात्यन्धो वेदवित्प्राज्ञः पत्नीं लेभे स विद्यया।।

bṛhaspaterbṛhatkīrterbṛhaspatirivaujasā| jātyandho vedavitprājñaḥ patnīṃ lebhe sa vidyayā||

Verse 24

तरुणीं रुपसंपन्नां प्रद्वेषीं नाम ब्राह्मणीम्। स पुत्राञ्जनयामास गौतमादीन्महायशाः।।

taruṇīṃ rupasaṃpannāṃ pradveṣīṃ nāma brāhmaṇīm| sa putrāñjanayāmāsa gautamādīnmahāyaśāḥ||

Verse 25

ऋषेरुचथ्यस्य तदा सन्तानकुलवृद्धये। धर्मात्मा च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः।। दीर्घं तमः अन्धत्वम्।।

ṛṣerucathyasya tadā santānakulavṛddhaye| dharmātmā ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ|| dīrghaṃ tamaḥ andhatvam||

Verse 26

गोधर्मं सौरभेयाच्च सोऽधीत्य निखिलं मुनिः। प्रावर्तत तदा कर्तुं श्रद्धावांस्तमशङ्कया।। सम्यक् तानं विस्तारो यस्य तस्य कुलस्य वृद्धये विस्तीर्णस्यापि वृद्धये इत्यर्थः।।

godharmaṃ saurabheyācca so'dhītya nikhilaṃ muniḥ| prāvartata tadā kartuṃ śraddhāvāṃstamaśaṅkayā|| samyak tānaṃ vistāro yasya tasya kulasya vṛddhaye vistīrṇasyāpi vṛddhaye ityarthaḥ||

Verse 27

ततो वितथमर्यादं तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमाः। क्रुद्धा मोहाभिभूतास्ते सर्वे तत्राश्रमौकसः।। गोधर्मं प्रकाशमैथुनम्। सौरभेयात् कामधेनुपुत्रादधीत्याधिगम्य।।

tato vitathamaryādaṃ taṃ dṛṣṭvā munisattamāḥ| kruddhā mohābhibhūtāste sarve tatrāśramaukasaḥ|| godharmaṃ prakāśamaithunam| saurabheyāt kāmadhenuputrādadhītyādhigamya||

Verse 28

अहोऽयं भिन्नमर्यादो नाश्रमे वस्तुमर्हति। तस्मादेनं वयं सर्वे पापात्मानं त्यजामहे।।

aho'yaṃ bhinnamaryādo nāśrame vastumarhati| tasmādenaṃ vayaṃ sarve pāpātmānaṃ tyajāmahe||

Verse 29

इत्यन्योन्यं समाभाष्य ते दीर्घतमसं मुनिम्। पुत्रलाभाच्च सा पत्नी न तुतोष पतिं तदा।। मोहाभिभूतत्वमपापे पापदर्शित्वात्।।

ityanyonyaṃ samābhāṣya te dīrghatamasaṃ munim| putralābhācca sā patnī na tutoṣa patiṃ tadā|| mohābhibhūtatvamapāpe pāpadarśitvāt||

Verse 30

प्रद्विषन्तीं पतिर्भार्यां किं मां द्वेक्षीति चाब्रवीत्। प्रद्वेष्युवाच। भार्याया भरणाद्भर्ता पालनाच्च पतिः स्मृतः।। समाभा य क्रुद्धा इति पूर्वेणान्वयः।।

pradviṣantīṃ patirbhāryāṃ kiṃ māṃ dvekṣīti cābravīt| pradveṣyuvāca| bhāryāyā bharaṇādbhartā pālanācca patiḥ smṛtaḥ|| samābhā ya kruddhā iti pūrveṇānvayaḥ||

Verse 31

अहं त्वद्भरणाशक्ता जात्यन्धं ससुतं तदा। नित्यकालं श्रमेणार्ता न भरेयं महातपः।। द्वेक्षि द्वेषं करोषि। पतिः पालनादुपसर्गेभ्यः। भरणादन्नादिना भर्ता च।।

ahaṃ tvadbharaṇāśaktā jātyandhaṃ sasutaṃ tadā| nityakālaṃ śrameṇārtā na bhareyaṃ mahātapaḥ|| dvekṣi dveṣaṃ karoṣi| patiḥ pālanādupasargebhyaḥ| bharaṇādannādinā bhartā ca||

Verse 32

भीष्म उवाच। तस्मास्तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिः कोपसमन्वितः। प्रत्युवाच ततः पत्नीं प्रद्वेषीं ससुतां तदा।।

bhīṣma uvāca| tasmāstadvacanaṃ śrutvā ṛṣiḥ kopasamanvitaḥ| pratyuvāca tataḥ patnīṃ pradveṣīṃ sasutāṃ tadā||

