Adhyaya 112

Verse 1

विचित्रवीर्यभार्ययोरम्बिकाम्बालिकयोः पुत्रोत्पादनाय सत्यवत्या नियुक्तेन भीष्मेण तदनङ्गीकारः।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततः सत्यवती दीना कृपणा पुत्रगृद्धिनी। पुत्रस्य कृत्वा कार्याणि स्नुषाभ्यां सह भारत।।

vicitravīryabhāryayorambikāmbālikayoḥ putrotpādanāya satyavatyā niyuktena bhīṣmeṇa tadanaṅgīkāraḥ|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ satyavatī dīnā kṛpaṇā putragṛddhinī| putrasya kṛtvā kāryāṇi snuṣābhyāṃ saha bhārata||

Verse 2

समाश्वास्य स्नुषे ते च भर्तृशोकनिपीडिते। धर्मं च पितृवंशं च मातृवंशं च भामिनी। प्रसमीक्ष्य महाभागा गाङ्गेयं वाक्यमब्रवीत्।।

samāśvāsya snuṣe te ca bhartṛśokanipīḍite| dharmaṃ ca pitṛvaṃśaṃ ca mātṛvaṃśaṃ ca bhāminī| prasamīkṣya mahābhāgā gāṅgeyaṃ vākyamabravīt||

Verse 3

दुःखार्दिता तु सा देवी मज्जन्ती शोकसागरे। शन्तनोर्धर्मनित्यस्य कौरव्यस्य यशस्विनः। त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानश्च प्रतिष्ठितः।।

duḥkhārditā tu sā devī majjantī śokasāgare| śantanordharmanityasya kauravyasya yaśasvinaḥ| tvayi piṇḍaśca kīrtiśca saṃtānaśca pratiṣṭhitaḥ||

Verse 4

भ्राता विचित्रवीर्यस्ते भूतानामन्तमेयिवान्। यथाकर्म शुभं कृत्वा स्वर्गोपगमनं ध्रुवम्। यथा चायुर्ध्रुवं सत्ये त्वयि धर्मस्तथा ध्रुवः।।

bhrātā vicitravīryaste bhūtānāmantameyivān| yathākarma śubhaṃ kṛtvā svargopagamanaṃ dhruvam| yathā cāyurdhruvaṃ satye tvayi dharmastathā dhruvaḥ||

Verse 5

वेत्थ धर्मांश्च धर्मज्ञ समासेनेतरेण च। विविधास्त्वं श्रुतीर्वेत्थ वेदाङ्गानि च सर्वशः।।

vettha dharmāṃśca dharmajña samāsenetareṇa ca| vividhāstvaṃ śrutīrvettha vedāṅgāni ca sarvaśaḥ||

Verse 6

व्यवस्थानं च ते धर्मे कुलाचारं च लक्षये। प्रतिपत्तिं च कृच्छ्रेषु शुक्राङ्गिरसयोरिव।।

vyavasthānaṃ ca te dharme kulācāraṃ ca lakṣaye| pratipattiṃ ca kṛcchreṣu śukrāṅgirasayoriva||

Verse 7

तस्मात्सुभृशमाश्वस्य त्वयि धर्मभृतां वर। कार्ये त्वां विनियोक्ष्यामि तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि।।

tasmātsubhṛśamāśvasya tvayi dharmabhṛtāṃ vara| kārye tvāṃ viniyokṣyāmi tacchrutvā kartumarhasi||

Verse 8

मम पुत्रस्तव भ्राता वीर्यवान्सुप्रियश्च ते। बाल एव गतः स्वर्गमपुत्रः पुरुषर्षभ।।

mama putrastava bhrātā vīryavānsupriyaśca te| bāla eva gataḥ svargamaputraḥ puruṣarṣabha||

Verse 9

इमे महिष्यौ भ्रातुस्ते काशिराजसुते शुभे। रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च भारत।।

ime mahiṣyau bhrātuste kāśirājasute śubhe| rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca bhārata||

Verse 10

तयोरुत्पादयापत्यं सन्तानाय कुलस्य नः। मन्नियोगान्महाबाहो धर्मं कर्तुमिहार्हसि।।

tayorutpādayāpatyaṃ santānāya kulasya naḥ| manniyogānmahābāho dharmaṃ kartumihārhasi||

Verse 11

राज्ये चैवाभिषिच्यस्व भारताननुशाधि च। दारांश्च कुरु धर्मेण मा निमज्जीः पितामहान्।।

rājye caivābhiṣicyasva bhāratānanuśādhi ca| dārāṃśca kuru dharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahān||

Verse 12

वैशंपायन उवाच। तथोच्यमानो मात्रा स सुहृद्भिश्च परन्तपः। इत्युवाचाथ धर्मात्मा धर्म्यमेवोत्तरं वचः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tathocyamāno mātrā sa suhṛdbhiśca parantapaḥ| ityuvācātha dharmātmā dharmyamevottaraṃ vacaḥ||

Verse 13

असंशयं परो धर्मस्त्वया मातरुदाहृतः। त्वमपत्यं प्रति च मे प्रतिज्ञां वेत्थ वै परां।।

asaṃśayaṃ paro dharmastvayā mātarudāhṛtaḥ| tvamapatyaṃ prati ca me pratijñāṃ vettha vai parāṃ||

Verse 14

जानासि च यथावृत्तं शुल्कहेतोस्त्वदन्तरे। स सत्यवति सत्यं ते प्रतिजानाम्यहं पुनः।। अभिषिच्यस्व अभिषेचय। आत्मानमिति शेषः। कुरु अङ्गीकुरु। मा निमज्जीर्मा निमज्जय।।

jānāsi ca yathāvṛttaṃ śulkahetostvadantare| sa satyavati satyaṃ te pratijānāmyahaṃ punaḥ|| abhiṣicyasva abhiṣecaya| ātmānamiti śeṣaḥ| kuru aṅgīkuru| mā nimajjīrmā nimajjaya||

Verse 15

परित्यजेयं त्रैलोक्यं राज्यं देवेषु वा पुनः। यद्वाऽप्यधिकमेताभ्यां न तु सत्यं कथंचन।।

parityajeyaṃ trailokyaṃ rājyaṃ deveṣu vā punaḥ| yadvā'pyadhikametābhyāṃ na tu satyaṃ kathaṃcana||

Verse 16

त्यजेच्च पृथिवी गन्धमापश्च रसमात्मनः। ज्योतिस्तथा त्यजेद्रूपं वायुः स्पर्शगुणं त्यजेत्।।

tyajecca pṛthivī gandhamāpaśca rasamātmanaḥ| jyotistathā tyajedrūpaṃ vāyuḥ sparśaguṇaṃ tyajet||

Verse 17

प्रभां समुत्सृजेदर्को धूमकेतुस्तथोष्मताम्। त्यजेच्छब्दं तथाऽऽकाशं सोमः शीतांशुतां त्यजेत्।।

prabhāṃ samutsṛjedarko dhūmaketustathoṣmatām| tyajecchabdaṃ tathā''kāśaṃ somaḥ śītāṃśutāṃ tyajet||

Verse 18

विक्रमं वृत्रहा जह्याद्धर्मं जह्याच्च धर्मराट्। न त्वहं सत्यमुत्स्रष्टुं व्यवसेयं कथंचन।।

vikramaṃ vṛtrahā jahyāddharmaṃ jahyācca dharmarāṭ| na tvahaṃ satyamutsraṣṭuṃ vyavaseyaṃ kathaṃcana||

Verse 19

तन्न जात्वन्यथा कुर्यां लोकानामपि संक्षये। अमरत्वस्य वा हेतोस्त्रैलोक्यस्य धनस्य च।।

tanna jātvanyathā kuryāṃ lokānāmapi saṃkṣaye| amaratvasya vā hetostrailokyasya dhanasya ca||

Verse 20

एवमुक्ता तु पुत्रेण भूरिद्रविणतेजसा। माता सत्यवती भीष्ममुवाच तदनन्तरम्।। त्वदन्तरेत्वन्निमित्तम्।।

evamuktā tu putreṇa bhūridraviṇatejasā| mātā satyavatī bhīṣmamuvāca tadanantaram|| tvadantaretvannimittam||

Verse 21

जानामि ते स्थितिं सत्ये परां सत्यपराक्रम। इच्छन्सृजेथास्त्रींल्लोकानन्यांस्त्वं स्वेन तेजसा।।

jānāmi te sthitiṃ satye parāṃ satyaparākrama| icchansṛjethāstrīṃllokānanyāṃstvaṃ svena tejasā||

Verse 22

जानामि चैवं सत्यं तन्मदर्थे यच्च भाषितम्। आपद्धर्मं त्वमावेक्ष्य वह पैतामहीं धुरम्।।

jānāmi caivaṃ satyaṃ tanmadarthe yacca bhāṣitam| āpaddharmaṃ tvamāvekṣya vaha paitāmahīṃ dhuram||

Verse 23

यथा ते कुलतन्तुश्च धर्मश्च न पराभवेत्। सुहृदश्च प्रहृष्येरंस्तथा कुरु परन्तप।।

yathā te kulatantuśca dharmaśca na parābhavet| suhṛdaśca prahṛṣyeraṃstathā kuru parantapa||

Verse 24

आत्मनश्च हितं तात प्रियं च मम भारत। लालप्यमानां तामेवं कृपणां पुत्रगृद्धिनीम्। धर्मादपेतं ब्रुवतीं भीष्मो भूयोऽब्रवीदिदम्।।

ātmanaśca hitaṃ tāta priyaṃ ca mama bhārata| lālapyamānāṃ tāmevaṃ kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm| dharmādapetaṃ bruvatīṃ bhīṣmo bhūyo'bravīdidam||

Verse 25

राज्ञि धर्मानवेक्षस्व मा नः सर्वान्व्यनीनशः। सत्याच्च्युतिः क्षत्रियस्य न धर्मेषु प्रशस्यते।।

rājñi dharmānavekṣasva mā naḥ sarvānvyanīnaśaḥ| satyāccyutiḥ kṣatriyasya na dharmeṣu praśasyate||

Verse 26

शान्तनोरपि संतानं यथा स्यादक्षयं भुवि। तत्ते धर्मं प्रवक्ष्यामि क्षात्रं राज्ञि सनातनम्।।

śāntanorapi saṃtānaṃ yathā syādakṣayaṃ bhuvi| tatte dharmaṃ pravakṣyāmi kṣātraṃ rājñi sanātanam||

Verse 27

श्रुत्वा तं प्रतिपद्यस्व प्राज्ञैः सह पुरोहितैः। आपद्धर्मार्थकुशलैर्लोकतन्त्रमवेक्ष्य च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः।। 112 ।।

śrutvā taṃ pratipadyasva prājñaiḥ saha purohitaiḥ| āpaddharmārthakuśalairlokatantramavekṣya ca|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi dvādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 112 ||