Verse 33

नीयतां क्षत्रियकुले धनार्थश्च भविष्यति। प्रद्वेष्युवाच। त्वया दत्तं धनं विप्र नेच्छेयं दुःखकारणम्।। अहं तु प्रत्युत त्वद्भरणाशक्ता सती न भरेयम्। तदा तदेव। लुप्तोपमा। पूर्ववदित्यर्थः।।

nīyatāṃ kṣatriyakule dhanārthaśca bhaviṣyati| pradveṣyuvāca| tvayā dattaṃ dhanaṃ vipra neccheyaṃ duḥkhakāraṇam|| ahaṃ tu pratyuta tvadbharaṇāśaktā satī na bhareyam| tadā tadeva| luptopamā| pūrvavadityarthaḥ||

Verse 34

यथेष्टं कुरु विप्रेन्द्र न भेरयं पुरा यथा। दीर्घतमा उवाच। अद्यप्रभृति मर्यादा मया लोके प्रतिष्ठिता।। धनमर्थश्चोपभोगादिः।।

yatheṣṭaṃ kuru viprendra na bherayaṃ purā yathā| dīrghatamā uvāca| adyaprabhṛti maryādā mayā loke pratiṣṭhitā|| dhanamarthaścopabhogādiḥ||

Verse 35

एक एव पतिर्नार्या यावज्जीवं परायणम्। मृते जीवति वा तस्मिन्नापरं प्राप्नुयान्नरम्।।

eka eva patirnāryā yāvajjīvaṃ parāyaṇam| mṛte jīvati vā tasminnāparaṃ prāpnuyānnaram||

Verse 36

अभिगम्य परं नारी पतिष्यति न संशयः। अपतीनां तु नारीणामद्यप्रभृति पातकम्।।

abhigamya paraṃ nārī patiṣyati na saṃśayaḥ| apatīnāṃ tu nārīṇāmadyaprabhṛti pātakam||

Verse 37

यद्यस्ति चेद्धनं सर्वं वृथाभोगा भवन्तु ताः। अकीर्तिः परिवादाश्च नित्यं तासां भवन्तु वै।।

yadyasti ceddhanaṃ sarvaṃ vṛthābhogā bhavantu tāḥ| akīrtiḥ parivādāśca nityaṃ tāsāṃ bhavantu vai||

Verse 38

इति तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणी भृशकोपिता। गङ्गायां नीयतामेष पुत्रा इत्येवमब्रवीत्।।

iti tadvacanaṃ śrutvā brāhmaṇī bhṛśakopitā| gaṅgāyāṃ nīyatāmeṣa putrā ityevamabravīt||

Verse 39

लोभमोहाभिभूतास्ते पुत्रास्तं गौतमादयः। वद्ध्वोडुपे परिक्षिप्य गङ्गायां समवासृजन्।।

lobhamohābhibhūtāste putrāstaṃ gautamādayaḥ| vaddhvoḍupe parikṣipya gaṅgāyāṃ samavāsṛjan||

Verse 40

कस्मादन्धश्च वृद्धश्च भर्तव्योऽयमिति स्म ते। चिन्तयित्वा ततः क्रूराः प्रतिजग्मुरथो गृहान्।।

kasmādandhaśca vṛddhaśca bhartavyo'yamiti sma te| cintayitvā tataḥ krūrāḥ pratijagmuratho gṛhān||

Verse 41

सोऽनुस्रोतस्तदा विप्रः प्लवमानो यदृच्छया। जगाम सुबहून्देशानन्धस्तेनोडुपेन ह।।

so'nusrotastadā vipraḥ plavamāno yadṛcchayā| jagāma subahūndeśānandhastenoḍupena ha||

Verse 42

तं तु राजा बलिर्नाम सर्वधर्मविदां वरः। अपश्यन्मज्जनगतः स्रोतसाऽभ्याशमागतम्।। न भरेयं यथा पुरा भर्त्रन्तरं करिष्यामीत्याशयः।।

taṃ tu rājā balirnāma sarvadharmavidāṃ varaḥ| apaśyanmajjanagataḥ srotasā'bhyāśamāgatam|| na bhareyaṃ yathā purā bhartrantaraṃ kariṣyāmītyāśayaḥ||

Verse 43

जग्राह चैनं धर्मात्मा बलिः सत्यपराक्रमः। ज्ञात्वा चैवं स वव्रेऽथ पुत्रार्थे भरतर्षभ।।

jagrāha cainaṃ dharmātmā baliḥ satyaparākramaḥ| jñātvā caivaṃ sa vavre'tha putrārthe bharatarṣabha||

Verse 44

तं पूजयित्वा राजर्षिर्विश्रान्तं मुनिमब्रवीत्। सन्तानार्थं महाभाग भार्यासु मम मानद। पुत्रान्धर्मार्थकुशलानुत्पादयितुमर्हसि।।

taṃ pūjayitvā rājarṣirviśrāntaṃ munimabravīt| santānārthaṃ mahābhāga bhāryāsu mama mānada| putrāndharmārthakuśalānutpādayitumarhasi||

Verse 45

भीष्म उवाच।

bhīṣma uvāca|

Verse 46

एवमुक्तः स तेजस्वी तं तथेत्युक्तवानृषिः। तस्मैस राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां प्राहिणोत्तदा।। अन्धं वृद्धं च तं मत्वा न सा देवी जगाम ह। स्वां तु धात्रेयिकां तस्मै वृद्धाय प्राहिणोत्तदा।। मज्जनगतः स्नानार्थं गतः। स्रोतसा प्रवाहेण। अभ्याशं समीपम्।।

evamuktaḥ sa tejasvī taṃ tathetyuktavānṛṣiḥ| tasmaisa rājā svāṃ bhāryāṃ sudeṣṇāṃ prāhiṇottadā|| andhaṃ vṛddhaṃ ca taṃ matvā na sā devī jagāma ha| svāṃ tu dhātreyikāṃ tasmai vṛddhāya prāhiṇottadā|| majjanagataḥ snānārthaṃ gataḥ| srotasā pravāheṇa| abhyāśaṃ samīpam||

Verse 47

तस्यां काक्षीवदादीन्स शूद्रयोनावृषिस्तदा। जनयामास धर्मात्मा पुत्रानेकादशैव तु।।

tasyāṃ kākṣīvadādīnsa śūdrayonāvṛṣistadā| janayāmāsa dharmātmā putrānekādaśaiva tu||

Verse 48

काक्षीवदादीन्पुत्रांस्तान्दृष्ट्वा सर्वानधीयतः। उवाच तमृषिं राजा ममेम इति भारत।।

kākṣīvadādīnputrāṃstāndṛṣṭvā sarvānadhīyataḥ| uvāca tamṛṣiṃ rājā mamema iti bhārata||

Verse 49

नेत्युवाच महर्षिस्तं ममेम इति चाब्रवीत्। शूद्रयोनौ मया हीमे जाताः काक्षीवदादयः।।

netyuvāca maharṣistaṃ mamema iti cābravīt| śūdrayonau mayā hīme jātāḥ kākṣīvadādayaḥ||

Verse 50

अन्धं वृद्धं च मां दृष्ट्वा सुदेष्णा महिषी तव। अवमन्य ददौ मूढा शूद्रां धात्रेयिकां मम।।

andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ dṛṣṭvā sudeṣṇā mahiṣī tava| avamanya dadau mūḍhā śūdrāṃ dhātreyikāṃ mama||

Verse 51

भीष्म उवाच। ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम्। बलिः सुदेष्णां स्वां भार्यां तस्मै स प्राहिणोत्पुनः।।

bhīṣma uvāca| tataḥ prasādayāmāsa punastamṛṣisattamam| baliḥ sudeṣṇāṃ svāṃ bhāryāṃ tasmai sa prāhiṇotpunaḥ||

Verse 52

तां स दीर्घतमाङ्गेषु स्पृष्ट्वा देवीमथाब्रवीत्। भविष्यन्ति कुमारास्ते तेजसाऽऽदित्यवर्चसः।। धात्रेयिकां दासीम्।।

tāṃ sa dīrghatamāṅgeṣu spṛṣṭvā devīmathābravīt| bhaviṣyanti kumārāste tejasā''dityavarcasaḥ|| dhātreyikāṃ dāsīm||

Verse 53

अङ्गो वङ्गः कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्मश्च ते सुताः। तेषां देशाः समाख्याताः स्वनामकथिता भुवि।।

aṅgo vaṅgaḥ kaliṅgaśca puṇḍraḥ suhmaśca te sutāḥ| teṣāṃ deśāḥ samākhyātāḥ svanāmakathitā bhuvi||

Verse 54

अङ्गस्याङ्गोऽभवद्देशो वङ्गो वङ्गस्य च स्मृतः। कलिङ्गविषयश्चैव कलिङ्गस्य च स स्मृतः।।

aṅgasyāṅgo'bhavaddeśo vaṅgo vaṅgasya ca smṛtaḥ| kaliṅgaviṣayaścaiva kaliṅgasya ca sa smṛtaḥ||

Verse 55

पुण्ड्रस्य पुण्ड्राः प्रख्याताः सुह्माः सुह्मस्य च स्मृताः। एवं बलेः पुरा वंशः प्रख्यातो वै महर्षिजः।।

puṇḍrasya puṇḍrāḥ prakhyātāḥ suhmāḥ suhmasya ca smṛtāḥ| evaṃ baleḥ purā vaṃśaḥ prakhyāto vai maharṣijaḥ||

Verse 56

एवमन्ये महेष्वासा ब्राह्मणैः क्षत्रिया भुवि। जाताः परमधर्मज्ञा वीर्यवन्तो महाबलाः। एतच्छ्रुत्वा त्वमप्यत्र मातः कुरु यथेप्सितम्।। अङ्गेषु स्पृष्ट्वा स्वरूपज्ञानार्थमिति भावः। संधिरार्षः।।

evamanye maheṣvāsā brāhmaṇaiḥ kṣatriyā bhuvi| jātāḥ paramadharmajñā vīryavanto mahābalāḥ| etacchrutvā tvamapyatra mātaḥ kuru yathepsitam|| aṅgeṣu spṛṣṭvā svarūpajñānārthamiti bhāvaḥ| saṃdhirārṣaḥ||